İçme suyu yönetimi, bir yerleşimin içme ve kullanma suyunun kaynağından (baraj, göl, akarsu, yer altı suyu) alınması, arıtılması, depolanması, şebekeyle abonelere iletilmesi, kalitesinin izlenmesi, kayıpların kontrolü, faturalanması ve tahsilatı ile bu zinciri destekleyen mevzuat, havza koruma ve otomasyon işlerinin bütüncül planlanması ve işletilmesidir.
Türkiye'de bu görev büyükşehirlerde 2560 sayılı Kanun'a göre kurulan su ve kanalizasyon idarelerine, diğer belediyelerde 5393 sayılı Kanun md. 14 ve 15 uyarınca belediyelerin su ve kanalizasyon müdürlüklerine, köylerde il özel idareleri ve köylere hizmet götürme birliklerine aittir; toptan su temini, baraj ve isale hatlarında Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü ile iş birliği gerekir.
Su ve suyun geleceği: Türkiye, kişi başına düşen yıllık kullanılabilir su miktarıyla su zengini değil su stresi altında bir ülkedir; nüfus artışı, kentleşme, tarımsal sulama ve iklim değişikliği (kuraklık dönemlerinin uzaması, yağış rejiminin değişmesi) su kaynakları üzerindeki baskıyı artırmaktadır. Son yıllarda büyük kentlerde yaşanan baraj doluluk düşüşleri, içme suyu yönetiminin stratejik bir görev olduğunu göstermiştir.
Su yönetiminde gelecek perspektifi: havza bazlı ve bütünleşik su kaynakları yönetimi, su verimliliği (şebeke kayıplarının azaltılması, yağmur suyu hasadı), alternatif kaynaklar (arıtılmış atık suyun yeniden kullanımı, deniz suyu arıtma), akıllı su yönetimi (SCADA, akıllı sayaçlar, hidrolik modelleme), iklim değişikliğine uyum planları ve tarifelerde tam maliyet esası bu perspektifin bileşenleridir. Belediyelerin performans göstergeleri (kişi başı tüketim, kayıp kaçak oranı, tahsilat oranı) Bakanlık ve TÜİK'e raporlanır.
Çevre mevzuatının genel çerçevesi için çevre mevzuatı rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
Temel yasalar: 5393 sayılı Belediye Kanunu md. 14 belediyeye su ve kanalizasyon hizmetini görev olarak verir, md. 15 içme-kullanma-endüstri suyu sağlama yetkisi ile bu hizmette tekel ve imtiyaz tanır; 2560 sayılı İSKİ Kanunu büyükşehirlerde su idarelerini düzenler; 2872 sayılı Çevre Kanunu kirletme yasağı ve atık su deşarj standartlarını, 167 sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun yer altı suyu tahsis belgelerini (DSİ) düzenler.
İlgili yönetmelikler: İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik (Sağlık Bakanlığı; kalite parametreleri ve izleme sıklığı), İçme-Kullanma Suyu Havzalarının Korunmasına Dair Yönetmelik (havza koruma), Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği (deşarj kriterleri), İçme Suyu Temin ve Dağıtım Sistemlerindeki Su Kayıplarının Kontrolü Yönetmeliği (kayıp kaçak hedefleri) ve Atıksu Altyapı ve Evsel Katı Atık Bertaraf Tesisleri Tarifelerinin Belirlenmesinde Uyulacak Usul ve Esaslara İlişkin Yönetmelik (tam maliyet esaslı tarifeler).
İçme ve kullanma suyu kavramları: içme suyu (insan tüketimi için uygun kalite standartlarını sağlayan su), kullanma suyu (temizlik ve sanayi amaçlı), ham su (arıtılmamış kaynak suyu), şebeke suyu, havza, koruma alanı, isale hattı, depo ve abone.
Belediyelerin yükümlülükleri: kesintisiz ve kalite standartlarına uygun su sağlamak, suyun kalitesini düzenli izlemek ve sonuçları bildirmek, havza ve kaynakları korumak, kayıp kaçakları yönetmelikteki hedeflere indirmek, tarifeleri mevzuata uygun belirlemek ve atık suyu toplayıp arıtmak.
