Yapım işi sözleşmesi imzalandığı andan itibaren ilişki, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'ndan 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu'na, ihale dokümanından sözleşme ve eklerine geçer; sözleşmenin ekleri sırasıyla ihale dokümanı, Yapım İşleri Genel Şartnamesi, idari ve teknik şartnameler, projeler, mahal listeleri, birim fiyat tarifleri ve varsa özel teknik şartnamedir ve belgeler arasında çelişki hâlinde öncelik sırası sözleşmede yazılıdır.
Yapım İşleri Genel Şartnamesi (YİGŞ), Kamu İhale Kurumu'nca yayımlanan ve tüm yapım işi sözleşmelerinin eki olan standart metindir; işin yürütülmesine ilişkin tarafların hak ve yükümlülüklerini, sürelerin nasıl işleyeceğini, hakediş, kabul ve uyuşmazlık usullerini düzenler ve sözleşmede aksine hüküm yoksa doğrudan uygulanır.
Temel tanımlar: idare (sözleşmeyi imzalayan kamu idaresi), yüklenici (ihale üzerinde kalan ve sözleşmeyi imzalayan istekli), yapı denetim görevlisi (idarenin işi denetlemekle görevlendirdiği teknik personel ya da kontrol teşkilatı), iş programı, işyeri, ataşman, yeşil defter, hakediş raporu, geçici ve kesin kabul, teminat süresi, mücbir sebep.
Yürütme döneminin genel ilkeleri: yüklenici işi sözleşme ve eklerine, fen ve sanat kurallarına uygun yapar; idare işyerini teslim eder, projeleri ve onayları verir, hakedişleri öder; her iki taraf da yükümlülüklerini süresinde yerine getirmekle yükümlüdür ve gecikmenin sonucu kimin gecikmesine bağlı olarak süre uzatımı ya da cezadır.
Sözleşme aşamasında Kamu İhale Kurumu'na şikâyet yolu kapalıdır; uyuşmazlıklar sözleşme hükümlerine, Yüksek Fen Kurulu görüşüne ve mahkeme ya da tahkime göre çözülür.
Sözleşme kanununun genel çerçevesi için kamu ihale sözleşmeleri rehberi, Genel Şartname ve fiyat farkı için yapım işleri fiyat farkı ve genel şartname rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
Genel Şartname'nin ilk kuralı yazılılıktır: idare ile yüklenici arasındaki her bildirim, talep, itiraz, olur ve onay yazılı yapılır; sözlü talimat ve sözlü itiraz hüküm doğurmaz ve yazılı belge olmadan yapılan işin bedeli tartışmalıdır.
Bildirim usulü: yüklenicinin idareye bildirimleri dilekçeyle ya da elektronik ortamda kayıt altına alınarak, idarenin yükleniciye bildirimleri tebligat mevzuatına göre yüklenicinin sözleşmedeki tebligat adresine (adres değişikliği bildirilmemişse eski adrese yapılan tebligat geçerlidir) ya da şantiyedeki yetkili vekiline yapılır; yüklenici, işin başında sözleşmede belirlenen niteliklere sahip bir vekil ve teknik personel (proje müdürü, şantiye şefi, uzman mühendisler) bildirir ve bu personelin işyerinde bulunması zorunludur.
Olur ve onaylar: proje değişiklikleri, malzeme örnekleri, imalat detayları, alt yüklenici kullanımı, iş programı revizyonu, malzeme ocakları ve yüklenicinin kendi ihtiyacı için kullanacağı yerler idarenin yazılı onayına bağlıdır; onaysız imalat idarece kabul edilmeyebilir ve söktürülebilir.
Tespitler: yer teslim tutanağı, işe başlama tutanağı, kısmi ve tam işin durdurulması tutanakları, hava şartları tespiti, mücbir sebep tespiti, iş artışı ve süre uzatımı tespitleri, geçici ve kesin kabul tutanakları; tespitlerin taraflarca birlikte ve tarihli yapılması, sonradan çıkacak her uyuşmazlığın çözümüdür. Yüklenici için altın kural, her olayı tarihli yazıyla kayda geçirmek ve idareden gelen her talimatı yazılı hâle getirmesini istemektir.
Yer teslimi, sözleşmenin yürütülmesinin başlangıç noktasıdır: sözleşmenin imzalanmasından sonra, sözleşmede belirtilen süre içinde (genellikle beş gün), idare işyerini ya da iş için gerekli olan kısımlarını yüklenici ile birlikte düzenlenen yer teslim tutanağıyla teslim eder; tutanakta işyerinin sınırları, mevcut durumu, röperler ve kotlar, işe başlamaya engel durumlar ve teslim tarihi yazılır.
İşin süresi yer teslim tarihinden (sözleşmede işe başlama için ayrı bir tarih öngörülmemişse) başlar; yüklenici yer teslimine gelmezse süre tutanak tarihinden itibaren işler, idare yer teslimini geciktirirse gecikilen süre kadar süre uzatımı hakkı doğar ve yüklenici bu gecikmeyi yazılı olarak tespit ettirmelidir.
Yer tesliminde işyerinde imara, kamulaştırmaya ya da üçüncü kişilere ait engeller (tahliye edilmemiş yapı, altyapı hatları, kamulaştırılmamış parsel) varsa, işin bu kısımları için kısmi yer teslimi yapılır ve engellerin kaldırılması idarenin yükümlülüğüdür; yüklenici engelli kısımlarda süre kaybını ve varsa maliyetini kayda geçirir.
Yüklenicinin kendi ihtiyacı için kullanacağı yerler: şantiye binası, depo, işçi barınağı, makine parkı ve beton santrali gibi tesisler için işyeri içinde ya da dışında kullanılacak alanlar idarenin onayıyla belirlenir; idareye ait alanların kullanımı bedelsiz olabilir ancak yüklenici bu alanları iş bitiminde eski hâline getirir ve üçüncü kişilere ait alanların kiralanması yükleniciye aittir.
Malzeme ocakları: kum, çakıl, taş, dolgu ve stabilize malzemesinin alınacağı ocaklar, projede ya da idarece gösterilmişse yüklenici bu ocaklardan, gösterilmemişse kendi bulduğu ve idarece uygun görülen ocaklardan malzeme sağlar; ocak izinleri (maden ruhsatı, ÇED, rödovans, işletme izni) ve ocak yolları yükleniciye aittir, ocağın malzemesinin şartnameye uygunluğu deneylerle belgelenir ve idarenin gösterdiği ocağın yetersiz çıkması hâlinde nakliye farkı ve süre talebi doğar. Bu bölümün en sık uyuşmazlığı, projede gösterilen ocak mesafesi ile gerçek mesafenin farkı ve buna bağlı nakliye bedelidir.
Yapım işleri genel şartnamesi iş programı hükümleri, sözleşmenin yürütülmesinin zaman boyutunu kurar.
Yapım işlerinde iş programı nasıl hazırlanır: yüklenici, sözleşmenin imzalanmasından (uygulamada yer tesliminden) itibaren Genel Şartname'de belirtilen süre içinde (on beş gün), iş kalemlerini ya da iş gruplarını, aylık imalat ve iş miktarlarını, ihzarat ve fiyat farkı öngörülmüşse bunlarla ilgili bilgileri, yıllık ödenek dilimlerini ve bunların aylara dağılımını gösteren ayrıntılı iş programını hazırlayıp onaylanmak üzere idareye teslim eder; idare inceleyip onaylar ya da düzeltilmesini ister ve onaylı iş programı sözleşmenin eki hâline gelir.
İş programı hukuki sonuç doğurur: gecikme ve ceza hesabı onaylı programa göre yapılır, hakedişlerde ödemeler program dilimleriyle karşılaştırılır (programın gerisinde kalan yüklenici uyarılır, ilerisinde giden yüklenici için ödenek yoksa ödeme ertelenebilir), süre uzatımı ve iş artışı programın revizyonunu gerektirir.
