Belediyelerde alternatif finansman modelleri, belediyelerin kanunla belirlenen vergi, harç, katılma payı, ücret, kira, satış, ceza ve genel bütçe payı gelirlerinin (klasik gelirler) yanında yatırım ve hizmetlerini finanse etmek için kullandıkları borçlanma, kamu özel iş birliği, yap işlet ve yap işlet devret, imtiyaz, şirket ve işletme kurma, gayrimenkul yatırım ortaklığı, kat karşılığı inşaat, konut ve arsa üretimi, fonlar, şartlı transferler ve AB fonlarından oluşan araçların bütünüdür; alternatif finansmanın ön şartı mevcut gelirlerin eksiksiz tahakkuk ve tahsili olduğundan bu rehber gelir yönetimini ve alternatif modelleri birlikte ele alır.
Belediye gelirlerine genel bakış: 5393 sayılı Belediye Kanunu'nda md. 59 belediyenin gelirlerini, md. 68 borçlanmayı, md. 69 arsa ve konut üretimini, md. 70-71 şirket ve işletme kurmayı, md. 72 borç-alacak takasını ve md. 73 kentsel dönüşümü düzenler; 5216 sayılı Büyükşehir Belediye Kanunu'nda md. 23 büyükşehir gelirlerini (genel bütçe payı, ilçe paylarından aktarım, şirket ve işletme gelirleri), md. 26 şirket kurma ve işletme devrini düzenler; 2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanunu vergiler, harçlar, katılma payları ve ücretleri düzenler.
Temel tanımlar: vergi (kanunla konulan, karşılıksız mali yükümlülük), harç (hizmet ya da izin karşılığı bedel), katılma payı (yol-kanalizasyon-su tesisi harcamalarına katılım), ücret (isteğe bağlı hizmet karşılığı maliyet esaslı bedel), bedel (satış, devir ve işletme hakkı karşılığı), ceza, faiz ve zam, kira, işgaliye, ecrimisil (izinsiz kullanım tazminatı) ve tazminat.
Kamu haznedarlığı: belediyelerin ve bağlı kuruluşlarının mali kaynaklarını kamu bankalarında ve belirlenen araçlarda değerlendirme yükümlülüğü (Kamu Haznedarlığı Yönetmeliği); yönetmeliğe aykırı değerlendirme sorumluluk doğurur.
Belediye muafiyetleri: belediyelerin kendi taşınmazlarında emlak vergisi muafiyeti (kiraya verilmeme şartı), damga vergisi ve harç istisnaları, motorlu taşıtlar vergisi muafiyeti; KDV'de belediyelerin kamu hizmeti niteliğindeki faaliyetleri KDV dışında kalır ancak ticari faaliyetleri (su satışı, kira, otopark) KDV'ye tabidir; yanlış muafiyet uygulaması vergi ziyaı sorumluluğu doğurur.
Klasik belediye gelirlerinin ayrıntısı için belediye gelirleri nelerdir rehberi, belediye mevzuatının bütünü için belediye mevzuatı rehberi, büyükşehir gelirleri için büyükşehir belediye kanunu rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
Belediye vergi gelirlerinin tarh, tahakkuk, tahsil ve zamanaşımı:
Tüm belediye vergilerinde VUK'a göre tarh, tebliğ, tahakkuk, vergi ziyaı ve usulsüzlük cezaları, pişmanlık, düzeltme, uzlaşma ve dava ile 6183'e göre ödeme emri, gecikme zammı, haciz ve tahsil zamanaşımı (beş yıl) uygulanır.
Belediye Gelirleri Kanunu harçları (işgal, tatil günlerinde çalışma ruhsatı, kaynak suları, tellallık, hayvan kesimi, ölçü-tartı, bina inşaat, kayıt-suret, imar, işyeri açma, muayene-ruhsat-rapor, sağlık belgesi harçları): tarifeler Cumhurbaşkanı sınırlarında meclisçe belirlenir ve makbuz karşılığı tahsil edilir.
Harcamalara katılma payları (yol, su ve altyapı maliyetlerine katılım): hizmetin tamamlanmasıyla tahakkuk eder, vergi değerine göre dağıtılır; meclisin vazgeçme yetkisi yoktur ve tahakkuk ettirilmemesi kamu zararıdır. Ücretler (2464 md. 97 ve 5393 md. 18/f): su, ulaşım, otopark, nikâh, cenaze, itfaiye ve sosyal tesis ücretleri maliyet ve piyasa esasına göre belirlenir.
Su alacakları: abonelik sözleşmesi, sayaç okuma ve tahakkuk, fatura tebliği (itiraz süresi ve hakem heyeti ya da tüketici mahkemesi yolu), son ödeme tarihi ve gecikme zammı, su kesme; su alacakları özel hukuk alacağı olduğundan Borçlar Kanunu'na göre beş yıllık zamanaşımına tabidir. Tahsil edilmeyen su alacakları Sayıştay bulgularının başında gelir.
