Kamu muhasebesi tek bir sistem değil, ortak bir çerçeve altında çalışan alt sistemler bütünüdür. Çerçeve, 5018 sayılı Kanun'un 49-52. maddelerine dayanan Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği'dir: tahakkuk esası, çerçeve hesap planı, mali tabloların standartları ve konsolidasyon kuralları burada belirlenir.
Alt sistemler: Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği ve detaylı hesap planı (genel ve özel bütçeli idareler ile düzenleyici ve denetleyici kurumlar; Kamu Harcama ve Muhasebe Bilişim Sistemi üzerinden), Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği ve detaylı hesap planı (belediyeler, il özel idareleri, birlikler; e-Belediye ve kurumsal yazılımlar üzerinden), Sosyal Güvenlik Kurumları Muhasebe Yönetmeliği, Döner Sermayeli İşletmeler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği ve diğer özel düzenlemeler.
Hesap planı yapısı ortaktır: 1 dönen varlıklar, 2 duran varlıklar, 3 kısa vadeli yabancı kaynaklar, 4 uzun vadeli yabancı kaynaklar, 5 öz kaynaklar, 6 faaliyet hesapları (gelir ve gider), 8 bütçe hesapları (bütçe gelir ve gideri), 9 nazım hesaplar.
Faaliyet hesapları ile bütçe hesaplarının aynı işlemde birlikte çalışması (bir giderin hem 630 giderler hesabına hem 830 bütçe giderleri hesabına kaydı) kamu muhasebesini ticari muhasebeden ayıran temel özelliktir ve ileri düzey işlemlerin çoğu bu çift yapının doğru kurulmasına dayanır.
Muhasebe sistemleri eğitimi bölümü, katılımcının kendi idaresinin hangi alt sisteme tabi olduğunu, hesap planı farklarını ve bilişim sisteminin raporlama imkânlarını netleştirir; temel düzey için devlet muhasebesine giriş rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
Özellikli muhasebe işlemleri, günlük kayıt rutininin dışında kalan ve hata ile Sayıştay bulgusunun en çok biriktiği hesaplardır.
Emanet hesapları (320 bütçe emanetleri, 330 alınan depozito ve teminatlar, 333 emanetler, 360 ödenecek vergi ve fonlar, 361 ödenecek sosyal güvenlik kesintileri): bütçe emaneti, ödeneği bulunduğu hâlde nakit yetersizliği ya da hak sahibinin başvurmaması nedeniyle ödenemeyen tutarların yıl sonunda bütçeye gider yazılıp 320 hesabına alınmasıdır ve beş yıl içinde talep edilmeyen tutarlar bütçeye gelir kaydedilir; teminatlar, geçici ve kesin teminatların alınması, iadesi ve gelir kaydı; emanetler, icra, nafaka, sendika aidatı, kefalet gibi kesintilerin ilgilisine ödenmesidir.
Avans ve krediler (160 iş avans ve kredileri, 161 personel avansları, 162 bütçe dışı avans ve krediler, 164 akreditifler, 165 mahsup dönemine aktarılan avanslar): ön ödeme usulü, mutemet avansı, harcırah avansı, akreditif işlemleri, sözleşmeye dayalı avanslar, mahsup süreleri ve süresinde mahsup edilmeyen avansın kişi borcuna dönüşmesi.
Kişilerden alacaklar (140): kamu zararı, fazla ve yersiz ödeme, mutemet açığı, tazmin hükümleri; faiz hesabı, taksitlendirme, terkin ve zamanaşımı; Kamu Zararlarının Tahsiline İlişkin Usul ve Esaslar'a göre takip.
Bu hesapların ortak sorunu, açılan kaydın kapatılmamasıdır: mahsup edilmeyen avans, iade edilmeyen teminat, yıllardır bekleyen emanet ve takip edilmeyen kişi borcu, mizanda büyüyen bakiyeler olarak Sayıştay raporuna girer.
Kamu zararı muhasebesi için kamu zararı rehberi tamamlayıcıdır.
