Mali durum ve beklentiler raporu, genel yönetim kapsamındaki her idarenin bütçesinin ilk altı aylık uygulama sonuçlarını, ikinci altı aya ilişkin beklenti ve hedeflerini ve faaliyetlerini temmuz ayı içinde kamuoyuna açıkladığı yıl ortası raporudur; 5018 sayılı Kanun'un 30. maddesiyle zorunlu kılınmıştır ve yayımlanmaması Sayıştay bulgusudur. Üç saatlik kısa bir eğitimin konusu olmasına rağmen çoğu idarede rapor ya hiç hazırlanmaz ya da tablolar yapıştırılıp yorumsuz yayımlanır; bu rehber, raporun mevzuat temelini, standart yapısını ve bölüm bölüm nasıl yazılacağını anlatır.
Mali Durum ve Beklentiler Raporu Nedir? 5018 Sayılı Kanun 30. Madde
Mali durum ve beklentiler raporu, 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu'nun bütçe politikası, gelir ve giderlerin izlenmesi başlıklı 30. maddesinden doğar: maddenin birinci fıkrası Hazine ve Maliye Bakanlığı'nın merkezi yönetim bütçe kanununun uygulama sonuçlarını aylık olarak yayımlamasını, ikinci fıkrası ise genel yönetim kapsamındaki idarelerin bütçelerinin ilk altı aylık uygulama sonuçları, ikinci altı aya ilişkin beklentiler ve hedefler ile faaliyetlerini temmuz ayı içinde kamuoyuna açıklamasını zorunlu kılar.
5018 sayılı Kanun 30. madde böylece iki raporlama düzeni kurar: merkezi aylık bütçe gerçekleşme raporları ve her idarenin kendi yıl ortası raporu. Raporun amacı, mali saydamlık (md. 7) ve hesap verme sorumluluğunun (md. 8) yıl içindeki karşılığıdır: yıl sonunu beklemeden kamuoyunun, meclisin ve üst yönetimin bütçenin nasıl gittiğini görmesi ve gerekiyorsa yılın ikinci yarısında düzeltici karar alınması.
Kapsam, genel yönetimin tamamıdır: merkezi yönetim kapsamındaki idareler (genel bütçeli idareler, özel bütçeli idareler, düzenleyici ve denetleyici kurumlar), sosyal güvenlik kurumları ve mahalli idareler (il özel idareleri, belediyeler, bağlı idareler ve mahalli idare birlikleri); belediyelerin bu raporu hazırlamadığı ya da yalnızca merkezi idarelerin yükümlü olduğu yönündeki yaygın kanı yanlıştır.
Rapor, strateji geliştirme ya da mali hizmetler birimince hazırlanır, üst yöneticinin onayıyla kurumun internet sitesinde yayımlanır ve Sayıştay düzenlilik denetiminde yayım ve içerik yönünden incelenir; raporu yayımlamayan idare için Sayıştay raporlarında yerleşik bir bulgu maddesi vardır. Bütçe sürecinin bütünü için bütçe eğitimi rehberi, yıl sonu raporlaması için faaliyet raporu rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
Kurumsal Mali Durum ve Beklentiler Raporu Hazırlama Rehberi: Raporun Özellikleri, Dönem, Yayım Zamanı ve Sorumluluk
Raporun dört temel özelliği vardır.
- Dönem — rapor ocak-haziran dönemini gerçekleşme, temmuz-aralık dönemini beklenti ve hedef olarak kapsar; veriler haziran sonu itibarıyla muhasebe ve bütçe kayıtlarından alınır ve haziran ayı kesinleşmeden (mahsup dönemi) raporun yazılamayacağı yönündeki tereddüt, geçici verilerle ve dipnotla çözülür.
- Yayım zamanı — temmuz ayı içinde; kanun kesin tarih vermez ancak temmuz sonuna kadar yayım zorunludur, ağustosta yayımlanan rapor yükümlülüğü yerine getirmiş sayılmaz.