İmtiyaz hakları: içme suyu, katı atık ve toplu ulaşım hizmetlerinin (5393 md. 15, 5216 md. 7 ve 10) belediye, bağlı kuruluş ya da şirketi eliyle ya da imtiyaz yoluyla özel kişilere gördürülmesi; imtiyaz sözleşmesinin Danıştay incelemesi ve Cumhurbaşkanı ya da İçişleri Bakanlığı onayı gereken haller ile imtiyaz bedeli, hasılat payı ve işletme hakkı devir bedeli gibi gelirler.
Alacakların cebren tahsili için 6183 sayılı Kanun rehberi, su hizmetleri için içme suyu yönetimi rehberi, katı atık tarifeleri için katı atık bedeli ve tarife raporu rehberi tamamlayıcıdır.
Belediye gelirlerinin takip ve tahsili alacağın niteliğine göre iki rejime tabidir: kamu alacağı niteliğindeki vergi, harç, katılma payı ve idari para cezaları VUK'a göre tarh edilip 6183 sayılı Kanun'a göre (ödeme emri, haciz, satış, tecil, gecikme zammı, tahsil zamanaşımı beş yıl) takip edilir; kira, ecrimisil, su ve ücret alacakları gibi özel hukuk alacakları sözleşme ve Borçlar Kanunu'na göre ihtar ve icra takibi ile takip edilir.
Uzlaşma, feragat ve silinmesi: vergi alacaklarında VUK uzlaşma hükümleri (belediye uzlaşma komisyonu), 5393 md. 15/son'a göre alacakların ve zamların terkin-taksitlendirme yetkisinin meclise ait olması, 6183 md. 105-106'ya göre tahsil imkânsızlığında terkin, yapılandırma ve af düzenlemeleri (7143, 7256, 7326, 7440 sayılı Kanunlar ve benzeri). Alacaktan yetkisiz organ kararıyla feragat ya da silme kamu zararı ve görevi kötüye kullanma sonucu doğurabilir.
Zamanaşımı: tarh zamanaşımı (VUK beş yıl), tahsil zamanaşımı (6183 beş yıl; ödeme emri ve haciz gibi işlemlerle kesilir), özel hukuk alacaklarında Borçlar Kanunu zamanaşımı (kira ve su beş yıl); zamanaşımına uğratılan alacaklar kamu zararı olarak sorumlulara rücu edilir.
Sorumluluk: 5018 md. 71'e göre gelirin tahakkuk ettirilmemesi, eksik tahakkuk, tahsil edilmemesi ya da zamanaşımına uğratılması kamu zararıdır; sorumluluk gelir tahakkuk memuru ve müdürü, muhasebe yetkilisi, veznedar, mali hizmetler müdürü ve üst yönetici arasında görevlerine göre dağılır (Sayıştay ilamlarında müştereken ve müteselsilen tazmin).
İcra takibi: kamu alacaklarında belediyenin kendi icra servisi (6183 uygulaması; haciz varakası, banka ve maaş haczi, e-haciz), özel hukuk alacaklarında icra dairesi aracılığıyla ilamsız takip.
Alacakların tahsil yöntemleri: kredi kartı (belediye vezneleri ve internet sitesinde; sanal POS), PTT (PTT ile tahsilat protokolü), internet (e-belediye, e-Devlet entegrasyonu, mobil ödeme, otomatik ödeme talimatı), banka protokolleri (anlaşmalı bankalar, otomatik ödeme), vezne ve tahsildar (makbuz, günlük kasa kapanışı), taksitlendirme (6183 md. 48 tecil; meclis yetkisi), mahsup ve takas (5393 md. 72: belediyenin kamu idarelerine olan borçları ile alacaklarının takası; İller Bankası payından kesinti) ve icra takibi.
Kamu zararı süreci için kamu zararı nedir rehberi, tebligat için tebligat kanunu ve elektronik tebligat rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
Belediyelerin konut üretimi: 5393 md. 69'a göre belediye, düzenli kentleşmeyi sağlamak amacıyla imarlı ve altyapılı arsalar üretmek, konut yapmak, satmak, kiralamak, arazi satın almak, kamulaştırma yapmak ve bu konuda kamu kurumları ve bankalarla ortak proje gerçekleştirmek yetkisine sahiptir.
