Kamu ihale mevzuatı nedir sorusunun cevabı bir mevzuat hiyerarşisidir: kamu ihale mevzuatı, kamu hukukuna tabi olan ya da kamunun denetimi altında bulunan ya da kamu kaynağı kullanan idarelerin mal ve hizmet alımları ile yapım işlerinin ihalelerini ve bu ihalelere dayanan sözleşmeleri düzenleyen kanun, yönetmelik, tebliğ, standart form ve düzenleyici kararların bütünüdür. En üstte Anayasa'nın kamu harcamalarına ilişkin ilkeleri ile uluslararası anlaşmalar (Dünya Ticaret Örgütü Kamu Alımları Anlaşması, AB uyum süreci ve ikili anlaşmalar) yer alır.
Kanun katmanı: 4734 sayılı kamu ihale kanunu (2002; 1 Ocak 2003'te yürürlüğe girdi; 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu'nun alım ihalelerine ilişkin hükümlerinin yerini aldı) ihalenin ilanından sözleşmenin imzalanmasına kadar olan süreci, kapsamı, istisnaları, temel ilkeleri, ihale usullerini, yeterlik kurallarını, ihale komisyonunu, dokümanı, teklifleri, değerlendirmeyi, şikâyet ve itirazen şikâyeti, yasaklamayı ve Kamu İhale Kurumu'nu düzenler; 4735 sayılı kanun (Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu) sözleşmenin imzalanmasından sona ermesine kadar olan süreci (sözleşme türleri, fiyat farkı, iş artışı ve eksilişi, sözleşme devri, fesih, teminatların iadesi, yasak fiiller, yasaklama ve cezai sorumluluk) düzenler. Bu iki kanunu tamamlayanlar: 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu (harcama süreci ve sorumluluklar), 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu (satış, kiralama, trampa ve mülkiyetin gayri ayni hak tesisi ihaleleri), 4737 sayılı Endüstri Bölgeleri ve 3996 sayılı yap işlet devret gibi kanunlar (özel alım modelleri), 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (sözleşme hukukunun genel hükümleri) ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (ihaleye fesat karıştırma ve edimin ifasına fesat karıştırma suçları).
Yönetmelik katmanı: 4734'ün 53. maddesine dayanılarak Kamu İhale Kurumu'nca çıkarılan Mal Alımı, Hizmet Alımı, Yapım İşleri, Danışmanlık Hizmet Alımı, Çerçeve Anlaşma ve Elektronik İhale uygulama yönetmelikleri, İhalelere Yönelik Başvurular Hakkında Yönetmelik, Kamu İhale Kurumu'nun teşkilat ve çalışma yönetmelikleri ile 4735'e dayanan Yapım İşleri Genel Şartnamesi, Hizmet İşleri Genel Şartnamesi, Mal Alımları Denetim Muayene ve Kabul İşlemlerine Dair Yönetmelik ve fiyat farkı esaslarına ilişkin Cumhurbaşkanı kararları; uygulama yönetmelikleri yeterlik kriterleri, iş deneyim belgeleri, yaklaşık maliyet, doküman, teklif ve değerlendirme kurallarının ayrıntısını verir.
Tebliğ katmanı: kamu ihale genel tebliği (2009; sürekli değiştirilen) uygulama yönetmeliklerinin nasıl yorumlanacağını madde madde açıklar (aşırı düşük teklif açıklaması, personel çalıştırılmasına dayalı hizmet alımları, iş deneyim belgeleri, yerli malı, fiyat dışı unsur, teminat, sözleşme uygulamaları) ve KİK'in eşik değer ve parasal limit tebliğleri her yıl güncellenen tutarları yayımlar. Standart form ve tip doküman katmanı: idare tip idari şartname, tip sözleşme ve standart formların dışına çıkamaz; boş bırakılan dipnot alanları KİK kararlarında iptal sebebidir.