- Yayım yeri — kamuoyuna açıklama, kurumun internet sitesinde raporun tam metniyle yayımlanması ve erişilebilir tutulmasıdır (yalnızca meclise ya da bakanlığa gönderme yeterli değildir).
- Sorumluluk — raporun hazırlanmasından strateji geliştirme birimi ya da mali hizmetler birimi (5018 md. 60), yayımından üst yönetici sorumludur; rapor üst yönetici tarafından imzalanır ya da onaylanır.
Biçim: Hazine ve Maliye Bakanlığı'nın (Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğü ve Muhasebat Genel Müdürlüğü) yıllar içinde örnek rapor formatı ve tablo şablonlarıyla oluşturduğu standart yapı kullanılır; standart yapı zorunlu bir şablon değildir ancak Kanun'daki dört unsuru (ilk altı ay sonuçları, ikinci altı ay beklentileri ve hedefleri, faaliyetler) karşılamayan rapor eksik sayılır.
Kurumsal mali durum ve beklentiler raporu hazırlama rehberi ihtiyacı, çoğu idarenin bu standart yapıyı kendi bütçe yapısına ve faaliyet alanına nasıl uyarlayacağını bilmemesinden doğar; bu rehber ve eğitim, uyarlamayı örnek üzerinde gösterir.
Raporun Standart Yapısı ve Bölümleri
Mali durum ve beklentiler raporu nasıl hazırlanır sorusunun cevabı, standart yapının dört ana bölümüdür ve her bölüm hem tablo hem yorum içerir.
- Sunuş — üst yöneticinin imzasıyla raporun dayanağı, amacı ve dönemin genel değerlendirmesi (bir sayfa).
- Birinci bölüm (ocak-haziran dönemi bütçe uygulama sonuçları) — bütçe giderleri (ekonomik sınıflandırmanın birinci düzeyinde: personel, sosyal güvenlik kurumlarına devlet primi, mal ve hizmet alımı, faiz, cari transferler, sermaye giderleri ve transferleri, borç verme; her kalem için başlangıç ödeneği, altı aylık gerçekleşme, gerçekleşme oranı ve önceki yılın aynı dönemiyle karşılaştırma), bütçe gelirleri (vergi gelirleri, teşebbüs ve mülkiyet gelirleri, bağış ve yardımlar, faizler-paylar-cezalar, sermaye gelirleri, alacaklardan tahsilat) ve finansman (bütçe açığı ya da fazlası, borçlanma, nakit durumu; mahalli idarelerde İller Bankası kredileri ve borç stoku).
- İkinci bölüm — ocak-haziran döneminde yürütülen faaliyetler: stratejik plan ve performans programındaki hedeflere göre gerçekleştirilen faaliyet ve projelerin özeti, yatırımların fiziki ve nakdi gerçekleşmesi, önemli ihaleler ve sözleşmeler.
- Üçüncü bölüm — temmuz-aralık dönemine ilişkin beklentiler ve hedefler: bütçe giderleri (yıl sonu gerçekleşme tahmini, ödenek yeterliliği, ek ödenek ya da aktarma ihtiyacı, tasarruf tedbirleri), bütçe gelirleri (yıl sonu tahsilat tahmini) ve finansman (yıl sonu açık ya da fazla tahmini, borçlanma planı).
- Dördüncü bölüm — temmuz-aralık döneminde yürütülecek faaliyetler: yılın ikinci yarısında tamamlanacak ya da başlatılacak projeler, performans hedeflerinin yıl sonu durumu, ertelenen ya da iptal edilen faaliyetler ve gerekçeleri.
Ekler: bütçe giderlerinin ve gelirlerinin gelişimi tabloları (aylık ve kümülatif, önceki yılla karşılaştırmalı), fonksiyonel ve kurumsal sınıflandırmaya göre giderler, yatırım projeleri listesi. Yapı, kurumun türüne göre uyarlanır: üniversitelerde özel bütçe ve döner sermaye ayrımı, belediyelerde bağlı idareler ve şirketlerin durumu, düzenleyici kurumlarda gelir fazlasının Hazine'ye devri.