Özel hüküm belirleme ve uygulanması: İçme-Kullanma Suyu Havzalarının Korunmasına Dair Yönetmelik'e göre havzanın özelliklerine göre Bakanlıkça özel hüküm belirlenebilir; belediyeler havza bilgi ve verilerini sağlar, koruma alanlarının sınırlandırılmasına görüş verir. Özel hükümler yürürlüğe girdikten sonra imar planlarının hükümlere uygun hâle getirilmesi, yapılaşma izinlerinin hükümlere göre verilmesi ve denetimlerin belediye, su idaresi ve DSİ ile koordineli yürütülmesi belediyelerin sorumluluğundadır; özel hükmü olmayan havzalarda genel koruma alanı hükümleri uygulanır.
Havza koruma ve havza yönetimi: Türkiye yirmi beş nehir havzasına ayrılmıştır; her havza için nehir havza yönetim planı ve kuraklık yönetim planı hazırlanır, havza yönetim heyetleri (vali başkanlığında) havza ölçeğinde koordinasyonu sağlar. Belediyelerin rolü heyetlere katılmak, kendi havza koruma planlarını uygulamak ve atık sularını toplayıp arıtmaktır.
Havza koruma alanları: mutlak koruma alanı (kaynak kıyısından belirli mesafeye kadar; yapılaşma yasağı), kısa mesafeli koruma alanı (sınırlı ve denetimli faaliyet, yeni yapılaşma yasağı), orta mesafeli koruma alanı (kirletici olmayan düşük yoğunluklu kullanımlar) ve uzun mesafeli koruma alanı (sanayi faaliyetlerine kısıtlama, arıtma zorunluluğu); alanların sınırları havzanın topografyasına ve kirlilik riskine göre çizilir.
Koruma önlemleri: koruma alanlarının imar planlarına işlenmesi, ruhsat ve izinlerin koruma hükümlerine göre verilmesi, kaçak yapı ve faaliyetlerin tespiti ve yıkımı, havza içi yerleşimlerin kanalizasyon altyapısının tamamlanması, tarımsal gübre kullanımının kontrolü ve madencilik faaliyetlerinin kısıtlanması; gelecekte içme suyu temin edilmesi düşünülen kaynaklar için alanın şimdiden imar planlarında rezerv olarak korunması gerekir.
Yasal durum ve cezalar: koruma alanlarına aykırı yapılaşma 3194 sayılı İmar Kanunu (yıkım ve para cezası), kirletici faaliyet 2872 sayılı Çevre Kanunu (faaliyet durdurma, idari para cezası) ile yaptırıma tabidir. Çevre Kanunu md. 20'ye göre su kirliliğine neden olanlara faaliyet türü ve kirlilik derecesine göre idari para cezaları uygulanır; belediyeler de arıtma yapmadan deşarj ettiklerinde bu cezalara muhatap olur; TCK'nın çevrenin kasten ve taksirle kirletilmesi suçları (md. 181-182) ayrıca uygulanır.
Kirlilik kontrolü için belediyenin araçları: havza izleme programı, koruma alanı denetim ekipleri, kaçak deşarj tespiti ve sanayi tesisleriyle deşarj kalite kontrol ruhsatı.
İçme suyu şebekesi yönetimi, arıtılmış suyun depolardan abonelere kesintisiz ve kalitesini koruyarak iletilmesini ve kayıpların en aza indirilmesini kapsar; şebeke isale hatları, ana dağıtım hatları, tali şebeke hatları ve abone bağlantılarından oluşur; şebeke haritalarının coğrafi bilgi sisteminde tutulması ve hidrolik model kullanımı yenileme planlamasını destekler.
