Kamu Mali Yönetim Araçları ile Devlet Muhasebesi İlişkisi: Stratejik Plan, Performans Programı, Bütçe, Kesin Hesap, Faaliyet Raporu ve Mali Durum ve Beklentiler Raporunun Muhasebe Verisiyle Bağlantısı, Bütçe Hesapları, Faaliyet Hesapları ve Kesin Hesap Ce

Kamu Mali Yönetim Araçları Nelerdir ve Devlet Muhasebesiyle İlişkisi Neden Önemlidir?

Kamu mali yönetim araçları, 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu'nun kamu kaynaklarının planlanması, tahsisi, kullanılması, raporlanması ve hesabının verilmesi için öngördüğü belge ve süreçlerdir: stratejik plan (md. 9), performans programı (md. 9), bütçe (md. 12-20), kesin hesap (md. 42; belediyelerde 5393 md. 64), faaliyet raporu (md. 41), mali durum ve beklentiler raporu (md. 30), mali tablolar (md. 49-54), iç kontrol ve ön mali kontrol (md. 55-58) ile iç ve dış denetim (md. 63-68).

İlişkinin dört yönü:

• Planlama yönü — stratejik plan ve performans programındaki maliyet tahminleri geçmiş yıl muhasebe gerçekleşmelerine dayanır ve bütçe tertipleriyle eşleştirilir.
• Uygulama yönü — bütçe ödenekleri ve harcamalar muhasebe kayıtlarında bütçe hesaplarıyla izlenir, ödenek üstü harcama muhasebe kontrolüyle önlenir.
• Raporlama yönü — kesin hesap cetvelleri, faaliyet raporunun mali bilgileri ve mali durum ve beklentiler raporu doğrudan muhasebe kayıtlarından alınır.
• Hesap verme yönü — Sayıştay denetimi mali tabloların ve bütçe uygulama sonuçlarının muhasebe kayıtlarıyla tutarlılığını denetler.

5018'in sistemi için 5018 sayılı Kanun rehberi, devlet muhasebesinin temelleri için devlet muhasebesine giriş rehberi ayrıca hazırlanmıştır.

Devlet Muhasebesinin Yapısı: Bütçe Hesapları, Faaliyet Hesapları, Tahakkuk ve Nakit Esası, Analitik Bütçe ve Program Sınıflandırması

Devlet muhasebesi iki hesap grubunu paralel çalıştırır ve mali yönetim araçlarının her biri bu iki gruptan birine ya da ikisine bağlanır.

Faaliyet hesapları (6 ile başlayan sınıf): gelirler hesabı (600; tahakkuk eden gelirler), giderler hesabı (630; tahakkuk eden giderler, amortisman ve karşılık dahil), faaliyet sonuçları hesabı (690; yıl sonunda gelir ve giderlerin kapatıldığı hesap) ile net değer (500) hesabı; tahakkuk esasında çalışır ve mali tablolar (bilanço, faaliyet sonuçları tablosu) bu hesaplardan üretilir.

Sınıflandırma: bütçe hesapları, bütçe sınıflandırmasının kodlarıyla (merkezi yönetimde 2021'den itibaren program sınıflandırması; mahalli idarelerde analitik bütçe sınıflandırması: kurumsal, fonksiyonel, finansman tipi ve ekonomik kodlar) yardımcı hesaplarda izlenir ve performans programı ile faaliyet raporunun mali bilgileri bu kodlar üzerinden üretilir.

Analitik bütçe sınıflandırması ve program bütçe için program bütçe ve stratejik uyum rehberi, bütçe süreci için bütçe rehberi tamamlayıcıdır.

Stratejik Plan ve Devlet Muhasebesi İlişkisi

Stratejik plan, beş yıllık amaç, hedef ve performans göstergeleri ile bunların tahmini maliyetlerini içerir ve devlet muhasebesiyle üç noktada bağlanır.

Planın uygulanmasında (izleme): stratejik hedeflere yapılan harcamaların izlenebilmesi için hedef ile bütçe tertibi arasında eşleştirme tablosu kurulur; muhasebe kayıtları bu eşleştirmeyle hedef bazında harcama raporu üretebilir hâle gelir. Eşleştirme yoksa plan izleme yalnızca gösterge düzeyinde kalır ve kaynak-sonuç ilişkisi kurulamaz.

Muhasebe biriminin stratejik plan sürecindeki görevi, mali kaynak analizini üretmek, hedef-tertip eşleştirmesini kurmak ve izleme raporları için hedef bazlı harcama verisini üretmektir. Stratejik plan hazırlığı için stratejik plan hazırlama rehberi ayrıca hazırlanmıştır.

