İmar planı nasıl okunur sorusu, planın hangi kademede olduğunu bilmekle başlar. Mekânsal planlar 3194 sayılı İmar Kanunu md. 6-8 ve Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliği'ne göre kademelidir; alt kademe plan üst kademeye aykırı olamaz ve bir parselin durumu her zaman uygulama imar planından ve o planın notlarından okunur.
Lejant (gösterim), planın dilidir: konut, ticaret, ticaret-konut, sanayi, resmi kurum, eğitim, sağlık, park, yol, otopark, ibadet ve benzeri kullanım kararları renk ve tarama ile gösterilir. Yapılaşma koşulları ise yapı adası üzerine yazılan değerlerle belirlenir:
Plan notları, planın üzerindeki bu değerleri değiştiren ya da koşula bağlayan hükümlerdir ve en sık atlanan bilgidir: emsale dahil olmayan alanlar, asma kat ve çatı katı hakkı, bodrum kat kullanımı, zemin katta ticaret izni, parsel birleştirme zorunluluğu, minimum parsel büyüklüğü, jeolojik etüt şartı, kentsel tasarım projesi şartı, kademeli yükseklik. Plan notu okunmadan söylenen her yapılaşma hakkı yanlış olabilir.
Planlar, belediyelerin e-imar ve kent bilgi sistemlerinden, büyükşehirlerde ilçe ve büyükşehir belediyelerinin plan arşivlerinden ve e-Devlet üzerinden sorgulanır. Planın askı süreci (bir ay), itiraz hakkı ve plan iptali davaları, danışmanın satış öncesi kontrol etmesi gereken hukuki risklerdir.
İmar durumu belgesi, belediyenin (belediye sınırları dışında il özel idaresinin) bir parsel için yürürlükteki uygulama imar planına göre kullanım kararını ve yapılaşma koşullarını yazılı olarak bildirdiği belgedir; emsal, TAKS, yükseklik, nizam, çekme mesafeleri, yol genişlikleri, terk ve ihdas durumu ile kısıtlılık şerhlerini içerir. Başvuru tapu ve kimlikle imar müdürlüğüne ya da e-Devlet ve belediye e-imar sistemleri üzerinden yapılır, harcı ödenir ve belge genellikle bir yıl geçerlidir.
İmar çapı nedir: parselin plan üzerindeki konumunu, ölçülerini, yapı yaklaşma sınırlarını ve yapılaşabilir alanı ölçekli krokide gösteren, ruhsat projesine esas teknik belgedir; imar durumu belgesiyle birlikte ya da ayrı düzenlenir ve mimari proje bu çapa göre çizilir.
Danışman için imar durumu, taşınmazın satış değerini belirleyen ilk belgedir: aynı büyüklükteki iki arsanın biri konut alanında emsal 1,50, diğeri park alanında olabilir. İmar durumu alınmadan yapılan değerleme ve verilen bilgi, danışmanın sorumluluğunu doğurur.
Belgede okunacak kritik bilgiler:
Tapu kaydındaki şerh ve beyanlar (ipotek, haciz, irtifak, kat irtifakı, riskli yapı şerhi, 6306 şerhi, imar uygulaması şerhi) imar durumuyla birlikte okunur. E-Devlet üzerinden imar durumu sorgulama pek çok belediye için mümkündür ancak resmi belge yerine geçmez; satış dosyasına güncel resmi belge konulur.
Yapı ruhsatı (3194 md. 21), yapıya başlamadan önce belediyeden ya da il özel idaresinden alınan ve mimari, statik, mekanik ve elektrik projelerine dayanan izindir; ruhsat alındıktan sonra iki yıl içinde başlanmayan ya da beş yıl içinde bitirilmeyen yapının ruhsatı hükümsüz olur ve yenilenmesi gerekir.
Yapı kullanma izni (iskân; md. 30), yapının ruhsat ve eklerine uygun tamamlandığının belediyece tespitiyle verilen belgedir. İskânsız yapıda kat mülkiyetine geçilemez (kat irtifakında kalınır), abonelikler geçici olabilir, banka kredisi ve değerleme sınırlanır ve satışta alıcı riski taşır.
Danışmanın kontrolü:
Ruhsat-iskân-tapu-fiili durum dörtlüsündeki her uyumsuzluk bir risktir.
Ruhsatsız ya da ruhsata aykırı yapı (md. 32 ve 42): belediye yapı tatil tutanağı düzenler, yapıyı mühürler, idari para cezası uygular; aykırılık giderilmezse encümen yıkım kararı alır ve yıkım masrafı ile ceza malikten tahsil edilir. İmar kirliliğine neden olma, 5237 sayılı TCK md. 184'e göre suçtur — ruhsatsız ya da ruhsata aykırı bina yapan ya da yaptıran kişi hapis cezasıyla cezalandırılır, aykırılığın giderilmesi hâlinde kamu davası düşer; satın alan kişi de fiilen sürdürdüğü aykırılıktan sorumlu tutulabilir.
Yapı kayıt belgesi (imar barışı; 3194 geçici md. 16): 2018'de verilen bu belgeler yapının kullanımına yönelik geçici bir koruma sağlar ancak ruhsat ve iskân yerine geçmez; kat mülkiyetine geçiş belirli şartlarla mümkündür ve yapının yenilenmesi ya da kentsel dönüşümde belge hükümsüz kalır. Danışman, yapı kayıt belgesini iskân gibi sunmamalıdır.
4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun kapsamında yapı denetim kuruluşunun sorumluluğu, denetim hizmet sözleşmesi ve iş bitirme tutanağı, yeni yapıların güvenilirliğinin kanıtıdır. Ruhsat sürecinin ayrıntısı için yapı ruhsatı ve yapı kullanma izni rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu, bir yapıdaki bağımsız bölümlerin mülkiyet düzenini kurar ve danışmanın tapu okumasının temelidir.
Arsa payı, her bağımsız bölümün arsadaki payıdır ve kentsel dönüşümde, yıkım-yeniden yapımda ve ortak gider paylaşımında belirleyicidir; arsa payının bağımsız bölümün değeriyle orantısız belirlenmiş olması arsa payı düzeltme davasına konu olabilir ve dönüşümde paydaş hakkını doğrudan etkiler.
Yönetim planı, tüm kat maliklerini bağlayan sözleşmedir ve satış öncesinde alıcıya sunulmalıdır:
Eklenti ve ortak yer ayrımı, bağımsız bölüme tahsisli depo ve otopark, ortak alanların satışa konu olamaması, kat maliklerinin ortak giderlerden sorumluluğu ve alıcının önceki malikin aidat borcundan sorumluluğu, satış görüşmelerinde en çok sorulan konulardır.
Danışman, tapu kaydında bağımsız bölüm numarasını, niteliğini (mesken, işyeri, dükkân), arsa payını, kat irtifakı ya da kat mülkiyeti durumunu ve şerhleri okuyup ruhsat ve fiili durumla karşılaştırır.
İfraz ve tevhit, parsellerin bölünmesi ve birleştirilmesidir (3194 md. 15-16; Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği):
Her ikisi belediye encümeni kararıyla ve harita mühendisince hazırlanan değişiklik dosyasıyla yapılır, tapuda tescil edilir. İmar planına göre parselin bir kısmı yola, parka ya da diğer kamu alanlarına isabet ediyorsa, ruhsat alınabilmesi için o kısmın bedelsiz olarak kamuya terki gerekir (yola terk); terk edilen alan belirli oranı aşarsa ya da düzenleme ortaklık payı kesilmiş parselde yeniden terk istenemez kuralları uygulanır.
DOP nedir: düzenleme ortaklık payı, 3194 md. 18 uygulamasında (arazi ve arsa düzenlemesi; parselasyon), düzenlemeye giren parsellerden yol, meydan, park, otopark, çocuk bahçesi, yeşil alan, ibadet yeri, karakol, okul ve benzeri kamu hizmet alanları için bedelsiz olarak kesilen ve düzenleme alanındaki tüm parsellerden eşit oranda alınan paydır. Kanun'da üst sınır yüzde kırk beştir ve DOP kesilen parsel için sonradan aynı amaçla ikinci kesinti yapılamaz.
18. madde uygulaması, kadastral parsellerin imar parsellerine dönüştürülmesidir: belediye encümeni düzenleme sınırını belirler, parselasyon planı hazırlanır ve bir ay askıya çıkar, itirazlar değerlendirilir, plan kesinleşince tapuda tescil edilir; malik, kadastral parselinin yerine düzenleme alanında (mümkünse aynı yerde) imar parseli ya da hissesi alır ve DOP oranında küçülme yaşar.
Danışman için 18. madde, taşınmazın konumunu, alanını ve hatta paydaş yapısını değiştirebilecek bir süreçtir: uygulama devam eden alanda satış yapılırken alıcıya DOP oranı, hisseli parsel riski (müstakil parsel yerine hisse verilmesi) ve askı-itiraz-dava süreci açıkça bildirilmelidir; 2019'da 7181 sayılı Kanun'la 18. madde uygulamasında yapılan değişiklikler (DOP kapsamının genişletilmesi, hisseli parsel önleme kuralları) güncel uygulamanın çerçevesidir.
6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun, üç araçla çalışır:
Riskli yapı tespiti: malik ya da maliklerden biri (ya da kanuni temsilcisi) Bakanlıkça lisanslandırılmış kurum ya da kuruluşa başvurur, yapı deprem yönetmeliği esaslarına göre incelenir ve riskli yapı raporu düzenlenir; rapor Bakanlık il müdürlüğünce onaylanıp tapuya riskli yapı şerhi konulur ve maliklere tebliğ edilir. Tebliğden itibaren on beş gün içinde itiraz edilebilir ve itirazı teknik heyet inceler.
Kesinleşen tespit sonrasında yapının tahliyesi ve yıkımı için maliklere altmış günden az olmamak üzere süre verilir, gerekirse otuz gün ek süre tanınır; yıkılmayan yapı idarece yıktırılır.
Dönüşümün nasıl yapılacağına (yeniden yapım, müteahhitle kat karşılığı, satış) ilişkin karar, 2023'te 7471 sayılı Kanun'la yapılan değişiklikten sonra, arsa payı çoğunluğu yerine paydaşların salt çoğunluğuyla alınır (önceki düzende üçte iki arsa payı çoğunluğu aranıyordu); karara katılmayan paydaşların hisseleri diğer paydaşlara ve olmazsa Bakanlığa rayiç bedelle satılır.
Kira yardımı ve taşınma yardımı, faiz desteği, harç ve vergi muafiyetleri (tapu harcı, damga vergisi, noter harcı) dönüşümün teşvikleridir; kentsel dönüşüm sözleşmeleri (kat karşılığı inşaat sözleşmesi, arsa payı karşılığı, hasılat paylaşımı) ve müteahhit seçimi, maliklerin en riskli kararlarıdır.
Danışman için 6306 şerhi taşıyan taşınmaz özel bilgi gerektirir: alıcı, tespit süreci, yıkım takvimi, dönüşüm kararı, kira yardımı hakkı, müteahhit sözleşmesi ve arsa payının yeni projedeki karşılığı hakkında bilgilendirilmelidir. Ayrıntılı rehberler: 6306 sayılı Kanun ve kentsel dönüşüm rehberi ile kentsel dönüşüm mevzuatı rehberi.
İmar ve dönüşüm süreçlerindeki her idari işlem (yapı tatil tutanağı, yıkım kararı, riskli yapı tespiti, 18. madde askısı, plan değişikliği) maliklere 7201 sayılı Tebligat Kanunu'na göre tebliğ edilir ve itiraz ile dava süreleri tebliğle başlar; adres kayıt sistemindeki adrese yapılan tebligat geçerlidir, ilanen tebligat ve elektronik tebligat kuralları vardır ve tebligatı takip etmeyen malik, süresini kaçırdığı için hakkını kaybeder. Danışman, sattığı taşınmazla ilgili bekleyen bir tebligat ya da askı süreci olup olmadığını belediyeden ve tapudan sorgulamalıdır.
TCK boyutu: imar kirliliğine neden olma (md. 184) yanında, sahte belge, dolandırıcılık (imar durumunu gizleyerek satış) ve görevi kötüye kullanma (ruhsat ve denetim görevlileri için) suçları imar ilişkilerinde gündeme gelir. Danışmanın yanlış ya da eksik bilgiyle satışa aracılık etmesi, cezai sorumluluğun yanında hukuki sorumluluk (tazminat) ve idari sorumluluk (Taşınmaz Ticareti Hakkında Yönetmelik kapsamında yetki belgesinin iptali) doğurur.
Gayrimenkul danışmanı imar bilgisi, Taşınmaz Ticareti Hakkında Yönetmelik'in danışmana yüklediği taşınmazın hukuki ve fiili durumu hakkında doğru bilgi verme yükümlülüğünün karşılığıdır. Satış öncesi kontrol listesi olarak şunlar tek tek belgelenir ve alıcıya yazılı sunulur:
Bu liste, danışmanın hem müşterisini hem kendisini koruyan mesleki standardıdır ve eğitimin çıktısı olarak katılımcılara verilir; danışmanlık işinin pazarlama boyutu için gayrimenkul danışmanlığında markalaşma rehberi tamamlayıcıdır.
İmar mevzuatı ve kentsel dönüşüm eğitimi, gayrimenkul danışmanlarına özel olarak tasarlanmış iki gün, on iki saatlik uygulamalı bir programdır. Aşağıdaki gruplar için uygundur:
Program; imar planı okuma, imar durumu ve çap, ruhsat ve iskân, kat mülkiyeti, ifraz-tevhit-terk ve 18. madde, 6306 dönüşüm süreci, tebligat ve sorumluluk bölümlerinden oluşur ve her bölüm gerçek plan paftaları, imar durumu belgeleri, tapu kayıtları ve riskli yapı raporları üzerinde uygulama içerir; katılımcılar eğitim sonunda satış öncesi kontrol listesini kendi portföylerine uygular.
İmar seminerleri dizisinde belediye personeline yönelik imar mevzuatı eğitimi (3194 sayılı Kanun ve uygulaması) ile malik ve kamu personeline yönelik kentsel dönüşüm eğitimi ayrıca vardır; bu program, aynı mevzuatı gayrimenkul satış ve danışmanlık sürecinin ihtiyacına göre kurgular.
Kurumsal uygulamada gayrimenkul ofisinin ya da firmanın kendi portföyündeki taşınmazlar vaka olarak kullanılır ve katılımcılara e-Devlet üzerinden doğrulanabilen katılım belgesi verilir.