4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu, 4734 sayılı Kanun'a göre yapılan ihalelere ilişkin sözleşmelerin düzenlenmesi ve uygulanmasına ilişkin esas ve usulleri belirleyen (md. 1), 4734'e tabi idareler ile yüklenicileri arasındaki sözleşmeleri kapsayan (md. 2), 2002'de 4734 ile birlikte kabul edilip 2003'te yürürlüğe giren kanundur. Kamu ihale sözleşmeleri kanunu'nun temel ilkeleri (md. 4): sözleşmede ihale dokümanına aykırı hükme yer verilemez, Kanun'daki haller dışında sözleşme değiştirilemez ve ek sözleşme yapılamaz, idare ve yüklenici sözleşme koşullarında eşit hak ve yükümlülüklere sahiptir.
4734 ile ilişkisi: 4734 ihale sürecini (ilan, yeterlik, teklif, değerlendirme, sözleşmeye davet) düzenler ve sözleşmenin imzalanmasıyla sona erer; 4735 sözleşmenin düzenlenmesi, uygulanması, değiştirilmesi, devri, feshi ve tasfiyesini düzenler. Sözleşme 4734 md. 46'ya göre ihale dokümanına uygun hazırlanır, 4735 md. 5'e göre KİK'in tip sözleşmeleri esas alınır ve ihale dokümanı sözleşmenin ayrılmaz parçasıdır.
Sözleşmenin hukuki niteliği: idarenin tek taraflı belirlediği şartlarla imzalanan ancak imzadan sonra tarafların eşitliği ilkesine tabi özel hukuk sözleşmesidir (4735 md. 36: hüküm bulunmayan hallerde Borçlar Kanunu uygulanır); sözleşmeden doğan uyuşmazlıklar adli yargıda, ihale sürecine ilişkin uyuşmazlıklar (ihale kararı, iptal, şikâyet) idari yargıda görülür ve bu ayrım görevli yargı yerini belirler.
Mevzuat bütünü: tip sözleşmeler, genel şartnameler (Yapım İşleri ve Hizmet İşleri Genel Şartnamesi), fiyat farkı esasları (Cumhurbaşkanı kararları), muayene ve kabul yönetmelikleri, Kamu İhale Genel Tebliği'nin sözleşme bölümleri, 2022'de eklenen geçici maddeler (ek fiyat farkı, süre uzatımı, devir ve fesih hakkı) ve KİK/Yargıtay içtihadıdır.
İhale sürecine giriş için kamu ihalesi nedir rehberi, sözleşme yönetiminin uygulama boyutu için kamu ihale sözleşmeleri eğitimi rehberi, mevzuatın A'dan Z'ye işlenişi için kamu ihale kanunu eğitimi rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
İhalelere ilişkin genel hükümler, 4734'ün ikinci kısmında (md. 5-17) düzenlenir ve sözleşme aşamasını doğrudan etkiler. Temel ilkeler (md. 5): saydamlık, rekabet, eşit muamele, güvenilirlik, gizlilik, kamuoyu denetimi; alımın bölünmemesi ve ödeneksiz ihale yasağı.
Yasak fiil ve davranışlar (md. 17): hile, tehdit, çıkar sağlama, anlaşma, sahte belge ya da teminat düzenlemek, birden fazla teklif vermek ve yasaklı olduğu hâlde ihaleye katılmak; bu fiillerde bulunanlar hakkında md. 58-59'a göre yasaklama ve ceza uygulanır.
İhaleye katılamayacak olanlar (md. 11): kamu ihalelerine katılmaktan yasaklananlar, terör ve rüşvet suçlarından hükümlüler, ihaleyi yapan idarenin ihale yetkilisi ve ihale işlemlerini hazırlayan/yürüten/onaylayan kişiler ile bunların eşleri, üçüncü dereceye kadar hısımları ve ortakları, ihale konusu işin danışmanlığını yapan yükleniciler.
İhale usulleri (md. 18-22): açık ihale usulü (temel usul), belli istekliler arasında ihale usulü (ön yeterlik ve davet), pazarlık usulü (istekli çıkmaması, ivedilik, ar-ge, belirli tutarın altındaki alımlar) ve doğrudan temin (ihale usulü değil temin yöntemi; tek kaynak, uyum, belirli limit).