Revizyon: süre uzatımı verilmesi, iş artışı ya da eksilişi, ödenek dilimlerinin değişmesi, proje değişikliği ve idarece işin durdurulması hâllerinde yüklenici revize iş programını hazırlayıp onaya sunar; revize edilmeyen program, gerçek durumla uyumsuz kalır ve ceza tartışmasında yüklenicinin aleyhine işler.
Programı hazırlarken planlama araçları (MS Project ve benzeri) kullanılır; teknik ayrıntı için MS Project ile inşaat planlama rehberi hazırlanmıştır.
Yüklenicinin genel sorumlulukları: işi sözleşme ve eklerine, fen ve sanat kurallarına ve idarenin talimatlarına uygun olarak yapmak; projeleri incelemek ve hata, eksiklik ve çelişkileri işe başlamadan idareye yazılı bildirmek (bildirmeyen yüklenici projeden kaynaklanan sonuçlardan da sorumlu tutulabilir).
İşin denetimi: yapı denetim görevlisi (kontrol teşkilatı), işin projelere ve şartnamelere uygun yapılıp yapılmadığını denetler, imalatları ölçer, ataşman ve yeşil defteri onaylar, uygun olmayan imalatın düzeltilmesini ister ve hakedişe esas kayıtları tutar; denetimin varlığı yüklenicinin sorumluluğunu kaldırmaz ve yapı denetim görevlisinin sözlü talimatı yazılı hâle getirilmeden uygulanmaz.
İşin durdurulması: idare, mücbir sebep, ödenek yokluğu, proje değişikliği ya da kamu yararı gerekçesiyle işi kısmen ya da tamamen durdurabilir; durdurma tutanakla tespit edilir, durdurulan süre işin süresine eklenir ve durdurmadan kaynaklanan yüklenici maliyetleri (şantiye bekleme, makine kirası) sözleşme hükümlerine göre değerlendirilir; yüklenici de hakedişlerin sözleşmedeki sürede ödenmemesi hâlinde belirli koşullarla işi yavaşlatma ya da durdurma hakkına sahiptir ve bunu yazılı bildirir.
Kontrol teşkilatı ve muayene-kabul süreçleri için kontrol teşkilatı ve muayene-kabul komisyonu rehberi tamamlayıcıdır.
Yapım işlerinde süre uzatımı, 4735 sayılı Kanun'un 10. maddesi ve Genel Şartname'ye göre iki gruptan doğar.
Mücbir sebepler: doğal afetler, kanuni grev, genel salgın hastalık, kısmi ya da genel seferberlik ilanı ve gerektiğinde Kamu İhale Kurumu'nca belirlenecek benzeri diğer hâller; mücbir sebebin süre uzatımına konu olabilmesi için yükleniciden kaynaklanan bir kusurdan ileri gelmemesi, taahhüdün yerine getirilmesine engel nitelikte olması, yüklenicinin bu engeli ortadan kaldırmaya gücünün yetmemesi, mücbir sebebin meydana geldiği tarihi izleyen yirmi gün içinde yüklenicinin idareye yazılı olarak bildirimde bulunması ve yetkili merciler tarafından belgelendirilmesi zorunludur; yirmi günlük bildirim süresinin kaçırılması, süre uzatımı hakkını düşürür.
İdareden kaynaklanan nedenler: yer tesliminin gecikmesi, projelerin ve onayların geç verilmesi, ödenek yetersizliği nedeniyle işin yavaşlatılması ya da durdurulması, hakedişlerin sözleşmedeki sürede ödenmemesi, iş artışı, proje değişikliği, idarenin talimatıyla işin durdurulması ve idarenin sözleşme gereği yükümlülüklerini yerine getirmemesi; bu hâllerde idare, gecikmenin işe etkisini tespit eder ve gerekli süreyi verir, yüklenici talebini gerekçeli ve belgeli yazıyla yapar. Süre uzatımı kararı yazılı olur, revize iş programı hazırlanır ve fiyat farkı hesabında süre uzatımı dönemi dikkate alınır.