Depolama: depolar günlük tüketim dalgalanmasını dengeler, yangın rezervi sağlar; depo hacmi, konumu, temizlik ve dezenfeksiyonu (yılda en az bir kez, tutanaklı) ve kalıntı klor izlemesi işletmenin temel unsurlarıdır. Boru tipleri: düktil demir (ana hatlarda, katodik koruma gerekir), çelik (büyük çaplı isale hatları), polietilen PE100 (tali şebeke ve abone bağlantılarında yaygın) ve asbestli çimento borular (sağlık nedeniyle kademeli değiştirilmesi gereken eski hatlar).
Su kayıp kaçak yönetimi: su kayıpları, sisteme verilen su ile faturalanan su arasındaki farktır ve fiziksel kayıplar (boru sızıntısı, patlaklar) ile idari kayıplar (kaçak kullanım, sayaç hataları) olarak ikiye ayrılır.
Kayıp kaçak düşürme yatırımları enerji, kimyasal ve kaynak maliyetini azalttığı için kendini kısa sürede geri öder.
Pompa ve tesislerde enerji verimliliği için belediyelerde enerji verimliliği rehberi, altyapı proje finansmanı için AB proje döngüsü yönetimi rehberi tamamlayıcıdır.
Su alma yapılarının arıtma tesisi verimine etkileri: baraj ve göllerden su alma yapıları (kule tipi, seçici derinlikli alma), akarsulardan alma yapıları ve yer altı suyu kuyuları ham suyun kalitesini belirler; seçici alma derinliği mevsime göre en uygun katmandan su alınmasını sağlar ve alma yapısının konumu arıtma tesisinin kimyasal tüketimini doğrudan etkiler.
Koku giderimi: tat ve koku sorunlarının kaynağı çoğu zaman siyanobakteri ve alglerin ürettiği geosmin gibi bileşikler, demir ve mangandır; giderim yöntemleri seçici alma derinliğinin değiştirilmesi, havalandırma, ön oksidasyon (ozon, klordioksit), toz aktif karbon dozlama ve granül aktif karbon filtreleridir.
İçme suyu arıtma tesisi prosesleri: ön arıtma (ızgara, kum tutucu), koagülasyon (alüminyum sülfat veya demir tuzlarının dozlanması; jar testi ile optimum doz), flokülasyon, çöktürme, filtrasyon (hızlı kum filtreleri, gerekiyorsa membran filtrasyon), dezenfeksiyon (klor gazı, sodyum hipoklorit, ozon ya da UV; şebekede kalıntı dezenfektan için klor zorunludur), pH ve sertlik ayarı ve gerekiyorsa ileri arıtma (nitrat, arsenik giderimi).
Kaliteli su temini: İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik'in mikrobiyolojik (E. coli, koliform), kimyasal (nitrat, arsenik, kurşun) ve gösterge (bulanıklık, pH, demir) parametrelerine uygunluk, izleme programı (tesis çıkışı, depo ve şebeke noktalarında numune alma), halk sağlığı müdürlüğü denetimleri ve uygunsuzlukta halkın bilgilendirilmesi ile alternatif su sağlanması gerekir.
Abone yönetimi, su hizmetinin mali sürdürülebilirliğini ve vatandaş memnuniyetini belirleyen idari ayaktır.
Tarifelendirme: su ve atık su tarifeleri büyükşehirlerde su ve kanalizasyon idaresi genel kurulunca, diğer belediyelerde belediye meclisince belirlenir (5393 md. 18/f); tam maliyet esasına dayanır (işletme, bakım, amortisman ve yatırım maliyetlerini karşılar), kademeli yapıdadır (düşük tüketimde düşük, yüksek tüketimde yüksek birim fiyat) ve sosyal tarifeler (şehit-gazi yakınları, engelli, düşük gelirli aboneler için indirim) içerir.
Abone ilişkileri ve tahsilat: fatura bildirimi (kısa mesaj, e-posta), ödeme kanalları (otomatik ödeme, kredi kartı), borçlu abone yönetimi (hatırlatma, taksitlendirme, kesme ve icra), tahsilatın 6183 sayılı Kanun kapsamındaki gelirler ve genel hükümler ayrımıyla takibi ve abone hizmet merkezlerinin şikâyet-arıza bildirimlerinin çözüm süresi.