Bütçenin İlk Altı Aylık Uygulama Sonuçları Nasıl Yazılır?
İlk altı aylık bütçe uygulama sonuçları bölümü, raporun veri ağırlıklı ve en kolay görünen ama en çok hata yapılan bölümüdür. Veri kaynağı, muhasebe sisteminin (KBS, e-Belediye ve kurumsal yazılımlar) haziran sonu bütçe uygulama sonuçları tablosu ve bütçe gider-gelir kesin hesap cetvelleridir; rakamlar ödeme emrine bağlanmış bütçe gideri ve tahsil edilmiş bütçe geliri esasına göre alınır, tahakkuk ve ödenek gönderme rakamlarıyla karıştırılmaz.
Her tablo için üç karşılaştırma yapılır: başlangıç ödeneğine ya da gelir tahminine göre gerçekleşme oranı (yüzde elli civarı beklenir; sapmanın nedeni yazılır), önceki yılın aynı dönemine göre değişim ve yıl sonu için işaret ettiği eğilim.
Yorum, tablonun tekrarı değil açıklamasıdır: personel giderlerinin yüzde elli ikisinin gerçekleşmesi, toplu sözleşme artışının ocak ayından itibaren yansımasından kaynaklanmaktadır; sermaye giderlerinin yüzde on sekizde kalması, ihalelerin mart-mayıs döneminde yapılıp hakedişlerin ikinci yarıda ödenecek olmasındandır; vergi gelirlerinin tahminin yüzde otuz beşinde kalması emlak vergisi ikinci taksitinin kasımda tahsil edilecek olmasıyla açıklanır. Mahalli idarelerde bu bölümde genel bütçe vergi gelirlerinden alınan payların aylık seyri, öz gelirlerin tahakkuk-tahsilat oranı ve borç stoku ayrıca gösterilir.
Sık hatalar: ödenek ile gider rakamlarını karıştırmak, aktarma ve ek ödenekle değişen ödeneği başlangıç ödeneği yerine göstermek, önceki yıl karşılaştırmasını yapmamak, düşük gerçekleşmeyi açıklamamak ve tabloları yorumsuz yayımlamak.
Beklentiler ve Hedefler: İkinci Altı Ay Tahminleri Nasıl Kurulur?
Beklentiler bölümü, raporu bir kayıt belgesi olmaktan çıkarıp yönetim aracına dönüştüren bölümdür ve tahmin yöntemi açıklanarak yazılır.
- Gider tahmini — personel giderleri için temmuz katsayı artışı, yeni atamalar ve emeklilikler; mal ve hizmet alımları için sözleşmeye bağlanmış tutarlar, fiyat farkları ve planlanan alımlar; sermaye giderleri için iş programlarına göre hakediş takvimi; faiz ve transferler için borç ödeme takvimi. Sonuç, yıl sonu gerçekleşme tahmini ile başlangıç ödeneği arasındaki farkın ve gerekiyorsa ek ödenek, aktarma ya da tenkis ihtiyacının açıkça yazılmasıdır.
- Gelir tahmini — vergi ve pay gelirleri için önceki yılların ikinci yarı gerçekleşme oranları, mevzuat değişiklikleri ve ekonomik göstergeler (enflasyon, büyüme, faiz); teşebbüs ve mülkiyet gelirleri için kira ve tarife takvimi; sermaye gelirleri için planlanan taşınmaz satışları.
- Finansman tahmini — yıl sonu bütçe dengesi, nakit açığının borçlanma ya da nakit birikimiyle karşılanma planı, borç geri ödemeleri ve İller Bankası ile Hazine kesintileri.
Hedefler bölümü, beklentilerden farklıdır: beklenti bir tahmindir, hedef bir taahhüttür; ikinci altı ayda ulaşılacak tahsilat oranı, tasarruf tutarı, tamamlanacak yatırım sayısı ve performans programındaki yıl sonu hedeflerinin durumu hedef olarak yazılır ve yıl sonu faaliyet raporunda bu hedeflerle hesap verilir.