Karar katmanı: Kamu İhale Kurulu'nun düzenleyici kararları (mevzuatın uygulanmasına ilişkin genel kararlar), itirazen şikâyet üzerine verilen uyuşmazlık kararları (somut ihaleyi bağlayan ve emsal niteliğindeki kararlar), KİK'in duyuru ve görüşleri ile Danıştay (KİK kararlarının iptali davaları), Sayıştay (ihale ve sözleşme uygulamalarında kamu zararı) ve Yargıtay (sözleşme uyuşmazlıkları) içtihadı mevzuatın uygulamadaki anlamını belirler. Mevzuat kaynaklarını izlemek için Resmî Gazete, mevzuat.gov.tr, KİK'in web sitesi ve EKAP duyuruları, Kamu İhale Bülteni ve KİK karar arama kullanılır.
Kanun'un tamamının madde madde anlatımı için kamu ihale kanunu eğitimi rehberi, mevzuata giriş düzeyi için kamu ihalesi nedir rehberi, sözleşme aşaması için 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
Kapsam (4734 md. 2): genel bütçe kapsamındaki kamu idareleri, özel bütçeli idareler, il özel idareleri, belediyeler ve bunların bağlı kuruluşları, mahalli idare birlikleri, kamu iktisadi teşebbüsleri ve bağlı ortaklıkları, sosyal güvenlik kuruluşları, fonlar, özel kanunlarla kurulmuş ve kendilerine kamu görevi verilmiş tüzel kişiliğe sahip kuruluşlar, bağımsız bütçeli kuruluşlar ve bu idarelerin sermayesinin yarısından fazlasına sahip oldukları her çeşit kuruluş, müessese, birlik, işletme ve şirketler (belediye şirketleri dahil) 4734'e tabidir; 4603 sayılı Kanun kapsamındaki bankaların yapım ihaleleri ve vakıf yükseköğretim kurumlarının Kanun kapsamındaki alımları da tabidir.
Kamu ihale kanununa tabi olmayan harcamalar ve 3. madde istisnaları: 4734 md. 3'te sayılan istisnalar (belirli tarım, gıda, ilaç ve tıbbi malzeme alımları; savunma, güvenlik ve istihbarat alımları; uluslararası anlaşmalar ve finansman kaynaklı alımlar; TSK, MİT ve emniyet alımları; arkeolojik ve kültürel varlıklara ilişkin işler; araştırma geliştirme projeleri; 3/g istisnası: KİT'lerin ve belediye şirketlerinin ticari ve sınai faaliyetleri çerçevesinde doğrudan mal ve hizmet üretimine ya da ana faaliyetlerine yönelik ihtiyaçlarının temini; 3/e: kamu kurum ve kuruluşlarından belirli mal ve hizmetlerin alımı) bu Kanun'a tabi değildir ancak Kanun'un ceza ve yasaklama hükümlerine tabidir.
Doğrudan temin (md. 22) ihale usulü olmayıp Kanun kapsamında yürütülen bir alım yöntemidir; 2886 sayılı Kanun'a tabi satış, kira, trampa işlemleri 4734'ün konusu değildir; kamu görevlilerinin harcırahı, personel giderleri, sosyal güvenlik ödemeleri, vergi ve benzeri mali yükümlülükler, kamulaştırma, borçlanma ve sermaye katılımı gibi harcamalar ihale konusu olmadığından Kanun kapsamı dışındadır ve 5018 sayılı Kanun'un harcama kuralları ile özel mevzuata tabidir.
Tanımlar (md. 4): mal, hizmet, yapım, danışmanlık, aday, istekli, istekli olabilecek, yerli istekli, ortak girişim, ihale yetkilisi, ihale komisyonu, ihale dokümanı, ön yeterlik, açık ihale, belli istekliler arasında ihale, pazarlık, doğrudan temin, çerçeve anlaşma, dinamik alım, e-ihale, EKAP, yaklaşık maliyet, eşik değer, ihale, sözleşme, teklif, başvuru belgesi, ihale saati, tebliğ, zeyilname ve diğer kavramlar.
Temel ilkeler ve uygulama ilkeleri (md. 5):
Eşik değerler ve parasal limitler (md. 8, 13, 21, 22, 53 ve 67): her yıl Türkiye İstatistik Kurumu'nca açıklanan yurt içi üretici fiyat endeksi oranında güncellenen eşik değerler (genel bütçeli idareler ile diğer idarelerin mal ve hizmet alımları ve yapım işleri için ayrı tutarlar), ilan sürelerini belirleyen yaklaşık maliyet dilimleri, pazarlık usulünün 21/f ve doğrudan teminin 22/d bendine ilişkin parasal limitler, itirazen şikâyet başvuru bedelleri ve Kurum payı.
Tutarlar her yıl Ocak ayında KİK tebliğiyle yayımlanır ve yanlış limit uygulaması usul hatası ve kamu zararı sebebidir.
İstisna kapsamındaki belediye şirketi alımları için belediye şirketlerinde ihale süreçleri rehberi, doğrudan temin için doğrudan temin rehberi tamamlayıcıdır.
İhale usulleri nelerdir sorusunun cevabı 4734 md. 18'de üç usulle verilir ve diğer yöntemler bunları tamamlar.
Alım usulünün belirlenmesi ihtiyacın niteliği, yaklaşık maliyet, eşik değer, ivedilik, piyasa yapısı ve Kanun'daki özel şartlara göre yapılır ve ihale onay belgesinde gerekçesi belirtilir; usulün yanlış seçilmesi (21/f ve 22/d limitlerinin bölünmesi, 21/b'de ivediliğin idareden kaynaklanması, 22/a'da tek kaynak gerekçesinin belgelenmemesi) KİK ve Sayıştay bulgularının başında gelir.
Mal, hizmet ve yapım ihalelerinin idare açısından yürütülmesi için mal alımı ihalesi nasıl yapılır rehberi, hizmet alımı ihalesi nasıl yapılır rehberi, yapım işleri ihalesi nasıl yapılır rehberi ve danışmanlık hizmet alımı ihalesi rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
İhtiyaç planlaması: idarenin bütçe ve performans programıyla uyumlu ihtiyaçlarının belirlenmesi, yıllık alım planı, ihtiyacın niteliğinin ve miktarının doğru tespiti (parçalara bölme yasağı, eşik değer ve limit hesabı), ödeneğin bulunması (md. 5) ve ihtiyaç raporunun EKAP'ta oluşturulması.
Teknik şartname (md. 12): ihale konusu mal ya da hizmet alımları ile yapım işlerinin teknik kriterleri ihale dokümanının parçası olan teknik şartnamelerde belirtilir, kriterler verimliliği ve fonksiyonelliği sağlamaya yönelik olmalı ve fırsat eşitliğini bozmamalıdır.
Teknik şartnamede belli bir marka, model, patent, menşei, kaynak ya da ürün belirtilemez; ulusal ya da uluslararası teknik standart bulunmaması hâlinde ancak "veya dengi" ifadesiyle marka belirtilebilir.
Yaklaşık maliyet (md. 9): ihale yapılmadan önce idarece her türlü fiyat araştırması yapılarak KDV hariç yaklaşık maliyet belirlenir ve hesap cetvelinde gösterilir; yaklaşık maliyete ilanlarda yer verilmez ve isteklilere açıklanmaz. Uygulama yönetmeliklerine göre piyasa fiyat araştırması, kamu kurum fiyatları, önceki yılların sözleşme bedelleri ve yapım işlerinde birim fiyat ve metraj esas alınır.
İhale dokümanının hazırlanması (md. 24-27): idari şartname, teknik şartname, sözleşme tasarısı ve gerekli diğer belgeler EKAP'ta tip dokümanlar kullanılarak hazırlanır; idari şartnamede işin adı, niteliği, türü ve miktarı, ihale usulü, tarihi ve saati, teklif ve sözleşme türü, yeterlik belgeleri, teminat oranları, teklif geçerlilik süresi, fiyat farkı ve belgelerin sunuluş şekli gibi zorunlu hususlar yer alır.
