4734 sayılı Kamu İhale Kanunu ihalenin nasıl yapılacağını, 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu ise ihale sonucunda imzalanan sözleşmenin nasıl uygulanacağını düzenler.
Kapsadığı konular: sözleşme türleri ve tip sözleşmeler, kesin teminat ve ek kesin teminat, mücbir sebep ve süre uzatımı, sözleşmede değişiklik ve iş artışı, sözleşmenin devri, yüklenici ve idare tarafından fesih, yasak fiil ve davranışlar ile yasaklama. Kanun'u tamamlayan alt düzenlemeler; Yapım İşleri Genel Şartnamesi, Hizmet İşleri Genel Şartnamesi, muayene ve kabul yönetmelikleri ve fiyat farkı esaslarıdır.
Sözleşme aşamasındaki hataların çoğu, 4734'ü iyi bilen ama 4735'i tanımayan personelden kaynaklanır.
Sözleşmeler, ödeme esasına göre üçe ayrılır:
Mal ve hizmet alımlarında ise götürü bedel ya da birim fiyat sözleşme yapılır.
Kamu İhale Kurumu'nun tip sözleşmeleri zorunludur; idare tip sözleşmeyi değiştiremez, yalnızca dipnotlarda izin verilen alanları doldurur. Sözleşme türü, iş artışı ve hakediş kurallarını da belirler: götürü bedelde miktar farkı ödenmez, birim fiyatta gerçekleşen miktar esastır.
Sözleşme imzalanmadan önce ihale bedelinin yüzde altısı oranında kesin teminat alınır; fiyat farkı ödenmesi öngörülen işlerde fiyat farkı tutarı üzerinden ek kesin teminat istenir.
Teminat, işin kabulünden ve varsa teminat süresinin sonunda kesin kabulden sonra, yüklenicinin SGK ve vergi borcu olmadığı ve idareye borcu bulunmadığı tespit edilerek iade edilir.
Sözleşme aşamasında yüklenici ayrıca ihale kararı damga vergisi (karar pulu) ve sözleşme damga vergisini öder; bu vergiler sözleşme imzalanmadan önce ödenir ve makbuzu sözleşme dosyasına konur. Damga vergisi ödenmeden imzalanan sözleşme, Sayıştay bulgusudur.
Süre uzatımı iki nedene dayanır.
Birincisi 4735 sayılı Kanun'un 10. maddesindeki mücbir sebepler: doğal afetler, kanuni grev, genel salgın hastalık, kısmi ya da genel seferberlik ve Kamu İhale Kurumu'nca belirlenecek diğer hâller. Mücbir sebebin kabulü için olayın yükleniciden kaynaklanmaması, taahhüdün yerine getirilmesine engel olması, yüklenicinin bu engeli ortadan kaldıramaması ve olayın meydana geldiği tarihi izleyen yirmi gün içinde idareye yazılı bildirim yapılıp yetkili merci belgesiyle belgelenmesi gerekir.
İkincisi idareden kaynaklanan nedenlerdir: yer tesliminin gecikmesi, proje değişikliği, ödemelerin gecikmesi gibi hâllerde genel şartnamelere göre süre uzatımı verilir. Süre uzatımı kararı gerekçeli olmalı ve gecikme cezasının uygulanıp uygulanmayacağını açıkça belirlemelidir.
Sözleşme, imzalandıktan sonra yalnızca 4735 sayılı Kanun'un izin verdiği sınırlarda değiştirilebilir: işin yapılma ya da teslim yeri ile süresinden önce yapılması-teslimi, taraflarca sözleşme bedelini artırmamak kaydıyla değiştirilebilir.
İş artışı ise 24. maddeye tabidir: öngörülemeyen durumlar nedeniyle zorunlu iş artışı, sözleşmeye esas proje içinde kalmak ve idareyi külfete sokmamak kaydıyla, birim fiyat sözleşmelerde (mal, hizmet ve yapım) sözleşme bedelinin yüzde yirmisine, anahtar teslimi götürü bedel yapım işlerinde yüzde onuna kadar yaptırılabilir. Bu oranlar aşılırsa iş tasfiye edilir; artış işin tamamlanmasını gerektiriyorsa ve süresinde bitirilebilecekse yüzde kırk sınırına kadar tamamlatılabilir (yapım işlerinde).
İş eksilişinde de yüklenicinin hakları Kanun'da düzenlenir.
İhale sözleşme devri nasıl yapılır: 4735 sayılı Kanun'un 16. maddesine göre sözleşme, zorunlu hâllerde ihale yetkilisinin yazılı izniyle devredilebilir. Devralacak kişi, ihale şartlarını (yeterlik) taşımak zorundadır; devir sözleşmesi noterde yapılır ve idareye sunulur.
İzinsiz devir ve isim değişikliği dışındaki ortaklık yapısı değişiklikleri sözleşmenin feshi ve yasaklama nedenidir; devreden yüklenici, devir tarihini izleyen üç yıl içinde başka bir sözleşmeyi devredemez ve devralamaz.
Devir, yüklenicinin sorumluluğunu tümüyle bitirmez: devir tarihine kadar yapılan işlerden doğan sorumluluk devredende kalır.
Sözleşme nasıl feshedilir sorusunun cevabı, feshin hangi taraftan geldiğine bağlıdır.
Her iki hâlde kesin teminat ve ek kesin teminatlar gelir kaydedilir, hesap genel hükümlere göre tasfiye edilir ve yüklenici hakkında yasaklama kararı verilir. Mücbir sebep nedeniyle fesihte (md. 23) ise teminat iade edilir ve yasaklama uygulanmaz. Feshin usulüne uygun yapılmaması, idarenin tazminat davasıyla karşılaşmasına yol açar.
Sözleşme yönetimi eğitimi bölümünde sözleşmenin günlük işletilmesi işlenir: yer teslimi ve işe başlama, iş programı, kontrol teşkilatı ve yapı denetim görevlisinin yetkileri, hakediş düzenleme ve kesintiler (damga vergisi, gelir vergisi tevkifatı, SGK borcu, avans mahsubu, gecikme cezası), fiyat farkı hesabı, alt yüklenici çalıştırılması, geçici ve kesin kabul, teminat süresi ve kesin teminatın iadesi.
Sözleşme yönetimi, ihale aşamasından farklı olarak aylar ve yıllar süren bir ilişkidir; her hakediş ve her tutanak, fesih ya da uyuşmazlık hâlinde delil olur.
Kamu ihale sözleşmeleri eğitimi aşağıdaki gruplar için uygundur:
4735 sayılı Kanun eğitimi Kanun'u madde madde işlerken, ihale sözleşme eğitimi genel şartnameler ve yönetmeliklerle uygulamaya iner; doğrudan temin sözleşme eğitimi modülü ise doğrudan teminde sözleşme yapılıp yapılmayacağını, yapılacaksa hangi kurallara tabi olduğunu ele alır. Kurumsal programlarda kurumun devam eden sözleşmeleri, hakedişleri ve varsa fesih dosyaları üzerinden çalışılması önerilir.
Uygulamada her talep, talimat ve tespit için tarih, belge numarası ve ilgili sözleşme maddesini aynı dosyada eşleştirin. Hakediş veya kabul sürecine geçmeden önce tutanaklar, yazışmalar, saha kayıtları ve eklerin birbiriyle uyumlu olduğunu kontrol edin. Sözlü bildirimleri tek başına dayanak kabul etmeyip yazılı kayıtla destekleyin.