İhale usullerinin ayrıntısı için kamu ihale mevzuatı nedir rehberi, komisyon için ihale komisyonu kimlerden oluşur rehberi, doğrudan temin için doğrudan temin nedir rehberi tamamlayıcıdır.
Zeyilname ve açıklama (md. 29): ilan sonrası doküman değişikliği zeyilname ile ihale tarihinden en az on gün önce doküman alanlara bildirilir (gerekirse yirmi güne kadar erteleme); açıklama talebi en az yirmi gün önce yapılır. Teminatlar (md. 33-35, 43): geçici teminat teklif bedelinin en az yüzde üçü, kesin teminat sözleşme öncesi ihale bedelinin yüzde altısı olarak alınır ve haczedilemez.
Tekliflerin hazırlanması ve sunulması (md. 30): teklif mektubu yazılı, imzalı, bedel rakam-yazı uyumlu ve kazıntısız olmalıdır; teklifler ihale saatine kadar sıra numaralı alındı karşılığı verilir ve zeyilname hâli hariç geri alınamaz. İlk oturumda (md. 36) teklif sayısı tutanakla tespit edilir, zarflar sırayla açılır, belgeler ve teminat kontrol edilir; bu aşamada hiçbir teklif kabul ya da reddedilmez.
Değerlendirmede (md. 37) belgesi eksik ya da teminatı usulsüz olanlar elenir, esası değiştirmeyen bilgi eksiklikleri idarece verilen sürede tamamlatılır, yeterlik kriterlerine uygunluk ve aritmetik hata incelenir.
Aşırı düşük teklifler (md. 38): komisyon, tespit ettiği aşırı düşük teklif sahiplerinden yazılı açıklama ister (imalat maliyeti, avantajlı koşullar, işin özgünlüğü); açıklaması yetersiz ya da hiç sunulmayan teklif reddedilir; sınır değer ve açıklamasız reddedilme kuralları uygulama yönetmeliklerinde belirlenir.
İhalenin karara bağlanması (md. 39-42): komisyon ekonomik açıdan en avantajlı teklifi belirler, ihale yetkilisi beş iş günü içinde onaylar ya da gerekçeyle iptal eder; kesinleşen karar üç gün içinde tüm isteklilere tebliğ edilir.
Sözleşmenin imzalanması (md. 42-46): kesinleşen kararın tebliğinden ve şikâyet süresinin bitiminden sonra istekli on gün içinde (yabancı isteklide on iki gün) kesin teminat vererek sözleşme imzalar; yasaklı olmadığı Kurum'dan teyit edilir. Usulsüz imzalamayan isteklinin geçici teminatı gelir kaydedilir (md. 44) ve ikinci istekliyle sözleşme yapılabilir; idare yükümlülüğünü yerine getirmezse istekli taahhüdünden vazgeçebilir (md. 45).
Yasaklama hükümleri (md. 58): md. 17'deki fiillerde bulunanlara bir yıldan az olmamak üzere iki yıla kadar yasaklama kararı verilir; şahıs şirketlerinde tüm ortaklar, sermaye şirketlerinde yarısından fazla hisseye sahip ortaklar hakkında da uygulanır. Kararlar Resmî Gazete'de yayımlanır ve EKAP yasaklılar listesine işlenir.
Şikâyet süreçleri için ihale şikâyet ve itirazen şikâyet rehberi, yasaklama ve EKAP kaydı için ihalelerden yasaklama ve EKAP yönetmeliği rehberi, ihale öncesi hazırlık için ihale öncesi hazırlık rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
Sözleşmelerin hazırlanması: KİK'in tip sözleşmeleri esas alınır, md. 7'ye göre sözleşmede işin adı, bedeli, süresi, cezalar, mücbir sebepler, fiyat farkı, teminat, muayene ve kabul, fesih ve alt yüklenici hükümleri bulunmalıdır; sözleşme ile ihale dokümanı çelişirse öncelik sırası sözleşmede belirlenir.
Fiyat farkı (md. 8): sözleşme bedelinin ihale sonrası maliyet artışlarından etkilenmesi hâlinde Cumhurbaşkanı kararındaki esaslara göre ödenir; öngörülmeyen işte sonradan verilemez; yapım ve hizmette endeks formülüyle, mal alımında belirli mallar (akaryakıt, elektrik) için hesaplanır. 2022'de eklenen geçici md. 5-6 ile olağanüstü artışlar için ek fiyat farkı, süre uzatımı ve fesih hakkı getirilmiştir.