Performans Programı ve Devlet Muhasebesi İlişkisi: Performans Programı Maliyet Tablosu ve Bütçe Tertibi Eşleştirmesi

Performans programı, stratejik planın yıllık dilimidir ve muhasebeyle en doğrudan bağlantılı planlama aracıdır çünkü bütçeyle birlikte hazırlanır.

Muhasebeyle bağlantı üç aşamada kurulur: hazırlıkta faaliyet maliyetleri geçmiş yıl muhasebe gerçekleşmeleriyle hesaplanır; uygulamada faaliyet-tertip eşleştirmesi muhasebe yazılımında tanımlanır ve harcamalar faaliyet bazında izlenebilir kaydedilir; raporlamada faaliyet raporunun performans bilgileri bölümündeki maliyet gerçekleşmeleri bu kayıtlardan alınır.

Performans programı hazırlığı için performans programı nasıl hazırlanır rehberi tamamlayıcıdır.

Bütçe ve Devlet Muhasebesi İlişkisi: Ödenek Kayıtları, Bütçe Gelir ve Gider Kayıtları, Ödenek Kontrolü ve Bütçe Uygulama Sonuçları

Bütçe, mali yönetim araçları içinde muhasebeyle bütünleşik olanıdır: bütçenin kabulüyle ödenekler muhasebeye nazım hesaplarda kaydedilir, her harcama ödenek kontrolünden geçerek bütçe gideri hesabına, her tahsilat bütçe geliri hesabına kaydedilir.

Bütçe gider kayıtları: ödeme emri belgesi muhasebeleştirildiğinde bütçe giderleri hesabı (830) tertip kodlarıyla borçlandırılır, aynı kayıtta faaliyet gideri ya da varlık hesabı çalışır; ön ödemeler (avans) bütçe gideri değil bilanço hesabıdır ve mahsupta bütçe giderine dönüşür.

Bütçe gelir kayıtları: tahakkuk esasında gelir tahakkuku (120 ve 600), tahsilatta bütçe gelirleri hesabı (800); tahsil edilmeyen tahakkuklar bütçe geliri değildir, şartlı bağış ve emanetler bütçe geliri değil bilanço hesabıdır.

Kontrol noktaları: bütçe ödenekleri toplamı ile nazım hesap kalanlarının eşitliği, bütçe gider hesabı ile ödenekli giderler hesabının eşitliği ve aylık mizan ile bütçe uygulama raporlarının tutarlılığı. Mahalli idarelerin bütçe ve muhasebe düzeni için mahalli idareler bütçe ve muhasebe yönetmeliği rehberi, bütçe-muhasebe-analiz zinciri için bütçe, muhasebe, mali analiz ve raporlama rehberi tamamlayıcıdır.

Kesin Hesap ve Devlet Muhasebesi İlişkisi: Bütçe Kesin Hesabı, Kesin Hesap Cetvelleri ve Yıl Sonu İşlemleri

Bütçe kesin hesabı, bütçe uygulama sonuçlarının yıl sonunda muhasebe kayıtlarından çıkarılarak yasama organına ya da meclise sunulması ve onaylanmasıdır.

Kesin hesap cetvelleri muhasebe kayıtlarından üretilir: bütçe gider kesin hesap cetveli (tertip bazında ödenek ve gider), bütçe gelir kesin hesap cetveli (gelir kodu bazında tahmin, tahakkuk, tahsilat), finansmanın ekonomik sınıflandırması, icmal cetvelleri, genel mizan, bilanço, faaliyet sonuçları tablosu ve nakit akım tablosu; belediyelerde muhasebe yetkilisi hazırlar, mali hizmetler birimi gerekçeyi yazar ve tüm cetveller kesin mizanla uyumlu olmalıdır.

Sayıştay'ın kesin hesap denetiminde en sık bulgular: kesin hesap cetvellerinin mizanla uyuşmaması, ödenek üstü harcamanın gizlenmesi, gelir tahakkuk artıklarının yanlış devri, bütçe emanetlerinin gerçek borçları yansıtmaması ve kesin hesabın meclise süresinde sunulmamasıdır. Yıl sonu işlemlerinin ayrıntısı için kamuda ileri düzey muhasebe uygulamaları rehberi ayrıca hazırlanmıştır.

Faaliyet Raporu ve Devlet Muhasebesi İlişkisi: Faaliyet Raporunun Mali Bilgiler Bölümü ve Performans Bilgilerinin Muhasebe Verisiyle Doğrulanması

Faaliyet raporunun mali bilgiler bölümü, ilgili Yönetmeliğe göre üç başlıktan oluşur ve tamamı muhasebe kayıtlarından üretilir:

• Bütçe uygulama sonuçları — bütçe gelir ve gider gerçekleşmeleri; kesin hesap cetvelleriyle aynı rakamlar.
• Temel mali tablolara ilişkin açıklamalar — bilanço, faaliyet sonuçları tablosu ve nakit akım tablosunun özeti; varlık ve yükümlülük yapısı, borç stoku, dönem faaliyet sonucu.
• Mali denetim sonuçları — Sayıştay denetim raporu bulguları, iç denetim sonuçları, kamu zararı ve tahsilat bilgileri; belediyelerde ayrıca bütçe dışı kaynaklar ve borçlanma bilgileri.