İhale onayının alınması: ihale onay belgesi (yaklaşık maliyet, ödenek, usul ve gerekçesi, ilan bilgileri) ihale yetkilisince onaylanır. İhale komisyonu (md. 6): biri başkan, ikisi işin uzmanı olmak üzere en az dört kişi ve muhasebe ya da mali işlerden sorumlu bir personelin katılımıyla en az beş ve tek sayıda kişiden oluşur; komisyon eksiksiz toplanır, kararlar çoğunlukla alınır ve üyeler kararlarından sorumludur. İhale işlem dosyası (md. 7): onay belgesi, yaklaşık maliyet hesap cetveli, ihale dokümanı, ilan metinleri, başvuru ya da teklifler, komisyon tutanak ve kararları gibi tüm belgeleri içerir.
İlan (md. 13) ve ön yeterlik ilanı: yaklaşık maliyete ve usule göre ilan süreleri (eşik değerin üstünde en az 40 gün, altında 7, 14 ve 21 gün; ön yeterlik ilanı 14 gün; pazarlıkta 25 gün) belirlenir, ilan Kamu İhale Bülteni'nde ve gerektiğinde yerel gazetede yayımlanır; ilan ile doküman uyumsuzluğu düzeltme ilanı ya da ihale iptali sebebidir.
Bildirim ve tebligatlar (md. 65): aday, istekli ve istekli olabileceklere yapılacak her türlü bildirim ve tebligat EKAP üzerinden yapılır ve EKAP'a yüklendiği tarih tebliğ tarihidir; tebligat tarihi şikâyet ve sözleşme sürelerini başlatır. Zeyilname ve açıklama (md. 29): ihale dokümanında değişiklik yapılmaması esastır, zorunlu hallerde ihale tarihinden en az on gün önce doküman alanların tamamına zeyilname gönderilir, açıklama talepleri ihale tarihinden en az yirmi gün önce yapılır ve açıklama en az on gün önce gönderilir.
İhale dosyası ve doküman uygulaması için ihale öncesi hazırlık ve ihale işlem dosyası rehberi ve ihale dosyası nasıl hazırlanır rehberi, komisyon için ihale komisyonu rehberi, EKAP için EKAP nedir rehberi tamamlayıcıdır.
Yeterliğe ilişkin ilkeler (md. 10): ekonomik ve mali yeterlik (bilanço, iş hacmi belgeleri) ile mesleki ve teknik yeterlik (iş deneyim belgeleri, personel, makine ve ekipman, kalite belgeleri, numune ve katalog) kriterleri idari şartnamede belirlenir ve rekabeti engelleyici kriter konulamaz. İhale dışı bırakılma nedenleri (md. 10/4): iflas, tasfiye, konkordato, kesinleşmiş SGK ve vergi borcu, mesleki faaliyetten dolayı hüküm giyme, kusurlu davranış, sahte belge ve yanıltıcı bilgi, yasak fiil ve davranış.
İhaleye katılamayacak olanlar (md. 11): ihalelere katılmaktan yasaklanmış olanlar, terör örgütlerine iltisakı olanlar, ihaleyi yapan idarenin ihale yetkilisi ve ihale işlemlerini hazırlayan, yürüten, sonuçlandıran ve onaylayan kişiler ile bunların eşleri, üçüncü dereceye kadar kan ve ikinci dereceye kadar kayın hısımları, evlatlıkları, ortakları ve şirketleri; ihale konusu işin danışmanlığını yapanlar ile aynı işin yüklenicileri karşılıklı olarak birbirinin ihalesine katılamaz.
Yasak fiil ve davranışlar (md. 17): hile, vaat, tehdit, nüfuz kullanma, çıkar sağlama, anlaşma, irtikap ve rüşvetle ihaleye fesat karıştırmak, isteklileri tereddüde düşürmek, anlaşma teklif etmek, sahte belge ya da teminat düzenlemek ve kullanmak, birden fazla teklif vermek ve katılamayacağı hâlde ihaleye katılmaktır; yaptırımı bir yıldan iki yıla kadar ihalelerden yasaklama (md. 58), geçici teminatın gelir kaydı ve TCK md. 235'e göre ceza sorumluluğudur (md. 59).
