Kentsel dönüşümün iş akışı, 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun ve Uygulama Yönetmeliği'ne göre on iki adımda izlenir:
Kentsel dönüşüm paydaşları: malikler (kat malikleri, arsa payı sahipleri, mirasçılar), kiracılar ve sınırlı ayni hak sahipleri (tahliye ve kira yardımı hakları), müteahhit, gayrimenkul danışmanı (malik temsili, müteahhit bulma, süreç koordinasyonu), riskli yapı tespit kuruluşu, Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile Kentsel Dönüşüm Başkanlığı, belediye, tapu ve kadastro müdürlüğü, SPK lisanslı değerleme uzmanı, banka ve finans kuruluşları, yapı denetim kuruluşu, mimar ve mühendisler, noter ve avukat, TOKİ ve Emlak Konut ve sigorta şirketleri.
Danışmanın görevi, paydaşlar arasındaki bilgi ve güven boşluğunu kapatmak ve süreci tek bir takvimde yönetmektir. Kanun'un hükümleri ve riskli yapı süreci için 6306 sayılı Kanun ve kentsel dönüşüm rehberi, mevzuatın bütünü için kentsel dönüşüm mevzuatı rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
Kentsel dönüşümde gayrimenkul değerleme, sürecin en kritik ve en çok uyuşmazlık üreten aşamasıdır çünkü hem maliklerin kendi aralarındaki paylaşımı hem de müteahhit payını belirler.
Dönüşüm öncesi değerleme: her bağımsız bölümün mevcut değeri ve arsa payının değeri SPK lisanslı değerleme uzmanınca pazar karşılaştırma yöntemiyle raporlanır; mevcut arsa payları çoğu eski binada bağımsız bölümlerin gerçek değerini yansıtmaz (eşit arsa payı verilmiş ancak zemin kat dükkân ile çatı katı dairesi çok farklı değerdedir) ve 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu md. 3 uyarınca arsa paylarının değer esasına göre yeniden belirlenmesi dava ya da anlaşmayla mümkündür.
Uygulamada paylaşım anahtarı olarak değer esaslı yöntem (her malikin dönüşüm öncesi değerinin toplam değere oranı kadar yeni projeden pay alması) ile arsa payı esaslı yöntem (tapudaki arsa payı oranında pay) arasında seçim yapılır ve seçim malik kararında yazılır; Kanun'un 2023 sonrası uygulamalarında değer esaslı paylaşım Bakanlık rehberlerinde öne çıkar.
Arsa değeri ve müteahhit payı: müteahhidin alacağı pay, arsa değerinin proje sonrası toplam satış değerine oranıyla ve inşaat maliyeti, satış fiyatı, finansman maliyeti ve kâr beklentisiyle belirlenir; yüksek arsa değerli merkezi bölgelerde müteahhit payı düşük (yüzde otuzlar), düşük değerli çeper bölgelerde yüksek (yüzde elli ve üzeri) olur. Danışman, arsa değeri / proje değeri oranını hesaplayarak müteahhit tekliflerinin makul olup olmadığını test eder.
Dönüşüm sonrası değerleme: proje sonrası bağımsız bölümlerin tahmini satış değerleri, maliklere düşen bölümlerin değer eşitlemesi (şerefiye farkları ve nakit denkleştirme) ve müteahhit bölümlerinin satış gelirinin finansman planındaki yeri değerlendirilir.
Kanuni değerleme zorunlulukları: anlaşmayan maliklerin paylarının satışında Bakanlıkça belirlenen rayiç değer, riskli alan ve rezerv alan uygulamalarında Bakanlık ve TOKİ değerlemeleri, kamulaştırma işlemlerinde 2942 sayılı Kanun'a göre değer tespiti ve konut kredisinde banka ekspertizi.
Danışmanın değerleme aşamasında yapması gerekenler: değerleme uzmanını maliklerin ortak kararıyla seçtirmek, dönüşüm öncesi değer tablosunu tüm maliklere yazılı sunmak, paylaşım yönteminin sonuçlarını örnek dairelerle göstermek ve müteahhit tekliflerini aynı değer tablosuyla karşılaştırmak.
Plan notları nedir: imar planının paftasına ve raporuna ek olarak, planın uygulanma koşullarını belirleyen ve plan kararıyla aynı hukuki güce sahip yazılı hükümlerdir; emsal (KAKS), taban alanı katsayısı (TAKS), bina yüksekliği, çekme mesafeleri, kentsel dönüşüm teşvikleri (riskli yapı yenilemesinde emsal artışı, tevhit hâlinde artış) ve eski yapı hakkının korunması plan notlarında yer alır.
Dönüşümde maliklerin alacağı toplam inşaat alanı ve dolayısıyla müteahhit payı doğrudan plan notunun verdiği emsale bağlıdır; plan notundaki tek bir hüküm (örneğin tevhitte emsal artışı) projeyi ekonomik ya da ekonomik olmayan hâle getirir. Plan notları belediye ve büyükşehir plan değişiklikleriyle değişir, askı ilanları izlenmelidir.