Tahminlerin dayanağı ve varsayımları (enflasyon, katsayı, tahsilat oranı) raporda açıkça belirtilir; dayanaksız iyimser tahmin, yıl sonunda güvenilirlik kaybıdır.
Faaliyetler: Yürütülen ve Yürütülecek Faaliyetlerin Yazımı
Faaliyet bölümleri, raporu bütçe sayılarından hizmete bağlar ve stratejik plan ile performans programına atıfla yazılır.
Ocak-haziran döneminde yürütülen faaliyetler: performans programındaki her amaç ve hedef altında ilk altı ayda gerçekleştirilen faaliyet ve projelerin özeti (başlanan, devam eden, tamamlanan yatırımlar; fiziki gerçekleşme yüzdesi; önemli ihaleler ve sözleşmeler; hizmet göstergelerindeki gelişme), birimler bazında değil hedefler bazında düzenlenir ve bütçe rakamlarıyla ilişkilendirilir.
Temmuz-aralık döneminde yürütülecek faaliyetler: yılın ikinci yarısında başlatılacak ve tamamlanacak projeler, ihale takvimi, performans hedeflerinin yıl sonu tahmini, ertelenen ya da iptal edilen faaliyetler ve nedenleri, yeni ortaya çıkan ihtiyaçlar.
Faaliyet bölümlerinin yazımında en sık hata, birimlerden gelen faaliyet listelerinin olduğu gibi yapıştırılmasıdır; rapor hazırlayan birim, listeleri hedef yapısına göre yeniden düzenler, ölçülebilir ifadelerle yazar ve bütçeyle ilişkilendirir. Faaliyet raporu ve performans programıyla tutarlılık şarttır: mali durum ve beklentiler raporunda yıl sonu için verilen hedef, faaliyet raporunda açıklanmak zorunda kalınacak bir taahhüttür.
Performans programının hazırlanması için performans programı rehberi tamamlayıcıdır.
Bütçenin İkinci Altı Ay Uygulama Sonuçları ve Yıl Sonu İlişkisi
Rapor temmuzda yayımlanır ancak işlevi yıl sonuna kadar sürer: ikinci altı ayın gerçek uygulama sonuçları yıl sonunda kesin hesap ve faaliyet raporuyla ortaya çıkar ve temmuzdaki beklentilerle karşılaştırılır.
İyi uygulama, raporu hazırlayan birimin ikinci altı ayda aylık izleme yaparak temmuz tahminlerinden sapmaları üst yöneticiye raporlaması ve gerekiyorsa ek ödenek, aktarma, tasarruf ya da borçlanma kararlarını zamanında gündeme getirmesidir; raporun beklentiler bölümü bu izlemenin referans noktasıdır.
Yıl sonunda faaliyet raporunun mali bilgiler bölümü ve kesin hesap, temmuz raporundaki tahminlerin isabetini gösterir ve tahmin hatalarının nedenleri (öngörülemeyen mevzuat değişikliği, afet, ihale iptali, tahsilat düşüklüğü) bir sonraki yılın raporunda tahmin yöntemini geliştirmek için kullanılır.
Meclis ve denetim komisyonu açısından rapor, yıl ortasında bütçeyi sorgulama fırsatıdır: mahalli idarelerde raporun meclise sunulması, kasım ayındaki bütçe görüşmelerine ve ek ödenek taleplerine zemin hazırlar.
Sayıştay açısından rapor, hem yayım yükümlülüğü hem içerik kalitesi yönünden incelenir; raporun standart yapıya uymaması, tablolarla muhasebe kayıtlarının tutarsızlığı ve beklentilerin dayanaksızlığı bulgu konusu olabilir.