Faaliyet raporu ile diğer araçlar arasındaki tutarlılık zinciri (stratejik plan hedefi, performans programı maliyeti, bütçe tertibi, muhasebe harcaması, kesin hesap ve faaliyet raporundaki gerçekleşme) Sayıştay performans bilgisi denetiminin doğruluk ölçütleriyle test edilir.

Faaliyet raporu hazırlığı için faaliyet raporu nasıl hazırlanır rehberi, mali tabloların okunması için kamuda mali tablo analizi rehberi tamamlayıcıdır.

Kamu İdarelerinde Mali Durum ve Beklentiler Raporu ve Devlet Muhasebesi İlişkisi

Mali durum ve beklentiler raporu, 5018 md. 30'a göre genel yönetim kapsamındaki idarelerin ilk altı aylık bütçe uygulama sonuçlarını, ikinci altı aya ilişkin beklentileri kapsayan ve Temmuz ayında kamuoyuna açıklanan rapordur.

Muhasebeyle ilişkisi, raporun rakamlarının tamamının ilk altı ay muhasebe kayıtlarından (830, 800, 810 hesapları ve ödenek nazım hesapları) alınması ve Haziran sonu mizanıyla uyumlu olmasıdır; rapor tahmini rakamlarla değil muhasebe verisiyle yazılır ve yıl sonu beklentileri ilk altı ay gerçekleşme eğiliminden hareketle hesaplanır.

Sayıştay ve iç denetim bulguları: raporun hiç hazırlanmaması ya da Temmuz'da yayımlanmaması, rakamların mizanla uyuşmaması ve beklentiler bölümünün gerekçesiz yazılması. Raporun hazırlanması için mali durum ve beklentiler raporu nasıl hazırlanır rehberi ayrıca hazırlanmıştır.

Sık Yapılan Hatalar

• Performans programı toplam kaynak ihtiyacının bütçe ödenekleriyle uyuşmaması
• Faaliyet-tertip eşleştirmesi kurmadan faaliyet maliyeti gerçekleşmesi yazmak
• Stratejik plan hedeflerini bütçe tertipleriyle ilişkilendirmemek; hedef bazlı harcama izleyememek
• Bütçe hesapları ile faaliyet hesapları arasındaki farkı açıklayamamak
• Kesin hesap cetvellerini kesin mizandan bağımsız hazırlamak
• Faaliyet raporundaki bütçe rakamlarının kesin hesapla farklı olması
• Mali durum ve beklentiler raporunu muhasebe verisi yerine tahminle ya da geç yazmak
• Ödenek nazım hesaplarını güncel tutmamak; ödenek kontrolünü muhasebe dışında yapmak
• Bütçe emanetlerini gerçek borç yerine ödenek kurtarma aracı olarak kullanmak
• Mali yönetim araçlarını farklı birimlerde, farklı rakamlarla ve koordinasyonsuz üretmek

Mali Yönetim Araçları ile Devlet Muhasebesi İlişkisi Eğitimi Kimler İçin? Mali Yönetim Araçları Eğitimi, Kamu Muhasebesi Eğitimi, Devlet Muhasebesi Eğitimi, Kesin Hesap Eğitimi ve Muhasebe Eğitim Programları

Mali yönetim araçları ile devlet muhasebesi ilişkisi eğitimi aşağıdaki gruplar için uygundur:

• Genel bütçeli ve özel bütçeli idarelerin, belediyelerin, il özel idarelerinin ve üniversitelerin strateji geliştirme daire başkanlıkları ve mali hizmetler müdürlükleri.
• Muhasebe yetkilileri ve personeli, bütçe ve performans programı hazırlayan personel, stratejik planlama ekipleri.
• Faaliyet raporu ve mali durum ve beklentiler raporu hazırlayan birimler, kesin hesap cetvellerini düzenleyen personel.
• Harcama yetkilileri ve gerçekleştirme görevlileri, iç denetçiler, belediye meclisi plan ve bütçe komisyonu üyeleri ve Sayıştay performans bilgisi denetimine hazırlanan idareler.

Program üç gün on sekiz saattir ve her biri üç saatlik altı bölümden oluşur: stratejik plan, performans programı, bütçe, kesin hesap, faaliyet raporu ve mali durum ve beklentiler raporunun devlet muhasebesi ilişkisi.