Maddi duran varlıklar (250 arazi ve arsalar, 251 yeraltı ve yerüstü düzenleri, 252 binalar, 253 tesis-makine ve cihazlar, 254 taşıtlar, 255 demirbaşlar, 258 yapılmakta olan yatırımlar): taşınmazların Kamu İdarelerine Ait Taşınmazların Kaydına İlişkin Yönetmelik'e göre envanteri ve rayiç ya da maliyet bedeliyle kayda alınması, yapılmakta olan yatırımların tamamlanınca ilgili varlık hesabına aktarılması, değer artırıcı harcamaların maliyete eklenmesi, amortisman ve tükenme payları (257 birikmiş amortismanlar) ve varlık satış ya da devirlerinin kayıttan çıkarılması.
Taşınmazların hiç kayda alınmaması ya da amortisman ayrılmaması, denetim görüşünü etkileyen en yaygın bulgudur.
Gelir tahakkukları (120 gelirlerden alacaklar, 121 gelirlerden takipli alacaklar, 122 gelirlerden tecilli ve tehirli alacaklar; mahalli idarelerde vergi, harç, katılım payı, kira, ecrimisil): tahakkuk esasına göre gelirin tahsilinden bağımsız olarak kaydı, takibe alınma, tecil, terkin, zamanaşımı ve tahsilat sırasında bütçe gelir hesabıyla eşleştirme.
Nazım hesaplar (9 grubu: 910 alınan teminat mektupları, 920 gider taahhütleri, 990 kiraya verilen ya da irtifak hakkı tesis edilen taşınmazlar): bilanço dışı ama denetim açısından kritik bilgilerin izlenmesi; teminat mektuplarının kaydı ve iadesi, yıllara yaygın sözleşmelerin taahhüt kaydı.
Dövizli işlemler: yabancı para cinsinden alacak ve borçların kayıt tarihindeki kurla kaydı, ay sonu ve yıl sonu değerlemesi (kur farkı gelir ve giderleri), dış proje kredileri ve hibe hesapları. İleri düzeyde bir de bütçe dışı özel hesaplar (proje özel hesabı, şartlı bağış ve yardımlar, hibe), iç ve dış borçlanma (300 ve 400 grupları; belediyelerde borçlanma limitleri ve İller Bankası kredileri) ve yıllara sarih taahhütlerin muhasebesi işlenir.
Muhasebe hatalarının tespiti, muhasebe yetkilisinin ve mali hizmetler biriminin denetimden önce kendi kayıtlarını okuyabilmesidir ve bu bölüm programın en uygulamalı kısmıdır.
Başlangıç noktası mizandır: aylık ve kümülatif mizanda her hesabın borç ve alacak toplamları ile bakiyesi okunur, hesabın niteliğine aykırı bakiye (aktif hesapta alacak bakiyesi, pasif hesapta borç bakiyesi: ters bakiye) hata işaretidir; bakiyesi yıllardır değişmeyen hesaplar (hareketsiz emanet, mahsup edilmemiş avans, takip edilmemiş alacak) ikinci işarettir; faaliyet hesapları ile bütçe hesapları arasındaki tutarsızlık (630 ile 830, 600 ile 800 toplamlarının beklenen ilişkiyi vermemesi) üçüncü işarettir.
Rapor türleri: mizan, hesap detay ve yardımcı hesap raporları, muhasebe işlem fişi listeleri, günlük kasa ve banka raporları, banka mutabakat cetveli, emanet ve avans yaşlandırma listeleri, kişi borçları takip raporu, taşınır ve taşınmaz mutabakat raporları, bütçe gelir ve gider gerçekleşme raporları, KBS ve mahalli idare yazılımlarının kontrol raporları.
Düzeltme, muhasebe işlem fişiyle ve dayanak belgeyle yapılır; geçmiş yıl hatalarının düzeltilmesi öz kaynak hesapları (geçmiş yıllar olumlu ve olumsuz faaliyet sonuçları) üzerinden ve gerekçesi yazılarak yapılır. Sayıştay, kendi rapor inceleme yöntemiyle aynı hataları bulur; denetimden önce mizanı okuyan idare, bulguyu denetçiden önce kapatır.
Kamuda dönem sonu işlemleri, mali yılın kapanışında hesapların gerçeği yansıtır hâle getirilmesi ve bütçe ile faaliyet sonuçlarının çıkarılmasıdır; sırası ve eksiksizliği kesin hesabın ve mali tabloların doğruluğunu belirler.