Raporun mali tablo analizi boyutu için kamuda mali tablo analizi rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
Sık Yapılan Hatalar
- Raporu hiç hazırlamamak ya da temmuz ayından sonra yayımlamak
- Mahalli idarelerin yükümlü olmadığını sanmak
- Raporu yalnızca meclise ya da bakanlığa gönderip internet sitesinde yayımlamamak
- Tabloları yorumsuz yapıştırmak; gerçekleşme oranlarını açıklamamak
- Ödenek ile gider, tahakkuk ile tahsilat rakamlarını karıştırmak
- Beklentileri dayanak ve varsayım yazmadan kurmak
- Hedefleri beklentilerden ayırmamak; ölçülebilir hedef yazmamak
- Faaliyetleri birim listesi olarak yapıştırmak; hedef yapısına ve bütçeye bağlamamak
- Temmuz tahminlerini ikinci yarıda izlememek ve yıl sonunda karşılaştırmamak
Kamu İdarelerinde Mali Durum ve Beklentiler Raporunun Hazırlanması Eğitimi Kimler İçin? Mali Durum ve Beklentiler Raporu Eğitimi, Kamu Muhasebesi Eğitimi ve Bütçe Eğitimi ile İlişkisi
Kamu idarelerinde mali durum ve beklentiler raporunun hazırlanması eğitimi aşağıdaki gruplar için uygundur:
- Strateji geliştirme başkanlıkları ve daire başkanlıkları, mali hizmetler müdürlükleri ve bütçe servisleri, muhasebe yetkilileri ve muhasebe personeli (veri sağlayıcı olarak).
- Belediye ve il özel idarelerinin mali hizmetler ve strateji birimleri, üniversitelerin strateji geliştirme daire başkanlıkları, sosyal güvenlik kurumlarının bütçe birimleri, düzenleyici ve denetleyici kurumların mali birimleri.
- Mahalli idare birlikleri, iç denetçiler ve ön mali kontrol görevlileri (raporun kontrolü için), üst yönetici yardımcıları ve harcama yetkilileri, meclis plan ve bütçe komisyonu üyeleri ile mali hizmetler uzman ve uzman yardımcıları.
Program üç saatlik yoğun bir uygulamadır: raporun mevzuat temeli, standart yapısı ve bölümleri anlatılır, örnek bir idarenin haziran sonu verileriyle tablolar doldurulur, gerçekleşme yorumları yazılır, ikinci altı ay tahminleri varsayımlarıyla kurulur, faaliyet bölümleri hedef yapısına göre düzenlenir ve rapor taslağı yayıma hazır hâle getirilir.
Mali durum ve beklentiler raporu eğitimi, kamu muhasebesi eğitimi dizisinde bütçe uygulama sonuçlarının raporlanması, bütçe eğitimi dizisinde ise yıl içi bütçe izleme konusunun uygulamalı modülüdür; faaliyet raporu, performans programı ve mali tablo analizi programlarıyla birlikte alındığında idarenin yıllık raporlama döngüsü bütünüyle kapsanır. Kurumsal uygulamada idarenin kendi haziran sonu verileri ve önceki yıl raporu üzerinden çalışılır, kuruma özgü rapor şablonu eğitim sırasında oluşturulur ve katılımcılara e-Devlet üzerinden doğrulanabilen katılım belgesi verilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Mali durum ve beklentiler raporu nedir?
5018 sayılı Kanun'un 30. maddesi gereği genel yönetim kapsamındaki idarelerin (merkezi yönetim, sosyal güvenlik kurumları ve mahalli idareler) bütçelerinin ilk altı aylık uygulama sonuçlarını, ikinci altı aya ilişkin beklentiler ve hedefleri ile faaliyetlerini temmuz ayı içinde kamuoyuna açıkladıkları yıl ortası raporudur; mali saydamlık ve hesap verme sorumluluğunun yıl içindeki karşılığıdır ve yayımlanmaması Sayıştay bulgusudur.
Mali durum ve beklentiler raporu nasıl hazırlanır?