Yapım işlerinde iş artışı (4735 md. 24): öngörülemeyen durumlar nedeniyle sözleşme bedelinin anahtar teslimi götürü bedel işlerde yüzde onuna, birim fiyat işlerde yüzde yirmisine kadar artış, sözleşme ve ihale dokümanındaki hükümler çerçevesinde aynı yükleniciye yaptırılabilir; bu oranları aşan artışlarda iş tasfiye edilir ve kalan kısım yeni ihaleye konu olur (yüklenici, tasfiye hâlinde yaptığı işlerin bedelini ve sözleşmede öngörülen tazminatı alır).
İş eksilişi: işin sözleşme bedelinin yüzde sekseninden daha düşük bedelle tamamlanacağının anlaşılması hâlinde yüklenici işi bitirmek zorundadır ve bu durumda yükleniciye, gerçek giderleri ve kârına karşılık olarak, sözleşme bedelinin yüzde sekseni ile sözleşme fiyatlarıyla yaptığı işin tutarı arasındaki bedel farkının yüzde beşi genel giderler ve yüklenici kârı olarak ödenir. İş artışı ve eksilişinde idarenin yazılı olur ve onayı, yüklenicinin süre ve bedel taleplerini birlikte yapması ve iş programı revizyonu şarttır.
Yapım işlerinde hakediş, yüklenicinin yaptığı işin bedelinin sözleşmedeki dönemlerde (genellikle aylık) ödenmesidir ve Genel Şartname'nin en teknik bölümüdür.
Geçici hakediş raporu: yapı denetim görevlisiyle birlikte yapılan ölçümlere (metraj, ataşman, yeşil defter), birim fiyat işlerde iş kalemi miktarları ve sözleşme birim fiyatlarına, götürü bedel işlerde iş gruplarının tamamlanma yüzdelerine göre düzenlenir; ihzarat sözleşmede öngörülmüşse hakedişe alınır; fiyat farkı öngörülmüşse Fiyat Farkına İlişkin Esaslar'a göre hesaplanıp eklenir (fiyat farkı hesaplama rehberi).
Hakediş süreci: yüklenici hakediş tarihinde hazır bulunur ve raporu imzalar; itirazı varsa hakedişi imzalarken itiraz kaydı düşer ve itirazını gerekçeleriyle sözleşmede belirtilen süre içinde (on gün) yazılı olarak bildirir, aksi hâlde hakedişi olduğu gibi kabul etmiş sayılır; idare, hakedişi sözleşmede yazılı süre içinde (otuz gün) öder, gecikirse yükleniciye gecikme faizi öder.
Yeni birim fiyat: sözleşmede bulunmayan bir iş kaleminin yapılması gerektiğinde, birim fiyatı Genel Şartname'deki usule göre idare ile yüklenicinin katıldığı bir komisyonca, sırasıyla sözleşmedeki benzer iş kalemlerinin fiyatlarına, idarelerce yayımlanmış birim fiyatlara, piyasa rayiçlerine ve analizlere dayanılarak tespit edilir; anlaşmazlık hâlinde idarenin belirlediği fiyatla iş yaptırılır ve yüklenici itiraz hakkını saklı tutar, uyuşmazlık Yüksek Fen Kurulu ve mahkemeye taşınabilir.
Revize birim fiyat: birim fiyat sözleşmelerde bir iş kaleminin sözleşmedeki miktarının belirli oranın üzerinde artması hâlinde, o kalemin birim fiyatının Genel Şartname'deki formüle göre yeniden hesaplanmasıdır (revize birim fiyat hesabı rehberi). Hakediş düzenleme tekniği için hakediş ve kesin hesap düzenleme rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
Geçici kabul: iş tamamlandığında yüklenici idareye yazılı başvurur; yapı denetim görevlisi işin sözleşme ve eklerine uygun olarak tamamlanıp tamamlanmadığını inceler ve kabule hazır olduğunu tespit ederse idare geçici kabul komisyonunu (en az üç teknik üye) görevlendirir.