Mahalli idarelerde dönem sonu, kesin hesabın encümen ve meclis takvimiyle (nisan-mayıs) uyumlu olmalıdır. Sık hatalar: mutabakatsız kapanış, tahakkuku unutulan gelir, amortismansız varlık, bütçe emanetine alınması gereken tutarın alınmaması ya da tersine ödeneği olmayan borcun emanete alınması ve kapanış kayıtlarının yazılım tarafından otomatik yapıldığı varsayımıyla kontrol edilmemesi.
Mali tablolar analizi ve raporlama, muhasebe verisinin yönetim bilgisine dönüştüğü aşamadır.
Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği'ne göre temel mali tablolar: bilanço (varlık, yabancı kaynak ve öz kaynak yapısı), faaliyet sonuçları tablosu (tahakkuk esaslı gelir ve giderler ile dönem sonucu), bütçe uygulama sonuçları tablosu (bütçe gelir ve giderleri, ödenek ve gerçekleşme), nakit akış tablosu, öz kaynak değişim tablosu, mali varlık ve yükümlülükler değişim tablosu ve dipnotlar; bütçe uygulama sonuçları ile faaliyet sonuçları arasındaki farkın (tahakkuk-nakit farkı, amortisman, tahakkuk etmiş ama tahsil edilmemiş gelirler) açıklanabilmesi, ileri düzey muhasebe bilgisinin ölçütüdür.
Analiz teknikleri: dikey analiz (bilanço ve faaliyet kalemlerinin toplam içindeki payı), yatay analiz (yıllar arası değişim), oran analizi (likidite: dönen varlıklar/kısa vadeli yabancı kaynaklar; borçluluk: yabancı kaynaklar/toplam kaynaklar; mahalli idarelerde borç stoku/gelir, personel gideri/gelir, öz gelir/toplam gelir, tahsilat/tahakkuk oranı), trend analizi ve bütçe-gerçekleşme sapma analizi.
Raporlama: üst yöneticiye aylık mali durum raporu (nakit, borç, alacak, bütçe gerçekleşmesi, riskli hesaplar), faaliyet raporunun mali bilgiler bölümü, kesin hesap ve Sayıştay'a gönderilen yıl sonu cetvelleri, meclis ve denetim komisyonuna sunulan raporlar, kamuoyuna açıklanan mali istatistikler.
Rapor, muhasebe verisinin tekrarı değil yorumudur: hangi hesabın neden büyüdüğü, hangi riskin nerede biriktiği ve hangi kararın gerektiği yazılmadan rapor tamamlanmış sayılmaz.
Bütçe ve mali analizin bütünü için bütçe, muhasebe, mali analiz ve raporlama rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
Kamuda ileri düzey muhasebe uygulamaları eğitimi aşağıdaki gruplar için uygundur:
Program iki gün, on iki saattir ve uygulamalıdır: katılımcılar örnek mizan üzerinde hata tespiti yapar, özellikli işlemleri kaydeder, dönem sonu kapanış kayıtlarını sırasıyla düzenler ve bir idarenin mali tablolarını analiz ederek yönetim raporu taslağı yazar. Kamu muhasebesi eğitimi dizisinde devlet muhasebesine giriş ve tahakkuk birimleri programlarının devamı, muhasebe kayıt hatalarının tespiti, envanter ve dönem sonu işlemleri, mali raporlama ve mali tablo analizi programlarının bütünleştirilmiş hâlidir; muhasebe eğitim planında devlet muhasebesi ikincil mevzuatı ve bütçe programlarıyla birlikte alındığında muhasebe biriminin tam yetkinlik seti tamamlanır. Kurumsal uygulamada idarenin kendi mizanı, yıl sonu cetvelleri ve varsa Sayıştay bulguları üzerinden çalışılır ve katılımcılara e-Devlet üzerinden doğrulanabilen katılım belgesi verilir.
İleri düzey muhasebe eğitimi sırasında çözdüğünüz örneklerde, her düzeltme kaydının dayanağını ve kontrol eden kişiyi çalışma notuna ekleyin. Böylece işlem sonradan incelendiğinde kararın gerekçesi ve izlediği onay süreci kolayca takip edilir.