Standart yapıya göre dört bölümde: ocak-haziran bütçe uygulama sonuçları (gider, gelir ve finansman tabloları; gerçekleşme oranı, önceki yıl karşılaştırması ve yorum), ocak-haziran döneminde yürütülen faaliyetler, temmuz-aralık beklentileri ve hedefleri (yıl sonu gider, gelir ve finansman tahminleri, varsayımlarıyla) ve temmuz-aralıkta yürütülecek faaliyetler; sunuş ve ek tablolarla tamamlanır, üst yönetici onayıyla internet sitesinde yayımlanır.
Rapor ne zaman ve nerede yayımlanır?
Temmuz ayı içinde, kurumun internet sitesinde tam metniyle ve erişilebilir biçimde yayımlanır; yalnızca meclise ya da bakanlığa göndermek yeterli değildir, ağustosta yayımlanan rapor yükümlülüğü yerine getirmiş sayılmaz. Mahalli idarelerde ayrıca meclisin bilgisine sunulması iyi uygulamadır.
Belediyeler mali durum ve beklentiler raporu hazırlamak zorunda mı?
Evet; belediyeler, il özel idareleri, bağlı idareler ve mahalli idare birlikleri 5018 sayılı Kanun'un genel yönetim kapsamındadır ve 30. madde gereği raporu temmuz ayında yayımlamak zorundadır. Yalnızca merkezi idarelerin yükümlü olduğu kanısı yanlıştır ve belediyelerde yayımlanmayan rapor Sayıştay düzenlilik denetimi raporlarında bulgu olarak yer alır.
İlk altı aylık bütçe uygulama sonuçları nasıl yazılır?
Haziran sonu muhasebe verilerinden ödeme emrine bağlanmış bütçe gideri ve tahsil edilmiş bütçe geliri esasıyla, ekonomik sınıflandırmanın birinci düzeyinde tablolar hazırlanır; her kalem için başlangıç ödeneği ya da tahmine göre gerçekleşme oranı, önceki yılın aynı dönemine göre değişim ve yıl sonu eğilimi yazılır. Yorum tablonun tekrarı değil sapmanın açıklamasıdır.
İkinci altı aya ilişkin beklentiler ve hedefler nasıl belirlenir?
Giderlerde katsayı artışı, sözleşmeye bağlı tutarlar, hakediş takvimi ve borç ödemeleri; gelirlerde önceki yılların ikinci yarı gerçekleşme oranları, mevzuat ve ekonomik göstergeler; finansmanda yıl sonu denge ve borçlanma planı dikkate alınarak yıl sonu tahmini kurulur ve varsayımlar açıkça yazılır. Hedefler ise taahhüttür: tahsilat oranı, tasarruf tutarı ve tamamlanacak yatırımlar ölçülebilir biçimde yazılır ve faaliyet raporunda hesabı verilir.
Faaliyet bölümleri nasıl yazılır?
Birimlerden gelen listeler olduğu gibi yapıştırılmaz; stratejik plan ve performans programındaki amaç ve hedef yapısına göre düzenlenir, ilk altı ayda gerçekleştirilen faaliyetler fiziki gerçekleşme ve hizmet göstergeleriyle, ikinci altı ayda yürütülecek faaliyetler ihale takvimi, yıl sonu hedef tahmini ve ertelenen ya da iptal edilen faaliyetlerin gerekçeleriyle yazılır ve bütçe rakamlarıyla ilişkilendirilir.
Mali durum ve beklentiler raporu eğitimi kimler için uygundur?
Strateji geliştirme birimleri, mali hizmetler müdürlükleri ve bütçe servisleri, muhasebe yetkilileri, belediye ve il özel idarelerinin mali ve strateji birimleri, üniversite strateji daire başkanlıkları, sosyal güvenlik kurumları ile düzenleyici kurumların mali birimleri, iç denetçiler, ön mali kontrol görevlileri, üst yönetici yardımcıları, meclis plan ve bütçe komisyonu üyeleri ve mali hizmetler uzmanları için uygundur; üç saatlik uygulamalı programdır.