Belgelerin sunuluş şekli: aslı, noter onaylı örneği, aslı idarece görülmüştür şerhli örneği, EKAP üzerinden teyit ve beyan usulü ile yabancı belgelerin apostil ve tercüme kuralları. Kısmi teklif (md. 27): kısımlara ayrılmış ihalelerde her kısım için ayrı teklif ve değerlendirme. İş ortaklığı ve konsorsiyum (md. 14): ortak girişimin pilot ortağı ve hisse oranları, iş deneyiminin ortaklara göre değerlendirilmesi. Başvuru ve teklif mektupları (md. 30): yazılı, imzalı, teklif bedelinin rakam ve yazıyla uyumlu, kazıntısız ve yetkili kişilerce imzalanmış olmalıdır. Tekliflerin geçerlilik süresi (md. 32): idari şartnamede belirtilen süredir.
Teminatlar (md. 33-35): geçici teminat teklif bedelinin yüzde üçünden az olmamak üzere istekli tarafından belirlenir, kesin teminat ihale bedelinin yüzde altısıdır; teminat olarak Türk parası, banka teminat mektupları, devlet iç borçlanma senetleri ve sigorta şirketlerinin kefalet senetleri kabul edilir.
Tekliflerin alınması ve değerlendirilmesi (md. 36-38): ilk oturumda zarfların ya da e-tekliflerin açılması ve belge kontrolü, ikinci aşamada yeterlik belgelerinin değerlendirilmesi, aşırı düşük teklif (md. 38; sınır değerin altındaki tekliflerden yazılı açıklama istenmesi), ekonomik açıdan en avantajlı teklifin belirlenmesi (md. 40; en düşük fiyat ya da fiyat dışı unsurlar; yerli istekliler lehine fiyat avantajı md. 63), ihalenin reddi ve iptali (md. 39; komisyonun serbestçe iptal yetkisi), ihalenin karara bağlanması ve onaylanması (md. 40-41; ihale yetkilisinin beş iş günü içinde onayı, kesinleşen kararın üç gün içinde bildirilmesi), sözleşmeye davet (md. 42; on gün içinde kesin teminat ve belgelerle sözleşme imzalama), sözleşme (md. 46) ve ihale sonucunun ilanı (md. 47; sözleşmenin imzalanmasından sonra en geç on beş gün içinde Kamu İhale Bülteni'nde sonuç ilanı).
Şikâyet ve itirazen şikâyet (md. 54-56), yasaklama (md. 58-59) ve KİK'in görevleri (md. 53) mevzuatın koruma katmanıdır. Yasak fiiller ve sözleşme aşaması kamu ihale sözleşmeleri 4735 rehberinde, aşırı düşük teklif aşırı düşük sorgulama rehberinde, şikâyet süreci kamu ihalelerinde şikâyet ve inceleme rehberinde, mevzuat değişiklikleri kamu ihale kanunu son değişiklikler rehberinde anlatılmıştır.
Kamu ihale mevzuatı eğitimi; kurumda ihale işlemlerini gerçekleştiren yönetici ve çalışanlar, harcama yetkilileri ve gerçekleştirme görevlileri, ihale yetkilileri, ihale komisyonu başkan ve üyeleri, satın alma, destek hizmetleri, idari ve mali işler, strateji geliştirme ve mali hizmetler birimleri, ön mali kontrol görevlileri, iç denetçiler, hukuk müşavirlikleri, muhasebe yetkilileri, belediyeler, il özel idareleri, üniversiteler, hastaneler, KİT'ler, belediye şirketleri, vakıf üniversiteleri ve mahalli idare birliklerinin ihale birimleri ile göreve yeni başlayan ihale personeli için uygundur; özel sektör şirketlerine yönelik kamu ihale mevzuatı eğitimi istekli firmalar programında ayrıca sunulur.