Mücbir sebepler (md. 10): doğal afet, kanuni grev, salgın hastalık, seferberlik gibi haller; yükleniciden kaynaklanmaması, taahhüdü engellemesi ve yirmi gün içinde yazılı bildirilip belgelenmesi şarttır. Mücbir sebepte süre uzatımı verilir ya da sözleşme feshedilir (kesin teminat iade edilir); ekonomik kriz, kur artışı ve hava koşulları kural olarak mücbir sebep sayılmaz.
Kesin teminat ve ek kesin teminat (md. 12-14): fiyat farkı ödenen ya da sözleşme bedeli artan işlerde ek tutarın yüzde altısı oranında ek kesin teminat alınır; teminatlar geçici kabulden sonra yarısı, kesin kabulden sonra kalanı (SGK ilişiksizlik belgesi şartıyla) iade edilir; iki yıl talep edilmeyen teminat Hazineye gelir kaydedilir.
Fiyat farkı hesaplamaları için fiyat farkı hesaplama rehberi ve yapım işleri fiyat farkı ve genel şartname rehberi, kesin teminatın iadesi için sözleşme imzalandıktan sonra yapılacak işlemler rehberi tamamlayıcıdır.
Sözleşmede değişiklik (md. 15): bedel aşılmamak ve karşılıklı anlaşma kaydıyla yalnızca işin yeri, süresi (erken teslim) ve buna bağlı ödeme şartları değiştirilebilir; başka hiçbir sözleşme hükmü değiştirilemez ve ek sözleşme yapılamaz (md. 4).
4735 sayılı kanun 24. madde (iş artışı ve eksilişi): öngörülemeyen zorunlu iş artışı, anahtar teslimi götürü bedel yapım işlerinde sözleşme bedelinin yüzde onuna, birim fiyatlı mal/hizmet/yapım işlerinde yüzde yirmisine kadar aynı yükleniciye yaptırılabilir (Cumhurbaşkanı birim fiyatlı yapımda oranı yüzde kırka kadar artırabilir). İşin bu şartlarda tamamlanamayacağı anlaşılırsa artış yapılmadan tasfiye edilir; sözleşme bedelinin yüzde sekseninden düşükle tamamlanacak işlerde (iş eksilişi) yüklenici işi bitirmek zorundadır ve gerçek giderleri ile kâr farkının yüzde beşi ödenir.
Sözleşmenin devri (md. 16): ihale yetkilisinin yazılı izniyle devredilebilir, devralanda ilk ihaledeki şartlar aranır; bir sözleşmenin devrinden sonraki üç yıl içinde aynı yüklenici başka sözleşme devredemez/devralamaz; izinsiz devir sözleşmenin feshi, teminatın gelir kaydı ve yasaklama sebebidir.
Yüklenicinin ölümü, iflası, ağır hastalığı, tutukluluğu ya da mahkûmiyeti (md. 17): ölümde sözleşme feshedilip tasfiye edilir (varislere devir imkânı otuz gün içinde talep ve teminat şartıyla mümkündür); iflasta sözleşme feshedilir; ağır hastalık ya da tutuklulukta otuz gün içinde vekil tayiniyle taahhüde devam edilebilir; iş ortaklığında diğer ortaklar taahhüdün tamamını üstlenebilir (md. 18).
Sözleşmenin feshi: yüklenici mali acizle feshedebilir (md. 19; teminat gelir kaydedilir), idare yüklenicinin ihtara rağmen taahhüdü yerine getirmemesi ya da yasak fiil tespitinde feshedebilir (md. 20; teminat gelir kaydedilir), sözleşme öncesi yasak fiil sonradan anlaşılırsa da fesih ve teminat gelir kaydı uygulanır (md. 21; taahhüdün yüzde sekseni tamamlanmışsa idare işi tamamlattırabilir); mücbir sebep fesihlerinde teminat iade edilir (md. 23).
Sözleşmenin devri ve feshinin uygulama adımları için kamu ihale sözleşmeleri rehberi, yapım işlerinde sözleşmenin yürütülmesi için yapım işlerinde sözleşmenin yürütülmesi ve iş programı rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
4735 sayılı kanun 25. madde, sözleşmenin uygulanması sırasında yasak fiilleri sayar:
Tespit hâlinde sözleşme feshedilir (md. 20/b), teminat gelir kaydedilir (md. 22) ve yasaklama uygulanır. En sık tartışılan bent (c)'dir: her eksiklik yasak fiil sayılmaz ancak fen ve sanat kurallarına aykırılık tespitinde yasaklama zorunludur (KİK ve Danıştay kararlarına göre kusur oranı ve kasıt-ihmal ayrımı dikkate alınır).
Yasaklama hükümleri (md. 26): bir yıldan az olmamak üzere iki yıla kadar 4734 kapsamındaki tüm ihalelere katılmaktan yasaklanır; karar ilgili bakanlık (mahalli idarelerde İçişleri, belediyelerde Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı) tarafından on beş gün içinde Resmî Gazete'ye gönderilir; şahıs şirketinde tüm ortaklar, sermaye şirketinde yarısından fazla hisseli ortaklar da yasaklanır; kararlara karşı idari yargıda iptal davası açılabilir.
Hukuki sorumluluk: yapım işlerinde yüklenici ve alt yükleniciler fen ve sanat kurallarına aykırılıktan doğan zarardan kesin kabulden itibaren on beş yıl müteselsilen sorumludur (md. 30); yapı denetim görevlileri de aynı süreyle yüklenici ile birlikte sorumludur (md. 31).
Cezai sorumluluk: 25/a-b bentlerindeki fiiller TCK'ya göre suç oluşturuyorsa ayrıca bir-üç yıl yasaklama uygulanır (md. 27); muayene-kabul komisyonu ve yapı denetim görevlilerinin ihmal ya da kusurlu davranışlarında disiplin ve ceza kovuşturması ile tazminat sorumluluğu doğar (md. 28); TCK'daki ihaleye fesat karıştırma (md. 235) ve edimin ifasına fesat karıştırma (md. 236) suçları sözleşme aşamasındaki cezai sorumluluğun kaynağıdır.
Muayene ve kabul komisyonlarının sorumluluğu için kontrol teşkilatı ve muayene kabul komisyonu rehberi tamamlayıcıdır.
İhale genel hükümler eğitimi (4734 ve 4735 çerçevesinde ihalelere ilişkin genel hükümler) aşağıdaki gruplar için uygundur:
Eğitim içeriği ihale süreci (kavramsal aktarım, doküman, komisyon, yeterlik, iş ortaklığı ve konsorsiyum, yasak fiiller, ihale usulleri, teminatlar, tekliflerin değerlendirilmesi, aşırı düşük teklif, ihalenin karara bağlanması, sözleşmenin imzalanması, yasaklama) ve sözleşme sürecinden (sözleşme türleri, fiyat farkı, mücbir sebepler, kesin teminat, iş artışı-eksilişi, devir, fesih, hukuki ve cezai sorumluluk) oluşur.
Program Kamu İhale Kurulu kararları, Danıştay ve Yargıtay içtihatları ve Sayıştay bulgularıyla desteklenir, katılımcıların kendi dosyaları üzerinden uygulamalı yürütülür ve süre iki gün olarak öngörülür. Program kamu ihale sözleşmeleri eğitimi dizisinin mevzuat temelini oluşturur, sözleşme yönetimi, hakediş, fiyat farkı ve yapım işleri genel şartnamesi programlarıyla bütünleşir ve kamu ihale eğitimi aramalarıyla ulaşılan içeriğin 4735 odaklı kaynağıdır; katılımcılara e-Devlet üzerinden doğrulanabilen katılım belgesi verilir.
Sözleşme imzalanmadan önce ihale dokümanı, teklif cetveli, sözleşme taslağı ve eklerindeki miktar, süre ve birim fiyatların birbiriyle uyumu kontrol edilmelidir. Uygulama sırasında yapılan her bildirim, talimat, tutanak ve hesaplama tarih-sayı bilgisiyle dosyalanmalı; sözlü onayla işlem yapılmamalıdır. Değişiklik veya ödeme öncesinde yetki, dayanak ve bütçe kontrolünün birlikte tamamlandığından emin olun.