Kamu kaynaklarının etkin, verimli ve hukuka uygun biçimde kullanılmasını temin etmek amacıyla tesis edilen kamu ihale sistemi, belirli ilkeler üzerine inşa edilmiştir. Bu ilkelerin başında rekabetin korunması, saydamlık, eşit muamele ve güvenilirlik gelmektedir. Kamu alımlarında kamu menfaatini korumaya yönelik getirilen en kritik müesseselerden biri ise ihalelere katılmaktan yasaklama yaptırımıdır. Kamu idarelerinin gerçekleştirdiği alım süreçlerinde, yasak fiil ve davranışlarda bulunan isteklilerin tespiti ve ihale dışı bırakılması yasal bir zorunluluktur. Bu sürecin idari ve teknik omurgasını oluşturan yasaklılık sorgulama işlemleri ile Elektronik Kamu Alımları Platformu üzerinden yürütülen EKAP yasaklılık teyidi, ihalelerin sıhhati ve hukuka uygunluğu açısından hayati öneme sahiptir.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu ve 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu, ihale sürecinde ve sözleşmenin yürütülmesi aşamasında dürüstlük kuralına aykırı davranan, rekabeti engelleyen veya taahhüdünü yerine getirmeyen gerçek ve tüzel kişilere yönelik idari yaptırımlar öngörmüştür. Kamu ihale yasaklılık kararları, niteliği itibarıyla ilgililerin belirli bir süre boyunca tüm kamu kurum ve kuruluşlarının ihalelerine katılmasını engelleyen idari işlemlerdir.
Yasaklama kararları; hile, vaat, tehdit, nüfuz kullanma suretiyle ihaleye fesat karıştırma, sahte belge düzenleme, birden fazla teklif verme gibi yasak fiil ve davranışlar neticesinde verilebileceği gibi; üzerine ihale kaldığı halde mücbir sebep halleri dışında sözleşme imzalamama ya da sözleşme imzalandıktan sonra taahhüdünü sözleşme ve şartname hükümlerine uygun olarak yerine getirmeme durumlarında da tesis edilmektedir. Verilen bu kararlar Kamu İhale Kurumu tarafından merkezi bir sicilde toplanmakta ve kamuoyuna ilan edilmektedir.
Kamu ihale mevzuatı uyarınca idareler, ihale sürecinin belirli aşamalarında isteklilerin kamu ihalelerine katılmaktan yasaklı olup olmadığını araştırmakla mükelleftir. Yapılacak ihale yasaklılık sorgulama işlemleri idarenin takdirine bırakılmış bir alan olmayıp, kanunun emredici hükümlerine dayanan ve doğrudan kamu düzenini ilgilendiren bir yükümlülüktür. İdarelerin bu yükümlülüğü gereği gibi yerine getirmemesi, kamu zararına ve usule aykırı işlemler sebebiyle ihalelerin iptaline sebebiyet verebilmektedir.
Mevzuat, sadece teklif veren isteklinin kendisini değil; tüzel kişi olması durumunda ortaklarını, yönetimindeki kişileri ve sermaye paylarını da kapsayacak şekilde geniş bir denetim mekanizması öngörmektedir. Dolayısıyla yasaklı sorgulama işlemi, yalnızca tüzel kişiliğin unvanı üzerinden değil, mevzuatın işaret ettiği tüm gerçek ve tüzel kişi ilgililer üzerinden yürütülmelidir.
Gelişen bilişim teknolojileri ve ihale süreçlerinin dijitalleşmesiyle birlikte sorgulama işlemleri Elektronik Kamu Alımları Platformu (EKAP) üzerinden gerçekleştirilmektedir. EKAP yasaklılık sorgulama ve teyit süreci, ihale komisyonlarının en çok dikkat etmesi gereken operasyonel adımlardan biridir.
İhale mevzuatı uyarınca, EKAP yasaklılık teyidi işleminin yapılmasının zorunlu olduğu belirli aşamalar bulunmaktadır:
Sözleşme imzalanmadan önce yapılan son sorgulama hayati derecede önemlidir; zira ihale tarihi ile sözleşme imza tarihi arasında geçen sürede istekli hakkında başka bir idare tarafından tesis edilmiş bir yasaklama kararı Resmî Gazete'de yayımlanmış ve yürürlüğe girmiş olabilir. Yasaklı olduğu halde bir istekliyle sözleşme imzalanması mevzuata açık bir aykırılık teşkil eder.
Kamu ihalelerinde teklif veren isteklinin ortak girişim (iş ortaklığı veya konsorsiyum) olması halinde, yasaklılık sorgulama işlemi ortak girişimi oluşturan bütün ortaklar için ayrı ayrı yapılmalıdır. Ortaklardan birinin dahi yasaklı olması, tüm ortak girişimin ihale dışı bırakılması sonucunu doğurur.
Tüzel kişi isteklilerde ise şahıs şirketlerinde tüm ortakların, sermaye şirketlerinde ise sermayesinin yarısından fazlasına sahip olan ortakların ve tüzel kişiliği temsile yetkili yöneticilerin durumu incelenmelidir. Eğer bir isteklinin yarıdan fazla hissesine sahip ortağı başka bir nedenden ötürü yasaklı ise, söz konusu istekli de kamu ihalelerine katılamaz. Aynı kural, yasaklı bir şirketin yarıdan fazla hissesine sahip olduğu diğer şirketler için de geçerlidir. EKAP sistemi, bu karmaşık ortaklık yapılarının sicil kayıtlarıyla entegrasyonu sayesinde sorgulama süreçlerini kolaylaştırmakta ve hata payını asgariye indirmektedir.
Yasaklı olduğu halde ihaleye katılan bir isteklinin tespit edilmesi durumunda mevzuat sert yaptırımlar öngörmektedir:
Kamu ihale süreçlerinde dürüstlük, güvenilirlik ve liyakat ilkelerinin muhafazası, mevzuata aykırı eylemleri bulunan isteklilerin kamu kaynaklarından yararlanmasının önüne geçilmesiyle mümkündür. İhale sürecini yürüten idareler ve ihale komisyonları için ihale yasaklılık sorgulama ve buna bağlı olarak gerçekleştirilen EKAP yasaklılık teyidi, ihmal edilemez yasal bir sorumluluktur. Belgelerin fiziki incelenmesinin ötesinde, EKAP veri tabanı üzerinden yapılacak zamanında ve eksiksiz sorgulamalar; gerek kamu kaynaklarının haksız kullanımını engelleyecek gerekse idari yargı ve Sayıştay denetimlerinde kamu idarelerinin ve ihale yetkililerinin hukuki sorumluluk altına girmesini önleyecektir.
