Bütçe Eğitimi: Bütçe Türleri, İlkeleri ve Bütçe Nasıl Hazırlanır?
Bütçe Kavramı ve Bütçe Hakkı
Bütçe, bir mali yıl için kamu gelir ve gider tahminlerini gösteren ve bunların uygulanmasına yetki veren kanundur (mahalli idarelerde meclis kararıdır). Arkasındaki ilke bütçe hakkıdır: vergi toplama ve harcama yetkisinin halkın temsilcilerine ait olması.
Bu nedenle bütçe yalnızca bir muhasebe belgesi değil, yasama organının yürütmeye verdiği sınırlı ve süreli bir izindir; ödenek üstü harcama, bu iznin aşılması anlamına gelir ve sorumluluk doğurur.
Bütçeleme Sistemleri
Bütçeleme sistemleri, ödeneklerin neye göre dağıtıldığını belirler:
- Klasik (geleneksel) bütçe: Ödenekler kurum ve harcama kalemine göre; ne satın alındığı görünür, ne elde edildiği görünmez
- Devri bütçe: Kullanılmayan ödeneğin sonraki yıla devri; Türkiye'de sınırlı uygulanır
- Sıfır tabanlı bütçe: Her yıl her harcamanın sıfırdan gerekçelendirilmesi
- Planlama-programlama-bütçeleme sistemi (PPBS): Uzun vadeli planla bütçenin ilişkilendirilmesi
- Performans esaslı bütçe: Ödeneklerin hedef ve performans göstergelerine bağlanması; 5018 sayılı Kanun'un benimsediği ve 2021 bütçesinden itibaren program bütçe yaklaşımıyla uygulanan sistem
Bütçe İlkeleri: Genel Kabul Görmüş ve 5018'deki İlkeler
Genel kabul görmüş bütçe ilkeleri; genellik (tüm gelir ve giderlerin bütçede yer alması, gelir-gider mahsubu yapılmaması), birlik (tüm kamu gelir ve giderlerinin tek bütçede toplanması), yıllık olma, denklik, önceden izin, açıklık, doğruluk ve samimiyettir.
5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu'nun 13. maddesi bunlara mali saydamlık, hesap verebilirlik, stratejik plan ve performans programıyla uyum, orta vadeli program ve mali planla uyum, bütçe dışı fon ve hesap yasağı, ödeneklerin belirlenen amaç dışında kullanılamaması gibi ilkeleri ekler.
Eğitimde her ilke, ihlali hâlinde ortaya çıkan somut denetim bulgusuyla birlikte işlenir.
Bütçe Türleri
5018 sayılı Kanun'a göre bütçe türleri:
- Merkezi yönetim bütçesi — genel bütçe (bakanlıklar ve genel bütçeli idareler), özel bütçe (üniversiteler ve özel bütçeli kuruluşlar), düzenleyici ve denetleyici kurum bütçeleri.
- Sosyal güvenlik kurumları bütçeleri — SGK, İŞKUR.
- Mahalli idare bütçeleri — belediyeler, il özel idareleri, bağlı idareler ve mahalli idare birlikleri.
Her türün hazırlanma, onay ve uygulama düzeni farklıdır: merkezi yönetim bütçesi TBMM'de kanunla, mahalli idare bütçesi meclis kararıyla kabul edilir; döner sermaye ve fonlar ayrı düzenlemelere tabidir.
Bütçe Nasıl Hazırlanır? Bütçe Takvimi
Bütçe nasıl hazırlanır sorusunun cevabı bir takvimdir. Merkezi yönetimde süreç, Cumhurbaşkanlığınca orta vadeli program ve orta vadeli mali planın eylül ayının ilk haftası sonuna kadar yayımlanmasıyla başlar; bütçe çağrısı ve bütçe hazırlama rehberi eylül ortasına kadar yayımlanır.
Kamu idareleri gider ve gelir tekliflerini eylül sonuna kadar hazırlayıp gönderir; merkezi yönetim bütçe kanun teklifi mali yılbaşından en az yetmiş beş gün önce TBMM'ye sunulur ve Plan ve Bütçe Komisyonu ile Genel Kurul'da görüşülerek yılbaşından önce kabul edilir.