İmar durumu sorgulama: parselin tabi olduğu plan, emsal, TAKS, yükseklik ve kısıtlılıklar belediyenin imar müdürlüğünden alınan imar durumu belgesi (imar çapı) ile resmî olarak öğrenilir; ön inceleme için e-imar ve kent bilgi sistemleri, e-Devlet üzerindeki tapu sorgulamaları ve tapu takyidat belgesi (ipotek, haciz, şerh, riskli yapı şerhi) kullanılır.
Hesaplamada en sık hata, plan notundaki emsal artışının ve emsal dışı alanların doğru okunmaması ile brüt ve net alan kavramlarının karıştırılmasıdır. Örnek: 1.000 metrekare net parsel, plan notuyla 2,00 emsal ve dönüşüm teşvikiyle ek 0,50 emsal ise emsale esas alan 2.500 metrekare olur; yüzde altmış malik payı ile maliklere düşen alan hesaplanır ve mevcut dairelerin toplam alanıyla karşılaştırılır.
İmar durumunun okunması için imar planı nasıl okunur rehberi, ruhsat süreci için yapı ruhsatı ve yapı kullanma izni rehberi tamamlayıcıdır.
Kentsel dönüşüm modelleri, projenin kim tarafından finanse edildiğine ve maliklerin arsa payını devredip devretmediğine göre üç ana biçimde uygulanır: kat karşılığı, taahhüt usulü ve karma model.
Kat karşılığı kentsel dönüşüm, maliklerin arsa paylarının bir bölümünü müteahhide devretmesi karşılığında müteahhidin kendi finansmanıyla binayı yapıp maliklere anlaşılan bağımsız bölümleri teslim ettiği modeldir; hukuki dayanağı arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesidir (noterde düzenleme şeklinde yapılması ve tapuya şerh verilmesi zorunludur).
İşleyiş: müteahhit projeyi, ruhsatı, yıkımı ve inşaatı üstlenir, maliyeti kendi öz kaynağı, banka proje kredisi ve kendi payına düşen bölümlerin ön satışıyla karşılar; malikler inşaat süresince kira yardımı ya da müteahhidin ödediği kira desteğiyle barınır.
Sözleşmede bulunması gerekenler: paylaşım tablosu, teknik şartname ve malzeme listesi, teslim süresi ve gecikme cezası, teminat (banka teminat mektubu, ipotek), arsa payı devir aşamaları, müteahhidin satış yetkisinin sınırı, kira yardımı, ruhsat ve harç giderlerinin kime ait olduğu ve fesih koşulları.
Vergi ve harç boyutu: 6306 md. 7 uyarınca Kanun kapsamındaki işlem, sözleşme, devir ve tesciller noter harcı, tapu harcı, belediye harçları, damga vergisi ve veraset-intikal vergisinden istisnadır; kat karşılığı teslimlerde KDV ve gelir vergisi uygulaması genel hükümlere göre değerlendirilir ve danışman bu konuda mali müşavir görüşü önermelidir.
Danışmanın kontrol listesi: müteahhidin ticaret sicili ve teslim geçmişi, finansal gücü, teklif edilen paylaşım oranının değerlemeyle uyumu, teminat ve cezai şartın gerçekçiliği, sözleşmenin noterde ve tapuya şerhli yapılması.
Taahhüt usulü kentsel dönüşüm, maliklerin arsa payı devretmeden, inşaat maliyetini kendilerinin (öz kaynak, banka kredisi, Bakanlık faiz destekli kredisi ya da hibe programları ile) karşıladığı ve müteahhidin yalnızca anahtar teslim yapım hizmeti verdiği modeldir; hukuki dayanağı eser sözleşmesidir.
Avantajları: malikler alan kaybetmez (mevcut daire alanı korunur ya da emsal artışıyla büyür), müteahhit riski azalır (ödeme hakedişe bağlı), kalite kontrolü maliklerdedir. Dezavantajları: maliklerin nakit ya da kredi bulması gerekir, maliklerin bir kısmının ödeme yapamaması projeyi durdurabilir ve malikler inşaat yönetimi sorumluluğunu üstlenir.
Uygulama araçları: maliklerin kurduğu temsil yapısı, ortak banka hesabı ve hakediş onay mekanizması, bağımsız kontrol mühendisi, Bakanlık'ın dönüşüm kredisi faiz desteği (Kanun md. 7 ve Dönüşüm Projeleri Özel Hesabı'ndan bankalara ödenen faiz desteği) ve hibe programları (Bakanlık'ın kampanya bazlı hibe ve kredi destekleri; koşul ve tutarlar dönem dönem güncellenir).
Karma kentsel dönüşüm modeli: maliklerin bir kısmının kat karşılığı, bir kısmının taahhüt usulüyle katıldığı ya da müteahhidin daha düşük bir pay alıp kalan maliyetin maliklerce nakit ödendiği modeldir; müteahhit payı düşürülerek maliklere daha fazla alan kalır ancak sözleşme daha karmaşıktır (her malikin katkısı ve ödeme planı ayrı yazılır) ve maliklerin ödeme kapasitesi farklıdır.