Program-1 içeriği: kamu ihale mevzuatının genel çerçevesi, Kamu İhale Kanunu'nun kapsamı, tanımlar, temel ilkeler ve uygulama ilkeleri, ihtiyaç planlaması, teknik şartname, yaklaşık maliyet, alım usulünün belirlenmesi, ihale dokümanının hazırlanması, ihale onayının alınması, ihale komisyonu, ihale işlem dosyası, ön yeterlik ilanı, bildirim ve tebligatlar, zeyilname, yeterliğe ilişkin ilkeler, kısmi teklif, belgelerin sunuluş şekli, ihale dışı bırakılma nedenleri, ihaleye katılamayacak olanlar, yasak fiil ve davranışlar, başvuru ve teklif mektupları, tekliflerin geçerlilik süresi, teminatlar, tekliflerin alınması ve değerlendirilmesi, aşırı düşük teklif, ekonomik açıdan en avantajlı teklif, yerli istekliler lehine fiyat avantajı, ihalenin reddi ve iptal edilmesi, ihalenin karara bağlanması ve onaylanması, sözleşme ve ihale sonucunun ilanı.
Program-2 içeriği: kapsam ve istisnalar, kavramsal aktarım, dokümanın hazırlanması, ihale komisyonu, yeterliğe ilişkin kurallar, iş ortaklığı ve konsorsiyum, yasak fiil ve davranışlar, ihaleye katılamayacak olanlar, ihale usulleri, doğrudan temin, ihale dokümanında değişiklik ya da açıklama yapılması, teminatlar, tekliflerin hazırlanması, sunulması, alınması, açılması ve değerlendirilmesi, aşırı düşük teklifler, ihalenin karara bağlanması, sözleşmenin imzalanması, yasaklama hükümleri ve soru cevaplar; sorular derslerin verimli geçmesi için konu anlatımı sırasında alınır ve dersler etkileşimli yürütülür.
Standart teorik ve uygulamalı eğitim süresi üç gün on sekiz saat olup idare ile yapılan görüşme ya da eğitim ihtiyaç analizine göre belirlenir, eğitim Kamu İhale Kurumu'nda görev yapmış ihale hukukçusu ve ihale uzmanı eğitmenlerce verilir ve katılımcılara e-Devlet üzerinden doğrulanabilen katılım belgesi düzenlenir.
İhale mevzuatı eğitimi ve kik eğitim aramalarıyla ulaşılan bu program, kamu ihale kanunu eğitimi, kamu ihale sözleşmeleri, EKAP, e-ihale, doğrudan temin, ihale komisyonu, aşırı düşük teklif ve şikâyet süreci eğitimleriyle bütünleşir ve eğitimin amacı 4734 sayılı Kanun'un genel hükümlerini aktararak katılımcıların ihale süreçlerini mevzuata uygun yürütebilmelerini sağlamaktır.
Kamu ihale mevzuatı, kamu kaynağı kullanan idarelerin mal ve hizmet alımları ile yapım işlerinin ihalelerini ve bu ihalelere dayanan sözleşmeleri düzenleyen katmanlı kurallar bütünüdür. Kanun katmanında ihale sürecini düzenleyen 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu ve sözleşme sürecini düzenleyen 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu ile 5018, 2886, Türk Borçlar Kanunu ve TCK'nın ilgili hükümleri; yönetmelik katmanında mal alımı, hizmet alımı, yapım işleri, danışmanlık, çerçeve anlaşma ve elektronik ihale uygulama yönetmelikleri, İhalelere Yönelik Başvurular Hakkında Yönetmelik, genel şartnameler ve muayene kabul yönetmelikleri; tebliğ katmanında Kamu İhale Genel Tebliği ile eşik değer ve parasal limit tebliğleri; standart form katmanında tip idari şartnameler, tip sözleşmeler ve standart formlar; karar katmanında Kamu İhale Kurulu'nun düzenleyici ve uyuşmazlık kararları ile Danıştay, Sayıştay ve Yargıtay içtihadı yer alır.