Arsa üretimi ve tahsisi (18. madde uygulaması ve kamulaştırma; dar gelirlilere tahsis ve satış), konut üretimi-tahsisi-satımı-kiralanması (Arsa ve Konut Üretimi Yönetmeliği), TOKİ ile iş birliği (arsa karşılığı konut, hasılat paylaşımı, kentsel dönüşüm ortak projeleri), belediyelerin GYO kurması (5393 md. 70 ve SPK mevzuatı; taşınmazların ayni sermaye olarak konulması) ve kentsel dönüşüm ve gelişim alanlarında (md. 73) konut üretimi.
Fonlar: otopark fonu (Otopark Yönetmeliği; otopark bedellerinin toplanması ve amaç dışı kullanım yasağı), altyapı katılım payları (5216 md. 8 AYKOME), gecekondu fonu (775 sayılı Kanun) ve kültür-tabiat varlıklarının korunmasına katkı payı hesabı (2863 ek md. 12: emlak vergisinin yüzde onu).
Yardım ve transferler: genel bütçe vergi gelirlerinden belediyelere pay verilmesi (5779: nüfus, yüzölçüm ve gelişmişlik endeksine göre; İller Bankası'nın aylık hesaplama ve aktarımı; SGK-vergi-enerji borçları kesintileri) ve çeşitli merkezi kuruluşlarca yapılan transferler (Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı şartlı yardımları, İçişleri Bakanlığı yardım ödeneği, kalkınma ajansları, SUKAP ve benzeri programlar).
Menkul ve gayrimenkul satış ve kirası: belediyelerin taşınır-taşınmaz tahsisi, satışı ve kiraya verilmesi (5393 md. 18/e ve 34/g; 2886 sayılı Kanun; tahmini bedel, ilan, ihale, encümen kararı); Hazine taşınmazı satışından belediye payı ve Hazine taşınmazlarının belediyelere bedelsiz devri de bu kapsamdadır.
Taşınır-taşınmaz mal ve hak tahsisi: kültür ve tabiat varlıklarının belediyelere tahsisi (2863 ve Kültür ve Turizm Bakanlığı; restorasyon karşılığı kullanım), yatırımlar için kamu taşınmazlarının tahsisi (Hazine, Milli Emlak, Orman, DSİ) ve belediye taşınmazlarının kamu kurumu, dernek ve birliklere tahsisi (md. 75).
Ceza gelirleri: Kabahatler Kanunu (5326: belediye encümeni, zabıta ve belediye başkanının idari para cezası yetkisi; cezanın tebliği, peşin ödeme indirimi, sulh ceza hakimliğine başvuru), diğer kanunlardaki cezalar (1608 sayılı Kanun, İmar Kanunu md. 42, İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatları Yönetmeliği) ve Hal Kanunu (5957: hal rüsumu — toptan satış bedelinin yüzde biri ya da belirli oranı; belediye ile Bakanlık paylaşımı).
Taşınmaz yönetimi için taşınmaz mal yönetimi rehberi, idari para cezaları için kabahatler kanunu ve idari para cezaları rehberi tamamlayıcıdır.
Belediyelerde borçlanma suretiyle finansman: 5393 md. 68'e göre belediye, görev ve hizmetlerinin gerektirdiği giderleri karşılamak amacıyla borçlanma yapabilir ve tahvil ihraç edebilir.
Dış borçlanma 4749 sayılı Kanun çerçevesinde sadece yatırım programındaki projelerin finansmanı için yapılabilir. Belediye ve bağlı kuruluşları ile sermayesinin yüzde ellisinden fazlasına sahip oldukları şirketlerin faiz dahil borç stok tutarı en son kesinleşmiş bütçe gelirleri toplamının yeniden değerleme oranıyla artırılan miktarını aşamaz (büyükşehirlerde bir buçuk kat); bu miktarın yüzde onunu geçen iç borçlanmalarda meclis üye tam sayısının salt çoğunluğu ve İçişleri Bakanlığı onayı gerekir, yüzde onu geçmeyende meclisin salt çoğunluk kararı yeterlidir.
Borçlanma araçları: İller Bankası kredileri, kamu ve özel banka kredileri, Avrupa Yatırım Bankası, Dünya Bankası, EBRD ve KfW gibi uluslararası kuruluşların kredileri, kira sertifikası ve tahvil ihracı ile finansal kiralama.
Şirket ve işletme kurulması: 5393 md. 70'e göre belediye Cumhurbaşkanı izni ve meclis kararıyla şirket kurabilir; md. 71'e göre İçişleri Bakanlığı izniyle bütçe içi işletme kurabilir; 5216 md. 26'ya göre büyükşehir belediyeleri belirli işletmeleri şirketlerine 2886 dışında devredebilir. Şirketlerin belediyeye temettü ve kira ödemesi, belediyenin şirkete sermaye aktarımının sınırları ve şirketlerin Sayıştay denetimi alternatif gelir yönetiminin parçalarıdır.