Mahalli idarelerde ise bütçe çağrısı haziranda yapılır, birimler tekliflerini hazırlar, encümen bütçeyi eylül-ekim döneminde inceler ve meclis kasım ayında karara bağlar. Kurum içinde bütçe teklifi; stratejik plan ve performans programı hedefleri, geçmiş yıl gerçekleşmeleri, birim ihtiyaç analizleri ve mevzuattan doğan zorunlu giderler üzerinden hazırlanır.
Çok Yıllı Bütçeleme
Çok yıllı bütçeleme, bütçenin yalnızca gelecek yıl için değil, izleyen iki yıl için de tahmin içermesidir; 5018 sayılı Kanun merkezi yönetim bütçesini üç yıllık perspektifle hazırlatır ve orta vadeli program-mali planla ilişkilendirir.
Amacı, yatırım ve sürekli giderlerin gelecek yıllara etkisinin görülmesi ve mali disiplindir; ancak izleyen yıl tahminleri bağlayıcı ödenek değildir, her yıl bütçe yeniden kanunlaşır. Uygulamada en sık hata, izleyen yıl rakamlarının analiz yapılmadan bir önceki yılın yüzde artışıyla doldurulmasıdır.
Performans Esaslı Bütçe ve Program Bütçe Yapısı
Performans esaslı bütçe, ödeneklerin kurumun stratejik planındaki amaç ve hedeflere, performans programındaki gösterge ve faaliyetlere bağlanmasıdır.
2021 yılı bütçesinden itibaren merkezi yönetimde program bütçe yapısı uygulanır: ödenekler program, alt program ve faaliyet düzeyinde sınıflandırılır; her programın amacı, hedefi ve göstergeleri vardır.
Bu yapı, bütçenin ne satın aldığını değil ne için harcandığını gösterir ve faaliyet raporunda hesap verebilirliğin temelini oluşturur. Mahalli idarelerde performans programı ve bütçe ilişkisi aynı mantıkla kurulur.
Bütçe Uygulaması: Ödenek, Aktarma, Ek Bütçe ve Kesin Hesap
Bütçe kabul edildikten sonra ödenekler ayrıntılı harcama programına göre serbest bırakılır; yıl içinde aktarma (tertipler arası), ekleme, tenkis ve yedek ödenekten kullanım işlemleri yapılır; yetersiz kalırsa ek bütçe gündeme gelir.
Yıl sonunda kullanılmayan ödenekler iptal edilir (istisnalar hariç) ve kesin hesap hazırlanarak bütçenin nasıl uygulandığı yasama organının ya da meclisin onayına sunulur.
Ödenek üstü harcama, amaç dışı kullanım ve aktarma sınırlarının aşılması Sayıştay bulgularının klasik konularıdır.
Bütçe Eğitimi Kimler İçin? 5018 Sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu Eğitimi ve Stratejik Yönetim Eğitimi İçindeki Yeri
Bütçe eğitimi; strateji geliştirme ve mali hizmetler birimleri, bütçe hazırlamakla görevli birim personeli, harcama yetkilileri ve gerçekleştirme görevlileri, mahalli idarelerin mali hizmetler müdürlükleri, meclis plan ve bütçe komisyonu üyeleri, iç denetçiler ve mali hizmetler uzman yardımcıları için uygundur.
5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu eğitimi ile birlikte alındığında bütçe, harcama ve raporlama süreci bütün olarak öğrenilir; stratejik yönetim eğitimi dizisinde ise bütçe, stratejik plan ve performans programının mali diline çevrilmesi olarak yer alır. Kurumsal programlarda kurumun kendi bütçe teklifi ve kesin hesabı üzerinden çalışılması önerilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Bütçe nedir, bütçe hakkı ne demektir?
Bütçeleme sistemleri nelerdir?
Bütçe ilkeleri nelerdir?
Bütçe türleri nelerdir?
Bütçe nasıl hazırlanır?
Çok yıllı bütçeleme nedir?
Performans esaslı program bütçe nedir?
Bütçe eğitimi kimler için uygundur?
"Uygulamalı Eğitim" verilmektedir. Bu eğitimde katılımcılar, baştan sona canlandırmalı olarak yaşayarak öğrenmektedirler.