Komisyon işi yerinde inceler, kusur ve eksiklikleri (işin kullanılmasına engel olmayan nitelikte olması şartıyla) listeler, giderilmesi için süre verir ve geçici kabul tutanağını düzenler; tutanak idarece onaylanınca geçici kabul yapılmış olur ve geçici kabul tarihi, yüklenicinin işi bitirdiğinin kabul edildiği tarihtir (gecikme cezası bu tarihe kadar işler). Yapım İşleri Muayene ve Kabul Yönetmeliği komisyonun çalışma usulünü ve tutanak biçimini düzenler; kabule engel kusurlar varsa iş kabul edilmez ve yükleniciye süre verilir, bu süre gecikme cezasına tabidir.
Teminat süresi: sözleşmede belirlenen ve geçici kabul ile kesin kabul arasında geçen süredir (genellikle on iki ay); bu sürede yüklenici, işin bakımından ve teminat süresi içinde ortaya çıkan kusurların giderilmesinden sorumludur, idare işi kullanır ve kullanımdan kaynaklanan hasarlar idareye aittir.
Kesin kabul: teminat süresinin bitiminde yüklenicinin başvurusu üzerine kesin kabul komisyonu işi inceler, teminat süresinde ortaya çıkan ve giderilmeyen kusurları tespit eder, giderilmesi için süre verir ve kesin kabul tutanağını düzenler; kesin kabulle yüklenicinin sözleşmeden doğan yükümlülükleri sona erer ancak yapının gizli ayıplarından ve fen ve sanat kurallarına aykırılıktan doğan sorumluluğu Genel Şartname ve Borçlar Kanunu'na göre kabulden sonra belirli süre (yapı için on beş yıl) devam eder.
Kesin hesap: geçici kabulden sonra işin tüm imalat miktarlarının ve bedelinin son kez hesaplandığı, tüm hakedişlerin, kesintilerin, fiyat farklarının ve cezaların mahsup edildiği kesin hesap raporu düzenlenir ve kesin hakediş ödenir; kesin teminatın yarısı geçici kabul tutanağının onaylanması ve SGK ilişiksizlik belgesi ile, kalan yarısı kesin kabul tutanağının onaylanması ve kesin hesabın tamamlanmasıyla iade edilir; ilişiksizlik belgesi alınamazsa teminat SGK borcuna mahsuben tutulur. Kabul aşamasında en sık uyuşmazlık, kusur listesindeki işlerin kabule engel olup olmadığı ve gecikme cezasının hangi tarihe kadar işleyeceğidir; yüklenici, işin bittiği tarihi yazılı başvuruyla tespit ettirmelidir.
Gecikme cezası: işin sözleşmedeki sürede (uzatılmış süreler dahil) bitirilmemesi hâlinde her gecikme günü için sözleşmede yazılı oranda (genellikle sözleşme bedelinin binde biri ile binde üçü arasında) ceza kesilir ve hakedişten mahsup edilir; cezanın uygulanması için ayrıca ihtar gerekmez, ceza toplamının sözleşme bedelinin belirli oranını (yüzde otuz gibi) aşması fesih sebebidir. Diğer cezalar: teknik personelin işyerinde bulunmaması, iş programına uyulmaması, iş güvenliği ihlalleri ve sözleşmede öngörülen özel cezalar.