Belediye şirketlerinin yönetimi ve belediyeyle ilişkisi için belediye şirketleri rehberi ve belediye ile belediye şirketi arasındaki ilişki rehberi, kentsel dönüşüm modelleri için kentsel dönüşüm finansmanı ve modelleri rehberi, finansal okuryazarlık için finansçı olmayanlar için finans rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
Belediye gelirlerinde kamu zararı: 5018 md. 71'e göre kamu zararı, kamu görevlilerinin kasıt, kusur ya da ihmalinden kaynaklanan mevzuata aykırı karar, işlem ya da eylemleri sonucunda kamu kaynağında artışa engel ya da eksilmeye neden olunmasıdır.
Gelir tarafında kamu zararı; tahakkuk ettirilmeyen vergi-harç-katılma payları, tahsil edilmeyen ya da zamanaşımına uğratılan alacaklar, kanuni dayanak olmadan silinen ya da taksitlendirilen alacaklar, güncellenmeyen tarifeler ve kira bedelleri, yanlış uygulanan muafiyetler, ihalesiz kiralama-satış, ecrimisil uygulanmaması, fonların amacı dışında kullanılması ve borçlanma limitlerinin aşılması hallerinde oluşur. Sayıştay denetimlerinde gelir kaybı bulguları tazmin hükmüyle sonuçlanır.
Sorumluluklar:
Sorumluluk müşterek ve müteselsil uygulanır; disiplin ve ceza boyutu (görevi kötüye kullanma, zimmet, irtikap) da gündeme gelebilir.
Belediyelerin AB fonlarından yararlanması: Katılım Öncesi Yardım Aracı (IPA) programları (çevre, ulaşım, bölgesel kalkınma, yerel yönetim bileşenleri), AB'nin belediyelere açık merkezi programları (Ufuk Avrupa, LIFE, Erasmus+, Avrupa Kentsel Girişimi, Belediye Başkanları Sözleşmesi), kalkınma ajanslarının mali destek programları ve Dünya Bankası, JICA, AFD, KfW, EBRD gibi kuruluşların hibe programları.
Yararlanma yöntemleri: proje fikri ve ihtiyaç analizi, çağrı takibi (AB Türkiye Delegasyonu, Merkezi Finans ve İhale Birimi), proje döngüsü yönetimi ve mantıksal çerçeve ile başvuru, eş finansman planlaması, AB satın alma kuralları (PRAG) ve raporlama, proje ofisi kurulması ve kardeş şehir ilişkileri (Eurocities, Energy Cities, ICLEI, UCLG-MEWA); fon kullanımının denetimi ve usulsüzlükte geri ödeme riski gözetilmelidir.
AB projeleri hazırlama ve yönetme için AB proje döngüsü yönetimi rehberi ve proje yazma ve proje yönetimi rehberi, mahalli idarelerde muhasebe için mahalli idareler bütçe ve muhasebe yönetmeliği rehberi tamamlayıcıdır.
Belediye gelirleri ve alternatif finansman modelleri eğitimi aşağıdaki gruplar için uygundur:
Eğitim içeriği belediye gelirlerine genel bakış, muafiyetler, belediye vergi gelirleri, harçlar-katılma payları-ücretler, su alacakları, imtiyaz hakları, gelirlerin takip ve tahsili, konut üretimi, fonlar, yardım ve transferler, tahsil yöntemleri, ceza gelirleri, borçlanma, alternatif gelir yöntemleri (KÖİ, yap işlet devret, kat karşılığı inşaat, GYO), şirket kurulması, kamu zararı sorumlulukları ve AB fonlarından yararlanma bölümlerinden oluşur; eğitim süresi altı gün otuz altı saattir.
Program Sayıştay bulguları, Danıştay ve Yargıtay kararları, örnek tarife, sözleşme, fizibilite ve proje uygulamalarıyla yürütülür. Belediye gelirleri eğitimi, emlak vergisi eğitimi ve belediye harçları eğitimi modülleri gelir yönetimine odaklanan kısa programlar, 5216 sayılı kanun eğitimi büyükşehir gelir paylaşımına odaklanan program olarak ayrıca düzenlenir; program belediye eğitimi dizisinde belediye mevzuatı, belediye şirketleri, kentsel dönüşüm finansmanı, kamu zararı ve AB proje döngüsü programlarıyla bütünleşir ve katılımcılara e-Devlet üzerinden doğrulanabilen katılım belgesi verilir.
Alternatif finansman araçları devreye alınırken projelerin sadece getiri potansiyeline değil, belediyenin nakit akışı ve yasal yükümlülüklerine olan etkisine odaklanılmalıdır. Uygulamada olası mali ve hukuki riskleri önlemek için şu hususlara dikkat edilmelidir: