Belediye şirketleri, 5393 sayılı Belediye Kanunu'nun 70. maddesine göre belediyenin kendisine verilen görev ve hizmet alanlarında kurabildiği ya da ortak olabildiği sermaye şirketleridir (anonim ya da limited). Sermayesinin çoğunluğu belediyeye ait olan bu şirketler, Türk Ticaret Kanunu'na tabi tüzel kişiliklerdir; belediyenin bir birimi değildir.
Kuruluş gerekçesi genellikle hizmetlerin ticari esneklikle yürütülmesi (ulaşım, temizlik, park-bahçe, sosyal tesis işletmeciliği, personel istihdamı) ve belediye bütçesi dışında gelir üretilmesidir.
Ancak esneklik, kamu kaynağı kullanımının sorumluluğunu ortadan kaldırmaz: şirket hem ticaret hukukuna hem kamu ihale, denetim ve personel mevzuatının şirketlere uzanan hükümlerine tabidir.
Belediye şirketi nasıl kurulur: (1) belediye meclisinin şirket kurulmasına ya da ortak olunmasına ilişkin kararı; (2) 4046 sayılı Kanun'un 26. maddesi gereği Cumhurbaşkanı izni (önceki dönemde Bakanlar Kurulu izni); (3) Türk Ticaret Kanunu'na göre ana sözleşmenin hazırlanması, tescil ve ilan. Şirketin faaliyet alanı belediyenin görev alanıyla sınırlıdır; belediyenin yapamayacağı bir faaliyet şirket üzerinden de yapılamaz.
Sermaye artırımı meclis kararına ve mevzuatta öngörülen izin sürecine bağlıdır; belediyenin şirkete kaynak aktarımı (sermaye, borç, kefalet) sınırlıdır ve her aktarım belgelenip gerekçelendirilmelidir.
Zarar eden şirkete sürekli sermaye aktarımı, Sayıştay bulgularının başında gelir.
Belediye şirketlerinde ihale iki yönlüdür. Şirketin kendi alımları, kamu payı yüzde ellinin üzerinde olduğu için 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'na tabidir; şirket, belediye gibi ihale yapar, EKAP kullanır ve doğrudan temin limitlerine uyar.
Belediyenin şirketten alımı ise özel düzenlemeye tabidir: 375 sayılı KHK'nın ek 20. maddesi ve ilgili mevzuat, personel çalıştırılmasına dayalı hizmetlerin belediye şirketlerinden doğrudan hizmet alımı yoluyla temin edilmesini öngörür.
Bu doğrudan alım, şirketin belediyeye sunduğu diğer mal ve hizmetler için geçerli değildir; belediyenin şirketten ihalesiz mal alması ya da yapım işi yaptırması ihale mevzuatına aykırıdır. Alt yüklenicilik uygulamalarında şirketin işi başkasına devretmesi de sözleşme ve mevzuat sınırları içinde kalmalıdır.
Belediye şirketlerinde personel düzeni 2017 sonunda 696 sayılı KHK ile köklü biçimde değişti: belediyelerin taşeron işçileri belediye şirketlerine geçirildi ve personel çalıştırılmasına dayalı hizmetler şirketler üzerinden yürütülmeye başlandı.
Şirket personeli 4857 sayılı İş Kanunu'na tabi işçidir; toplu iş sözleşmesi, kıdem ve ihbar tazminatı, fazla mesai ve yıllık izin kuralları uygulanır. Yeni işçi alımı ilan, kura ve sınav düzeniyle yapılır.
Şirkete alınan işçinin belediyede memur işi görmesi ya da belediyenin norm kadrosunu şirket personeliyle aşması denetim bulgusudur. Ücret ve sosyal haklar, belediye bütçesiyle şirket gelirleri arasındaki dengeyi doğrudan etkilediği için personel planlaması mali planlamayla birlikte yapılmalıdır.
Belediye şirketlerinde vergi yükümlülüğü tamdır: şirket kurumlar vergisi mükellefidir, sunduğu mal ve hizmetlerde KDV hesaplar, düzenlediği sözleşmelerde damga vergisi öder, çalışanlarının ücretlerinden gelir vergisi stopajı yapar.
Belediyenin vergi muafiyetleri şirkete geçmez; kamu kurumu sanılarak vergi yükümlülüklerinin ihmal edilmesi, ceza ve gecikme faiziyle geri döner.
Sosyal güvenlik yönünden şirket 4/a kapsamında işverendir; kamu idaresi olmadığı için istihdam teşviklerinden yararlanabilir ancak her teşvikin şartları ayrı değerlendirilmelidir. Belediye ile şirket arasındaki hizmet alımlarında KDV ve damga vergisi uygulaması, en sık hata yapılan konudur.
Belediye şirketlerinin Sayıştay denetimi, 6085 sayılı Sayıştay Kanunu'nun 4. maddesine dayanır: kamu payı yüzde elliden fazla olan şirketler Sayıştay denetimine tabidir. Denetim; şirketin mali tablolarının doğruluğunu, kaynakların mevzuata uygun kullanılıp kullanılmadığını ve belediye ile şirket arasındaki kaynak aktarımlarını kapsar.
Sayıştay'ın yanı sıra şirket, Türk Ticaret Kanunu gereği bağımsız denetime (şartları sağlıyorsa) ve genel kurul denetimine, belediye meclisinin denetim komisyonu ile iç denetime de tabidir.
Sık bulgular: sermaye aktarımlarının gerekçesizliği, ihale mevzuatına aykırı alımlar, personel giderlerinin şirket gelirini aşması, belediyeden alacakların tahsil edilmemesi ve kâr dağıtımı-zarar kapatma düzensizlikleri.
Belediye şirketlerinin gelirleri; belediyeye sunulan hizmetlerin bedeli, üçüncü kişilere satış ve işletme gelirleri (otopark, sosyal tesis, ulaşım), kira ve reklam gelirleridir.
Belediyeden alınan hizmet bedelinin piyasa koşullarında ve sözleşmeye dayalı belirlenmesi gerekir; bedelsiz ya da maliyetin altında hizmet, belediye lehine kaynak aktarımı görünse de şirketi zarara sokar ve Sayıştay sorgusuna konu olur.
Şirketler, belediyelere tanınan vergi ve harç muafiyetlerinden kural olarak yararlanamaz; mevzuatın açıkça şirketlere tanıdığı istisnalar (örneğin belirli hizmetlerde KDV istisnası) ayrıca incelenmelidir.
Belediye şirketleri genel eğitimi; belediye şirketlerinin yönetim kurulu üyeleri, genel müdür ve müdürleri, şirket muhasebe, satın alma ve insan kaynakları personeli, belediyelerin mali hizmetler, hukuk ve iç denetim birimleri, şirketten sorumlu belediye başkan yardımcıları ile meclis denetim komisyonu üyeleri için uygundur.
Belediye eğitimi programları içinde bu modül, belediye mevzuatı ile ticaret hukukunun kesiştiği tek başlık olduğundan ayrı bir gün olarak planlanmalı; kurumsal programlarda şirketin ana sözleşmesi, son mali tabloları ve belediye ile yaptığı sözleşmeler üzerinden çalışılmalıdır.
Uygulamada en sık karşılaşılan aksaklık, belediye tüzel kişiliği ile şirket tüzel kişiliğinin operasyonel süreçlerde birbirine karıştırılmasıdır. Şirket yönetim kurulu kararları alınırken ve belediye birimleriyle protokoller düzenlenirken şu hususlara dikkat edilmelidir: