Hal Yönetmeliği: 5957 Sayılı Hal Kanunu, Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik (Pazar Yeri Kuruluş Komisyonu, Yerleşim Planı, Satış Yeri Tahsisi, Belediyelerin Görev ve Yetkileri, Denetim ve Yaptırımlar), Sebze ve Meyve Ticareti ve Toptancı Halleri Hakkında Y

Hal Yönetmeliği Nedir? 5957 Sayılı Hal Kanunu, Hal Kayıt Sistemi, Mevzuatın Yapısı ve Belediyelerin Hal ve Pazar Yeri Görevleri

Hal yönetmeliği ifadesi uygulamada 5957 sayılı hal kanununa (Sebze ve Meyveler ile Yeterli Arz ve Talep Derinliği Bulunan Diğer Malların Ticaretinin Düzenlenmesi Hakkında Kanun, 2010; 2012'de yürürlüğe girmiştir) dayanılarak Ticaret Bakanlığı'nca çıkarılan üç yönetmeliği kapsar:

• Sebze ve Meyve Ticareti ve Toptancı Halleri Hakkında Yönetmelik — toptancı hallerinin kuruluşu, işletilmesi, yönetimi, künye ve bildirim, hal rüsumu, denetim ve yaptırımlar.
• Pazar yerleri hakkında yönetmelik — semt ve üretici pazarlarının kurulması, işletilmesi, satış yerlerinin tahsisi, pazarcıların yükümlülükleri, denetim ve yaptırımlar.
• Hal Hakem Heyeti ve Toptancı Hal Konseyi Hakkında Yönetmelik — uyuşmazlık çözümü ve sektör danışma organı.

Kanun'un amacı sebze ve meyveler ile arz ve talep derinliğine göre belirlenen diğer malların ticaretinin kaliteli, standartlara ve gıda güvenilirliğine uygun olarak serbest rekabet şartları içinde yapılmasını, üretici ve tüketicilerin hak ve menfaatlerinin korunmasını ve toptancı halleri ile pazar yerlerinin çağdaş bir yapıya kavuşturulmasını sağlamaktır.

Belediyelerin hal ve pazar yeri kurma zorunluluğu ve yetkileri 5393 md. 15 ve 5216 md. 7 ile birlikte düzenlenir (büyükşehirlerde toptancı hallerinin büyükşehir belediyesince, pazar yerlerinin ilçe belediyelerince kurulması). Kanun idari para cezaları da içerir (md. 14).

Belediyelerin hal ve pazar yeri görevleri: toptancı hali kurmak ve işletmek, hal yönetim birimini oluşturmak, işyerlerini kiraya vermek ya da satmak, hal rüsumunu tahsil etmek, HKS işlemlerini yürütmek, hal zabıtası görevlendirmek, pazar yerlerini kurmak, satış yerlerini tahsis etmek, pazarcıları denetlemek, idari yaptırımları uygulamak ve hal hakem heyetine üye vermek — bu görevler belediye zabıtası, hal müdürlüğü, gelir, ruhsat, imar ve sağlık birimlerinin ortak çalışmasını gerektirir.

Belediyelerin genel görev çerçevesi için belediyelerin görev, yetki ve sorumlulukları rehberi, büyükşehir ve ilçe yetki paylaşımı için büyükşehir belediye kanunu rehberi, zabıtanın hal ve pazar denetimi için zabıta mevzuatı rehberi ayrıca hazırlanmıştır.

Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik: Amaç, Pazar Yerlerinin Kurulması ve İşletilmesi, Hizmet Tesisleri, Pazar Yeri Kuruluş Komisyonu, Yerleşim Planı, Taşınma ve Kapatma, Belediyelerin Görev ve Yetkileri

Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik (2012), pazar yerlerinin kuruluş, işleyiş, yönetim ve denetimine ilişkin usul ve esasları düzenler; kapsamı semt pazarları, üretici pazarları ve bunlarda satış yapan pazarcı ve üreticiler ile belediyelerin görev ve yetkileridir.

Hizmet tesisleri: tuvalet ve lavabo, çeşme ve içme suyu, çöp konteynerleri, aydınlatma, yangın söndürme ekipmanı, otopark, engelli erişimine uygun geçişler, zabıta ve yönetim noktası, ilan panosu ve üstü kapalı pazarlarda havalandırma; mevcut pazar yerlerinin belirli süre içinde bu şartlara uydurulması öngörülür.

Pazar yeri kuruluş komisyonu: belediye başkanı ya da görevlendireceği yardımcısı başkanlığında zabıta, imar, sağlık, ulaşım ve gelir birimleri temsilcileri, ticaret il müdürlüğü temsilcisi, pazarcılar odası temsilcisi ve muhtardan oluşur; pazar yeri kurulacak alanın uygunluğunu (imar durumu, ulaşım, trafik, altyapı, ihtiyaç) inceler, gün ve saat önerir ve raporunu belediye meclisine sunar.

• Yerleşim planı — satış yerlerinin ölçüleri, numaraları, mal gruplarına göre yerleşimi, geçiş yolları ve acil durum yolları belediyece hazırlanır ve meclis (ya da yetki verilmişse encümen) tarafından onaylanır.
• Taşınma ya da kapatma — imar planı değişikliği, kamu yararı, altyapı yetersizliği ya da tesis standartlarının sağlanamaması hallerinde komisyon raporu ve meclis kararıyla yapılır; kapatma kararlarına karşı idari yargı yolu açıktır.

İşyeri ruhsatı ve denetim ilişkisi için işyeri açma ve çalışma ruhsatı rehberi tamamlayıcıdır.

Pazar Yerlerinde Satış Yerlerinin İşletilmesi ve Tahsisi, Malların Satışı, Pazarcıların Yükümlülükleri, Pazar Yerlerine İlişkin En Son Düzenlemeler, Belediyelerce Yapılacak İşlemler, Denetim ve Yaptırımlar

Satış yerlerinin işletilmesi: pazar yerlerindeki satış yerleri belediye encümeni kararıyla pazarcılara ve üreticilere tahsis edilir (tahsis şartları: esnaf odasına kayıt, vergi mükellefiyeti, sabıka ve sağlık şartları, belediyeye borcu bulunmaması).

Pazar yerlerinde malların satışı: sebze ve meyvelerin künyeli olması ve HKS bildiriminin bulunması, fiyat etiketi zorunluluğu, tartı ve ölçü aletlerinin damgalı olması, gıda güvenilirliği ve hijyen kuralları (sağlık belgesi ve hijyen eğitimi), malların tahsis edilen satış yeri dışında sergilenmemesi ve tüketiciye fiş-fatura düzenleme yükümlülüğü.

Pazarcıların yükümlülükleri arasında belediye ve zabıta talimatlarına uyma, tahsis ücretini ödeme, yerini kendisi kullanma, çevreye zarar vermeme ve mesleki eğitimlere katılma bulunur.

• En son düzenlemeler: tahsis şartları ve sürelerinde belediye meclislerine esneklik, üretici pazarlarının yaygınlaştırılması, e-Devlet üzerinden pazarcı kayıt ve belge işlemleri, HKS entegrasyonu, dijital ödeme altyapısı ve idari para cezası tutarlarının yeniden değerleme oranıyla güncellenmesi.
• Belediyelerce yapılacak işlemler: kuruluş komisyonu raporu, meclis kararı, yerleşim planı, hizmet tesisleri, tahsis ilanı ve encümen kararıyla tahsis, tarifelerin belirlenmesi, HKS işlemleri, denetim programları ve Bakanlığa raporlama.

İdari para cezalarının usulü için kabahatler kanunu ve idari para cezaları rehberi, belediye gelirleri ve işgal harcı için belediye gelirleri nelerdir rehberi ayrıca hazırlanmıştır.

Sebze ve Meyve Ticareti ve Toptancı Halleri Hakkında Yönetmelik: Amaç ve Kapsam, Toptancı Hallerinin Kurulması ve Sınıflandırılması, Kuruluş Komisyonu, Zorunlu Hizmet Tesisleri, İşletilmesi, Taşınması ve Kapatılması, Yönetilmesi, Hal Yönetim Biriminin Görev, Yetki ve Sorumlulukları, İşyerlerinin İşletilmesi ve Teminat

Sebze ve meyve ticareti ve toptancı halleri hakkında yönetmelik (2012) toptancı hallerinin kuruluş, işleyiş, yönetim ve denetimini, meslek mensuplarının faaliyetlerini, künye-bildirim düzenini ve hal rüsumunu düzenler; kapsamı toptancı halleri (belediye halleri ve özel haller), hal dışı toptan alım satımlar ve meslek mensuplarıdır.

Toptancı hali kuruluş komisyonu (belediye başkanı ya da yardımcısı başkanlığında belediye birimleri, ticaret il müdürlüğü, tarım ve orman il müdürlüğü, ticaret ve sanayi odası, ziraat odası ve üretici örgütü temsilcilerinden oluşur) hal kurulacak yerin uygunluğunu, kapasite ve sınıfını inceleyip rapor hazırlar; belediye meclisi karar verir ve Bakanlığa bildirilir.

Zorunlu hizmet tesisleri: hal yönetim binası, işyerleri, açık ve kapalı satış alanları, soğuk hava depoları, tasnif-ambalajlama-etiketleme tesisleri, laboratuvar (kalıntı ve hijyen analizleri), kantar, yükleme-boşaltma ve otopark alanları, zabıta ve güvenlik birimi, atık toplama düzeni ve HKS altyapısı; tesislerin sınıfa göre asgari standartları yönetmelikte belirlenir.

İşletilmesi, taşınması ve kapatılması: belediye halleri belediyece işletilir ya da belediye şirketine ya da işletme hakkı devriyle özel kişilere işlettirilebilir; taşınma ve kapatma imar, kamu yararı, kapasite ve standart yetersizliği hallerinde komisyon raporu ve meclis kararıyla yapılır (işyeri kiracılarının yeni haldeki hakları ve kira ilişkileri düzenlenir).

İşyerlerinin işletilmesi ve teminat: belediye hallerindeki işyerleri 2886 sayılı Kanun'a göre kiralama ihalesiyle ya da yönetmelikteki usulle komisyoncu, tüccar ve üretici örgütlerine kiraya verilir ya da satılır (meslek mensubu belgesi, odaya kayıt, vergi mükellefiyeti, HKS kaydı ve teminat şartıyla). Meslek mensupları üreticilere ve idareye olan borçlarının ve idari para cezalarının teminatı olarak yönetmelikte belirlenen esaslara göre (işlem hacmine göre; nakit ya da banka teminat mektubu) belediyeye teminat verir; teminatı verilmeyen işyerinde faaliyet durdurulur.

Belediye şirketlerine işletme devri için belediye ile belediye şirketi arasındaki ilişki rehberi, kira ve işletme ihaleleri için 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu rehberi tamamlayıcıdır.

Toptancı Halleri ve Alım Satımı: Malların Satışı, Toptancı Hallerinde Uyulacak Esaslar, Denetim ve Yaptırımlar, Hal Zabıtası, Hal Rüsumu ve Cezalı Hal Rüsumu, İdari Para Cezası ve Cezalı Hal Rüsumu Tutanağı, Kontrol ve Denetim Noktaları

Malların satışı: toptancı halinde mallar komisyoncular, tüccarlar ve üretici örgütleri tarafından satılır; satışlar HKS üzerinden künye ve bildirimle kaydedilir. Komisyon oranı Kanun'da belirlenen üst sınırı (satış bedelinin yüzde sekizi) aşamaz; komisyoncu üreticiye satış bedelini belirlenen süre içinde ödemekle yükümlüdür; künyesiz mal hale giremez ve satılamaz.

Toptancı hallerinde uyulacak esaslar: meslek mensuplarının belge ve kayıt yükümlülükleri, hijyen ve gıda güvenilirliği, tartı ve ölçü, fiyat etiketi; yasaklar (perakende satış, işyeri dışı satış, künyesiz mal, hileli tartı, bildirimsiz satış, üreticiye ödemede gecikme, komisyon üst sınırını aşma, teminatsız faaliyet).

Hal zabıtası: belediyeler toptancı hallerinde hal zabıtası görevlendirir; hal zabıtası düzen ve güvenliği sağlar, künye ve bildirim kontrolü yapar, hal dışına çıkan malları kontrol noktalarında denetler, tutanak düzenler ve cezalı hal rüsumu tutanaklarını hazırlar (yetkileri 5393 md. 51 ve Belediye Zabıta Yönetmeliği'nden kaynaklanır).

İdari para cezası ve cezalı hal rüsumu tutanağı: tutanakta tespit tarihi, yeri, malın cinsi ve miktarı, künye durumu, uygulanan ceza/rüsum tutarı, ilgilinin bilgileri ve dayanak madde yer alır; tutanak encümene sunulur, peşin ödeme indirimi ve sulh ceza hakimliğine itiraz yolu uygulanır; tutanağın usulüne uygun düzenlenmemesi cezanın iptaline yol açar.

Kontrol ve denetim noktaları: belediyeler toptancı hallerinin giriş-çıkışlarında ve gerektiğinde şehir giriş-çıkışlarında HKS'ye bağlı kontrol noktaları kurar; noktalarda künye ve bildirim kontrolü, rüsum ödeme kontrolü ve gerektiğinde numune alma yapılır; kontrol noktalarından geçmeden mal hareketi yaptırım nedenidir.

Belediyelerin ceza ve tahsil işlemleri için 6183 sayılı Kanun rehberi, zabıta uygulamaları için zabıta eğitimi rehberi ayrıca hazırlanmıştır.

Hal Hakem Heyeti ve Toptancı Hal Konseyi Hakkında Yönetmelik: Hal Hakem Heyetinin Kuruluşu, Yetki Alanı, Görev ve Yetkileri, Üyeleri, Başvuru, Toplantı ve Kararları; Toptancı Hal Konseyinin Kuruluşu, Üyeleri, Toplantı ve Çalışmaları; Üretici Örgütü Belgesi ve Satış İşlemleri

Hal hakem heyetinin kuruluşu ve yetki alanı: 5957 sayılı Kanun md. 10'a göre üreticiler ile meslek mensupları arasındaki uyuşmazlıklara çözüm bulmak amacıyla il merkezlerinde ve Bakanlıkça gerekli görülen ilçelerde ticaret il müdürlüğü bünyesinde hal hakem heyetleri oluşturulur; heyetin yetki alanı bulunduğu il ya da ilçe sınırlarıdır.

Üyeleri: ticaret il müdürü ya da görevlendireceği personel başkanlığında belediye temsilcisi, ticaret/sanayi odası temsilcisi, ziraat odası temsilcisi, üretici örgütü temsilcisi ve komisyoncular-tüccarlar derneği temsilcisi gibi yönetmelikte sayılan kurumlardan görevlendirilen asıl ve yedek üyelerden oluşur.

Başvuru ve toplantı: uyuşmazlığın tarafı olan üretici ya da meslek mensubu yazılı ya da elektronik başvuruyla (dilekçe, talep, deliller: künye, HKS kayıtları, fatura) ücretsiz olarak heyete başvurur; heyet başkanın çağrısıyla toplanır, kararlar oy çokluğuyla alınır ve gerekçeli olarak taraflara tebliğ edilir. Kararların uygulanmaması hâlinde teminattan ödeme, icra takibi ve idari para cezası uygulanır.

Üretici örgütü belgesi: tarımsal üretici birlikleri ve kooperatiflerin hal rüsumu muafiyet ve indirimlerinden ve işyeri tahsis önceliklerinden yararlanabilmesi için Ticaret Bakanlığı'ndan (ticaret il müdürlüğü aracılığıyla) alınması gereken belgedir; şartlar örgütün tescilli olması, belirli sayıda üreticiyi temsil etmesi, üyelerinin çiftçi kayıt sistemine kayıtlı olması ve HKS kaydıdır. Satış işlemleri: üretici örgütlerinin üyelerinin mallarını kendi adına ya da üye adına satması, künye ve bildirim yükümlülükleri, satış bedelinin üyelere aktarılması ve bu işlemlerden doğan uyuşmazlıkların hal hakem heyetinde çözümü.

Uyuşmazlık çözüm mekanizmalarının karşılaştırması için arabuluculuk rehberi, tüketici ve esnaf ilişkileri için vatandaş odaklı hizmet rehberi tamamlayıcıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Pazar yerini kuruluş komisyonu raporu ve belediye meclisi kararı olmadan fiilen kurmak ya da taşımak
• Satış yerlerini encümen kararı, ilan ve kura olmadan tahsis etmek; tahsisleri süresiz bırakmak
• Tahsis ücreti ile işgal harcını mükerrer tahsil etmek ya da tarifeyi meclis kararı olmadan uygulamak
• Pazar yerinde künye, fiyat etiketi ve tartı kontrolü yapmamak; hijyen ve gıda denetimini ihmal etmek
• Toptancı halinde hal yönetim birimi kurmamak; HKS künye ve bildirim işlemlerini yürütmemek
• Hal işyerlerini 2886 ve yönetmelik usulü dışında kiralamak; teminat almadan faaliyete izin vermek
• Hal rüsumunu HKS üzerinden tahakkuk ettirmemek; hal dışı satışların rüsumunu takip etmemek
• Cezalı hal rüsumu ve idari para cezası tutanaklarını eksik düzenleyip cezaların iptaline yol açmak
• Kontrol ve denetim noktalarını kurmamak ya da büyükşehir ve ilçe zabıtası arasında iş birliği yapmamak
• Komisyon üst sınırı ve üreticiye ödeme süresi ihlallerini denetlememek; hal hakem heyeti kararlarını teminattan uygulamamak
• Üretici örgütü belgesi olmayan kuruluşlara muafiyet ve öncelik tanımak
• Pazar yerleri ve hal yönetmeliklerindeki güncel değişiklikleri izlememek

Hal Yönetmeliği Eğitimi Kimler İçin? Hal Kanunu Eğitimi, Hal Mevzuatı Eğitimi ve Belediye Eğitimi Programları

Hal yönetmeliği eğitimi aşağıdaki gruplar için uygundur:

• Belediyelerin hal müdürlükleri ve hal yönetim birimleri (hal müdürleri, HKS sorumluları, kontrol ve denetim personeli, tahsilat ve muhasebe personeli), hal zabıtası ve zabıta müdürlükleri.
• Pazar yerlerinden sorumlu zabıta ve ruhsat birimleri, belediye gelir müdürlükleri (hal rüsumu ve tahsis ücretleri), emlak ve istimlak müdürlükleri, imar-şehircilik müdürlükleri, sağlık ve veteriner işleri müdürlükleri.
• Hukuk müşavirlikleri, encümen ve meclis üyeleri, büyükşehir belediyelerinin hal daire başkanlıkları, ilçe belediyeleri, belediye şirketlerinin hal ve pazar işletmeleri.
• Ticaret il müdürlükleri ve hal hakem heyeti üyeleri, komisyoncu ve tüccar dernekleri, pazarcı esnaf odaları, üretici örgütleri ve kooperatifler, özel toptancı hali işletmecileri.

Eğitim içeriği Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik, Sebze ve Meyve Ticareti ve Toptancı Halleri Hakkında Yönetmelik, toptancı halleri ve alım satımı (hal zabıtası, cezalı hal rüsumu, kontrol noktaları) ve Hal Hakem Heyeti ve Toptancı Hal Konseyi Hakkında Yönetmelik bölümlerinden oluşur.