Sözleşmenin feshi (4735 md. 19-22): yüklenicinin mali acz içinde bulunması nedeniyle taahhüdünü yerine getiremeyeceğini bildirmesi, yüklenicinin sözleşmeyi ihlali (idarenin en az on gün süreli ihtarına rağmen aykırılığın giderilmemesi), yasak fiil ve davranışlarda bulunması (fesih ve yasaklama; kesin teminatın gelir kaydı), mücbir sebepten fesih (tasfiye; taraflar hesaplaşır, yüklenici yaptığı işin bedelini alır, ceza ve yasaklama uygulanmaz) ve tarafların anlaşmasıyla tasfiye. Yüklenicinin kusuruyla fesihte kesin teminat ve varsa ek kesin teminat gelir kaydedilir, sözleşme bedelinin belirli oranı ceza olarak alınabilir ve yüklenici hakkında yasaklama kararı verilir, tamamlanmayan iş yeni ihaleyle yaptırılır ve fark yükleniciden istenebilir.
Fesih sürecinde işin durumu tutanakla tespit edilir, hesap kesme hakedişi düzenlenir, şantiyedeki malzeme ve tesisler hakkında karar verilir.
Uyuşmazlıkların çözümü: sözleşme aşamasındaki uyuşmazlıklarda (yeni birim fiyat, süre uzatımı, iş artışı, kabul, ceza) önce idareye yazılı itiraz, teknik uyuşmazlıklarda Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Yüksek Fen Kurulu'ndan görüş, ardından sözleşmede tahkim öngörülmüşse tahkim, öngörülmemişse idarenin bulunduğu yer mahkemeleri (yapım işi sözleşmeleri özel hukuk sözleşmesi sayıldığından adli yargı); dava süreleri ve zamanaşımı Borçlar Kanunu'na göredir ve yüklenici, hakediş ve kabul tutanaklarındaki itiraz kayıtlarını dava hakkını korumak için düzenli tutar. Şantiye defteri, tutanaklar ve yazışmalar, her uyuşmazlığın kanıt dosyasıdır; dosyası olmayan yüklenici haklı olsa da kazanamaz.
Yapım işi ihalelerinde sözleşmenin yürütülmesi eğitimi, yüklenici firmalar için hazırlanmış programdır:
Kamu idarelerinin yapı denetim görevlileri ve kontrol teşkilatı için aynı Genel Şartname'nin idare tarafını anlatan program ayrıca düzenlenir.
Program, Genel Şartname'nin sırasına göre amaç ve tanımlardan uyuşmazlık çözümüne kadar tüm yürütme dönemini, mevzuattaki son değişikliklerle ve Yüksek Fen Kurulu görüşleri ile yargı kararlarından örneklerle işler; uygulamalı bölümde katılımcılar örnek bir sözleşme için yer teslim tutanağı, iş programı, süre uzatımı ve iş artışı talep yazıları, hakediş itiraz yazısı ve geçici kabul başvurusu hazırlar. Sözleşmenin yürütülmesi eğitimi mal ve hizmet alımları için ayrı programlarla verilir; yapım işleri eğitimi dizisinde yapım işleri ihalesi eğitimi (teklif ve yeterlik), aşırı düşük, fiyat farkı, revize birim fiyat, hakediş ve metraj programları ile kamu ihale sözleşmeleri eğitimi (4735 sayılı Kanun) bu programın öncesi ve tamamlayıcısıdır. Kurumsal uygulamada firmanın devam eden sözleşmeleri, yazışma dosyaları ve varsa uyuşmazlıkları üzerinden çalışılır ve katılımcılara e-Devlet üzerinden doğrulanabilen katılım belgesi verilir.
Yapım İşleri Genel Şartnamesi ve iş programı takibinde saha ilerlemesini yalnızca gerçekleşen miktarla değil, günlük rapor, fotoğraf, tutanak ve yazışma kayıtlarıyla birlikte izleyin. Her kayıt için tarih, mahal, imalat kalemi ve ilgili iş programı faaliyetini belirtin; böylece hakediş ve süre değerlendirmelerinde belge bütünlüğü korunur. Sahadaki fiilî ilerleme programın gerisinde kalıyorsa, nedenini ve alınacak düzeltici adımı gecikmeden kayıt altına alın.