Model seçiminde ölçütler: arsa değeri / proje değeri oranı (yüksekse kat karşılığı, düşükse taahhüt ya da karma), maliklerin finansman kapasitesi, malik sayısı ve uzlaşma düzeyi, plan notunun sağladığı emsal artışı ve Bakanlık destek programlarının o dönemde geçerliliği; danışman üç modeli aynı değer tablosu ve alan hesabıyla karşılaştırıp maliklere yazılı olarak sunmalıdır.
Kentsel dönüşüm finansmanı, kamu destekleri, banka kredileri, müteahhit öz kaynağı ve sermaye piyasası araçlarının bileşiminden oluşur.
Kamu destekleri: 6306 md. 7 uyarınca maliklere, kiracılara ve sınırlı ayni hak sahiplerine Bakanlıkça kira yardımı ya da bankalardan kullanılacak kredilerde faiz desteği sağlanır (Dönüşüm Projeleri Özel Hesabı'ndan bankaya ödenen faiz desteği; ikisi birlikte alınamaz). Bakanlık ayrıca kampanya niteliğinde hibe ve kredi paketleri uygular (bağımsız bölüm başına belirli tutarda hibe ve düşük faizli kredi; koşulları dönem dönem güncellenir); TOKİ ve Emlak Konut riskli alan uygulamalarında hak sahipliği ve konut tahsisi modeliyle finansman sağlar.
Vergi ve harç istisnaları da fiilen finansman desteğidir: noter harcı, tapu harcı, belediye harçları, damga vergisi, veraset ve intikal vergisi ve döner sermaye ücreti istisnası ile kullandırılan kredilerde banka ve sigorta muameleleri vergisi istisnası.
Banka kredileri: maliklere konut yapım ve güçlendirme kredileri (teminat olarak arsa payı ipoteği), müteahhide proje kredisi (arsa ipoteği ve satış gelirlerinin temliki ile), alıcılara konut kredisi (kat irtifakı kurulmuş bağımsız bölümlerde) ve katılım bankalarının kâr payı esaslı ürünleri.
Müteahhit finansmanı: öz kaynak, kendi payına düşen bağımsız bölümlerin ön satışı (6502 sayılı Kanun'un ön ödemeli konut satışı hükümleri; bina tamamlama sigortası ya da teminat; kaba inşaat öncesi satış sınırları sözleşmede belirlenir), tedarikçi vadeleri ve proje kredisi; danışman, müteahhidin finansman planını (kaynak, tutar, zamanlama) sözleşme öncesinde yazılı istemelidir.
Diğer kaynaklar: gayrimenkul yatırım fonları ve ortaklıkları, gayrimenkul sertifikası, kooperatif modeli, kamu-özel iş birliği, tasarruf finansman şirketleri ve konut hesabı devlet katkısı gibi bireysel birikim araçları.
Finansman planı hazırlarken danışmanın adımları: toplam maliyetin (yıkım, proje, ruhsat, inşaat, sigorta, kira, finansman gideri) çıkarılması, gelirlerin (müteahhit payı satışları, kamu destekleri) tahmini, malik bazında nakit ihtiyacı tablosu ve risk senaryoları (maliyet artışı, satış yavaşlaması, gecikme). Konut kredisi ve proje finansmanı için konut finansmanı ve mortgage rehberi, tasarruf finansman modeli için tasarruf finansman şirketleri rehberi tamamlayıcıdır.
Kentsel dönüşüm modelleri ve kentsel dönüşüm finansmanı eğitimi aşağıdaki gruplar için uygundur:
Program beş ders saatlik workshop biçimindedir; iş akışları, paydaşlar, gayrimenkul değerleme, plan notlarının önemi, imar durumu sorgulama, alan hesaplamaları, kat karşılığı, taahhüt usulü, karma model ve kentsel dönüşüm finansmanı bölümlerinden oluşur.
Uygulamalı bölümde katılımcılar örnek bir parsel için imar durumu ve plan notunu okuyup alan hesabı yapar, dönüşüm öncesi değer tablosu ve paylaşım anahtarı hazırlar, üç modeli aynı örnek üzerinde karşılaştırır, müteahhit tekliflerini değerlemeyle test eder ve toplam maliyet ile nakit akış takvimi içeren bir finansman planı kurar. Kentsel dönüşüm eğitimi dizisinde 6306 sayılı Kanun ve kentsel dönüşüm mevzuatı programlarının uygulama ve finansman modülüdür; gayrimenkul eğitimi dizisinde imar planı okuma, konut finansmanı, tasarruf finansman şirketleri ve gayrimenkul danışmanlığında markalaşma programlarıyla birlikte danışmanların eğitim setini oluşturur. Kurumsal uygulamada ofisin çalıştığı bölgenin plan notları, güncel Bakanlık destek programları ve gerçek proje örnekleri üzerinden çalışılır ve katılımcılara e-Devlet üzerinden doğrulanabilen katılım belgesi verilir.