Tarifenin maliyetin altında belirlenmesi hizmetin sürdürülemezliğine ve altyapı yenileme yatırımlarının ertelenmesine yol açar.
Kamu alacaklarının tahsil usulü için 6183 sayılı Kanun rehberi, abone ve vatandaşla iletişim için vatandaş odaklı hizmet rehberi tamamlayıcıdır.
Elektromekanik sistemlerin bakımı: içme suyu sisteminin sürekliliği vana, pompa, vantuz, debimetre ve jeneratör gibi ekipmanın planlı bakımına bağlıdır.
Pompalarda titreşim, sıcaklık, debi ve basınç izleme, yatak ve salmastra bakımı, kavitasyon kontrolü ve yedek pompa düzeni; elektrik motorlarında yalıtım direnci ve yüksek verimli motor ile frekans konvertörü kullanımı gerekir. Enerji, su idarelerinin en büyük işletme gideri olduğu için pompa verimi ve zamanlama enerji yönetiminin merkezindedir.
Katodik koruma: toprağa gömülü çelik ve düktil demir borular korozyona uğrar; katodik koruma, korozyon akımını dış bir akımla (harici akım kaynaklı sistem) ya da daha aktif bir metalle (galvanik anot sistemi) bastırarak boruyu koruyan yöntemdir.
Katodik korumaları ihmal edilen çelik isale hatları kısa sürede delinir ve büyük su kayıplarına yol açar.
Su SCADA sistemi (denetleyici kontrol ve veri toplama): kaynak, arıtma tesisi, pompa istasyonları ve şebekedeki ölçüm noktalarından verilerin (seviye, debi, basınç, klor) haberleşme altyapısıyla merkeze aktarıldığı, alarmların üretildiği ve ekipmanın uzaktan kumanda edildiği sistemdir.
SCADA yatırımının başarısı, saha enstrümanlarının doğruluğuna ve verinin gerçekten karar için kullanılmasına bağlıdır. Dijital dönüşüm ve akıllı şehir uygulamalarıyla ilişkisi için dijital dönüşüm rehberi tamamlayıcıdır.
İçme suyu yönetimi ve bilgilendirme eğitimi aşağıdaki gruplar için uygundur:
Program üç gün on sekiz saat olarak öngörülür ve içerik su ve suyun geleceği, belediye ve çevre mevzuatında içme ve kullanma suyu kavramları, su alma yapıları ve arıtma prosesleri, abone yönetimi, havza yönetimi ve su kirliliği kontrolü, içme suyu şebekesi yönetimi ve kayıp kaçak, elektromekanik sistemlerin bakımı ve SCADA sistemleri bölümlerinden oluşur.
Uygulamalı bölümde katılımcılar kendi idarelerinin su bütçesini çıkarır, örnek bir şebeke için DMA ve basınç yönetimi planı hazırlar, jar testi ve arıtma parametreleri üzerinden proses değerlendirmesi yapar ve tam maliyet esaslı tarife hesabı çalışır. İçme suyu yönetimi eğitimi teknik personel için proses ve şebeke ağırlıklı, abone ve tarife birimleri için idari ağırlıklı modüllere bölünebilir; program belediye eğitimi dizisinde çevre mevzuatı, enerji verimliliği, belediye gelirleri ve vatandaşla iletişim programlarıyla birlikte su hizmetleri eğitim setini oluşturur ve kamu eğitim programları arasında tüm su ve kanalizasyon idarelerine ve belediyelere açıktır. Kurumsal uygulamada idarenin kendi havza, tesis, şebeke ve abone verileri üzerinden çalışılır ve katılımcılara e-Devlet üzerinden doğrulanabilen katılım belgesi verilir.
Saha uygulamalarında debimetre ve basınç izleme noktalarının kalibrasyonunun aksatılması, SCADA verileri ile fiili tüketimler arasında sapmalara yol açarak arıza tespit süreçlerini geciktirmektedir. İçme suyu yönetimi operasyonlarında kayıp-kaçak ve basınç yönetiminin sağlıklı yürütülebilmesi için şu adımlara dikkat edilmelidir: