Gensoru Nedir? Belediye Meclisinin Bilgi Edinme ve Denetim Yolları: Faaliyet Raporu ve Yetersizlik Kararı, Gensoru, Soru, Genel Görüşme, Kesin Hesap ve Denetim Komisyonu
Belediye Meclisinin Bilgi Edinme ve Denetim Yetkisi: 5393 Sayılı Kanun 26. Madde
5393 sayılı Belediye Kanunu'nun 26. maddesi, belediye meclisinin bilgi edinme ve denetim yetkisini faaliyet raporunu değerlendirme, denetim komisyonu, soru, genel görüşme ve gensoru yoluyla kullanacağını düzenler; bu beş araç, meclisin belediye başkanı ve belediye idaresi üzerindeki siyasi ve mali denetiminin tamamıdır.
Belediye meclisinin denetim yolları, ağırlığına göre sıralanır: soru (tek üyenin bilgi edinme aracı), genel görüşme (meclisin bir konuyu topluca tartışması), denetim komisyonu (mali işlemlerin yıllık incelenmesi), kesin hesabın görüşülmesi (bütçenin sonucunun onayı), faaliyet raporunun görüşülmesi ve yetersizlik kararı (başkanın yıllık hesap vermesi ve düşürülmesine kadar gidebilen sonuç) ve gensoru (başkanın belirli bir konuda hesap vermeye çağrılması ve yine düşürülmesine kadar gidebilen sonuç).
Bu araçların yanında meclisin dolaylı denetim yolları da vardır: bütçe ve ek ödenek görüşmeleri, borçlanma ve taşınmaz kararları, ihtisas komisyonlarının raporları, birim müdürlüğü ve üstü atamaların meclise bildirilmesi (md. 49), meclis üyelerinin 4982 sayılı Kanun kapsamındaki bilgi edinme hakkı ve İçişleri Bakanlığı, Sayıştay ve idari yargıya başvuru.
Denetim yetkisi meclise aittir ancak kullanım şekli usule bağlıdır: yanlış çoğunlukla alınan yetersizlik kararı, süresi dolmadan görüşülen gensoru ya da ocak ayı dışında seçilen denetim komisyonu hukuken sakattır ve idari yargıda iptal edilir.
Meclisin genel işleyişi için belediye meclis üyeleri rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
Faaliyet Raporunun Görüşülmesi, Yeterli ya da Yetersiz Görülmesi ve Belediye Başkanı Yetersizlik Kararı
Belediye başkanı, 5393 sayılı Kanun'un 56. maddesi ve 5018 sayılı Kanun'un 41. maddesi uyarınca bir önceki yılın faaliyet raporunu nisan ayı toplantısında meclise sunar; raporun görüşüldüğü toplantıya meclis başkan vekili başkanlık eder (başkan kendi raporunun görüşmesini yönetemez).
Belediye başkanı yetersizlik kararı, raporun meclis üye tam sayısının dörtte üç çoğunluğuyla yeterli görülmemesidir ve ağır sonuç doğurur: yetersizlik kararıyla görüşmeleri kapsayan tutanak, meclis başkan vekili tarafından mahallin mülki idare amirine gönderilir; vali, dosyayı gerekçeli görüşüyle birlikte Danıştay'a gönderir; yetersizlik kararı Danıştay'ca uygun görüldüğü takdirde belediye başkanı başkanlıktan düşer.
Dörtte üç çoğunluk üye tam sayısı üzerinden hesaplanır (yirmi beş üyeli mecliste on dokuz oy), oylama açık ya da ad okunarak yapılır ve sonuç tutanakta oy sayısıyla yazılır; dörtte üçe ulaşmayan olumsuz oy, raporu yetersiz kılmaz ve rapor yeterli sayılır.
Yetersizlik kararının gerekçesi tutanakta yer almalıdır: Danıştay, kararın gerekçesini ve usulünü inceler, siyasi gerekçeyle ya da raporla ilgisi olmayan sebeplerle verilen yetersizlik kararını uygun görmez; uygulamada Danıştay'ın uygun gördüğü yetersizlik kararı azdır ve karar çoğunlukla usul ya da gerekçe eksikliğinden reddedilir.
Faaliyet raporunun içeriği ve hazırlanması için faaliyet raporu rehberi tamamlayıcıdır.
Gensoru Nedir? Gensoru Önergesinin Verilmesi, Gündeme Alınması, Görüşülmesi, Kabulü ve Reddi
Gensoru nedir: gensoru, belediye meclisinin, belediye başkanını belirli bir konuda ya da genel olarak icraatı nedeniyle meclis önünde hesap vermeye çağırması ve sonucunda başkanın başkanlıktan düşmesine kadar gidebilen en ağır siyasi denetim aracıdır; 5393 sayılı Kanun'un 26. maddesinde düzenlenir ve TBMM'deki gensorunun belediye ölçeğindeki karşılığıdır.
- Önergenin verilmesi — meclis üye tam sayısının en az üçte biri, meclis başkanlığına yazılı istekte bulunarak belediye başkanı hakkında gensoru önergesi verebilir; önergede gensorunun konusu ve gerekçesi yazılır.
- Gündeme alınması — gensoru önergesi, meclis üye tam sayısının salt çoğunluğunun oyuyla gündeme alınır; gündeme alınmayan önerge düşer.
- Görüşülmesi — gündeme alınan gensoru, üç tam gün geçmedikçe görüşülemez (başkana savunma hazırlığı için süre); görüşmeye meclis başkan vekili başkanlık eder.
Kabulü ve reddi: gensoru önergesinin karara bağlanmasında faaliyet raporundaki yetersizlik kararı usulü uygulanır; gensoru meclis üye tam sayısının dörtte üç çoğunluğuyla kabul edilirse, görüşmeleri kapsayan tutanak mülki idare amirine gönderilir, vali gerekçeli görüşüyle Danıştay'a iletir ve Danıştay uygun görürse belediye başkanı düşer; dörtte üç çoğunluk sağlanamazsa gensoru reddedilmiş sayılır.
Sık yapılan usul hataları: üçte bir imza şartının üye tam sayısı yerine katılan üye üzerinden hesaplanması, salt çoğunlukla gündeme alma oylamasının yapılmaması, üç tam gün beklenmeden görüşülmesi, dörtte üç yerine salt çoğunlukla karar alınması, tutanağın mülki amire gönderilmemesi ve gensorunun başkan yerine encümen ya da birim müdürü hakkında verilmesi (gensoru yalnızca belediye başkanı hakkında verilir). Gensoru, siyasi bir araç olmakla birlikte hukuki bir sürecin başlangıcıdır; Danıştay, gensoru gerekçesinin belediye işleriyle ilgili ve somut olmasını arar.
Belediye Meclisi Soru Önergesi ve Belediye Meclisi Genel Görüşme: Meclis Üyesinin Günlük Denetim Araçları
Belediye meclisi soru önergesi: meclis üyeleri, meclis başkanlığına önerge vererek belediye işleriyle ilgili konularda sözlü ya da yazılı soru sorabilir; soru, belediye başkanı ya da görevlendireceği kişi tarafından sözlü ya da yazılı olarak cevaplandırılır.
Soru tek üyenin kullanabildiği, çoğunluk gerektirmeyen ve en sık kullanılan denetim aracıdır; sözlü soru meclis toplantısında gündem sırasında cevaplanır, yazılı soru meclis başkanlığı aracılığıyla başkana iletilir. Sorunun sınırları: belediye işleriyle ilgili olmalıdır (belediyenin görev alanı dışındaki konular, kişisel meseleler ve yargıya intikal etmiş konular soru konusu olamaz), kısa ve açık yazılır; başkanın soruyu cevaplamaması, denetimden kaçınma olarak tutanağa geçer ve genel görüşme ya da gensorunun gerekçesi olabilir.
Belediye meclisi genel görüşme: meclis üyelerinin en az üçte biri, meclis başkanlığına istekte bulunarak belediyenin işleriyle ilgili bir konuda genel görüşme açılmasını isteyebilir; bu istek meclis tarafından kabul edildiği takdirde (katılanların salt çoğunluğu) gündeme alınır ve konu meclisin tamamının katılımıyla tartışılır.
Genel görüşme karar üretmez, meclisin bir konudaki kanaatini ortaya koyar ve tutanağa geçer, ancak görüşme sonunda meclis konuyla ilgili ayrı bir karar (komisyon kurulması, başkandan rapor istenmesi, gensoru) alabilir. Genel görüşme, gensoruya göre daha yumuşak ve bilgi toplamaya yönelik bir araçtır.
Her iki araç için de meclis çalışma yönetmeliği (Belediye Meclisi Çalışma Yönetmeliği) usulü ayrıntılandırır: önergelerin başkanlığa verilme zamanı, gündeme alınma sırası, konuşma süreleri ve tutanağa geçirilme kuralları yönetmelikte yazılıdır.
Kesin Hesabın Görüşülmesi
Kesin hesabın görüşülmesi, meclisin bütçe denetiminin kapanış aşamasıdır ve 5393 sayılı Kanun'un 64. maddesiyle Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği'ne göre yürür: her yıl bütçesinin kesin hesabı belediye başkanı tarafından nisan ayı içinde encümene sunulur; encümen kesin hesabı en geç nisan ayının sonuna kadar meclise sunar; meclis kesin hesabı mayıs ayı toplantısında görüşür ve karara bağlar.
Kesin hesap belgeleri: bütçe gelir ve gider kesin hesap cetvelleri, ödenek ve gerçekleşme karşılaştırması, aktarma ve ek ödenekler, bütçe emanetleri, iptal edilen ödenekler, gelir tahakkuk ve tahsilat sonuçları, borç ve alacak durumu, mali tablolar ve taşınır kesin hesap cetveli; meclis üyesi bu belgelerden bütçenin nasıl uygulandığını, ödenek üstü harcama olup olmadığını, gelirlerin ne kadarının tahsil edildiğini ve borç stokunun nasıl değiştiğini okur.
Kesin hesabın reddi mümkündür ancak sonucu yetersizlik kararı gibi değildir: meclis kesin hesabı kabul etmezse durum mülki idare amirine bildirilir ve konu idari denetime konu olur; kesin hesabın kabulü, harcamaların hukuka uygunluğunu onaylamak anlamına gelmez (Sayıştay denetimi ve sorumluluk devam eder), yalnızca bütçe sonuçlarının meclisçe görülmüş olduğunu gösterir.
Kesin hesap görüşmesi, denetim komisyonu raporuyla birlikte okunduğunda anlam kazanır: komisyon raporu mart sonunda, kesin hesap mayısta gelir ve ikisi aynı yılın mali işlemlerini farklı açılardan gösterir.
Bütçe sürecinin bütünü için bütçe eğitimi rehberi ve mahalli idareler bütçe ve muhasebe yönetmeliği rehberi tamamlayıcıdır.
Denetim Komisyonu: Oluşturulması, Üye Seçimi, Denetim Alanı, Çalışma Usulü ve Uzman Çalıştırılması
Denetim komisyonu, 5393 sayılı Kanun'un 25. maddesine göre il ve ilçe belediyeleri ile nüfusu on binin üzerindeki belediyelerde meclisin, her yılın ocak ayı toplantısında belediyenin bir önceki yıl gelir ve giderleri ile bunlara ilişkin hesap kayıt ve işlemlerinin denetimi için kendi üyeleri arasından gizli oyla ve üye sayısı üçten az beşten çok olmamak üzere oluşturduğu komisyondur.
Üye seçimi: komisyon üyeleri, her siyasi parti grubunun ve bağımsız üyelerin meclisteki üye sayısının meclis üye tam sayısına oranlanması suretiyle ve gizli oyla seçilir (orantılı temsil; tek partinin komisyonu doldurması Kanun'a aykırıdır), seçim ocak ayı toplantısında yapılır (ocak dışında seçilen komisyon usulsüzdür).
Denetim alanı: bir önceki yılın gelir ve giderleri ile bunlara ilişkin hesap kayıt ve işlemleri (bütçe, muhasebe, ihale ve sözleşme, hakediş, taşınır ve taşınmaz işlemleri, kira ve ecrimisil, belediye şirketleriyle mali ilişkiler, personel ödemeleri); komisyon, belediyenin bağlı kuruluşlarını ve şirketlerini doğrudan denetlemez ancak belediyeyle mali ilişkilerini inceler.
Çalışma yeri ve usulü: komisyon, belediye başkanı tarafından belediye binası içinde belirlenen yerde çalışır, belediye birimleri komisyonun istediği bilgi ve belgeleri vermek zorundadır, komisyon başkanını ve görev dağılımını kendi belirler ve çalışmalarını kırk beş iş günü içinde tamamlar.
Uzman kişi çalıştırılması: komisyon, kamu kurum ve kuruluşları personelinden ve dışarıdan uzman kişilerden (mali müşavir, mühendis, hukukçu) yararlanabilir; uzmanlara ödenecek günlük ücret Kanun'da gösterge rakamı ve memur aylık katsayısıyla belirlenmiş üst sınırı aşamaz, ücret belediye bütçesinden ödenir. Komisyon üyelerine, komisyon toplantılarına katıldıkları her gün için meclis üyelerine ödenen huzur hakkı ödenir (5393 md. 32).
Denetim komisyonu üyeleri için ayrıntılı program ayrıca düzenlenir.
Denetim Komisyonu Raporu, Meclise Sunulması ve Suç Duyurusu
Denetim komisyonu raporu, komisyonun çalışmalarının sonucudur ve mart ayının sonuna kadar meclis başkanlığına sunulur; rapor, nisan ayı toplantısında meclisin bilgisine sunulur, meclis raporu görüşür ve rapor tutanağa geçer.
Raporun içeriği: denetimin kapsamı ve yöntemi, incelenen hesap ve işlemler, tespit edilen bulgular (mevzuata aykırılık, belge eksikliği, ödenek aşımı, tahsilat zafiyeti, ihale ve sözleşme hataları, taşınır ve taşınmaz eksiklikleri), her bulgunun dayanağı ve belediye idaresinin açıklaması, öneriler ve varsa muhalefet şerhleri; rapor belgelere dayanmalı, kişisel ve siyasi yorumdan uzak yazılmalıdır.
Konusu suç teşkil eden hususlar: Kanun'a göre denetim komisyonu raporunda konusu suç teşkil eden hususlarla ilgili olarak meclis başkanlığı tarafından yetkili mercilere suç duyurusunda bulunulur; bu, komisyonun değil meclis başkanlığının yükümlülüğüdür ve suç duyurusunda bulunulmaması meclis başkanı için sorumluluk doğurur.
Rapor bağlayıcı bir karar değil bir tespit belgesidir; belediye idaresi rapordaki bulgulara cevap verir, düzeltici işlem yapar ve bir sonraki yılın komisyonu önceki bulguların akıbetini inceler; rapor ayrıca İçişleri Bakanlığı denetimleri, Sayıştay düzenlilik denetimi ve idari yargı davalarında delil ve dayanak olarak kullanılır. Rapor sonrasında meclis, bulgular hakkında soru, genel görüşme ya da gensoru yoluna gidebilir; denetim komisyonu raporu, gensorunun en güçlü gerekçe kaynağıdır.
Atamaların Meclise Bildirilmesi ve Meclis Üyelerinin Bilgi Edinme Hakkı
Belediye personelinin atanması belediye başkanının yetkisindedir (5393 md. 38 ve 49); ancak Kanun, birim müdürlüğü ve üstü yönetici kadrolarına yapılan atamaların ilk toplantıda belediye meclisinin bilgisine sunulmasını zorunlu kılar.
Başkan, atadığı müdürleri, daire başkanlarını, başkan yardımcılarını ve genel sekreter ile yardımcılarını atama tarihinden sonraki ilk meclis toplantısında meclise bildirir; bildirim meclisin onayına değil bilgisine sunulur (meclis atamayı reddedemez ancak atamanın norm kadroya, unvan şartlarına ve mevzuata uygunluğunu sorgulayabilir ve soru önergesi verebilir); bildirimin yapılmaması, meclisin bilgi edinme hakkının ihlalidir.
Meclis üyelerinin bilgi edinme hakkı iki kaynaktan gelir: meclis üyesi sıfatıyla soru önergesi ve komisyon çalışmaları yoluyla belediyenin her işlemi hakkında bilgi isteme hakkı ve vatandaş sıfatıyla 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu kapsamında başvuru hakkı.
4982 kapsamındaki başvuru, meclis toplantısını beklemeden ve on beş iş günü içinde cevaplanma zorunluluğuyla belge edinmeyi sağlar ve ret hâlinde Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu'na itiraz ve idari yargı yolu açıktır; ihale dosyaları, sözleşmeler, harcama belgeleri, encümen kararları ve şirket bilançoları kural olarak bilgi edinme kapsamındadır.
Meclis üyeleri ayrıca CİMER ve İçişleri Bakanlığı'na başvurabilir, Sayıştay raporlarını inceleyebilir ve hukuka aykırı gördükleri meclis ve encümen kararlarına karşı idari yargıda dava açabilir. Bilgi edinme mevzuatı için bilgi edinme hakkı kanunu rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
Sık Yapılan Hatalar
- Yetersizlik kararı ve gensoruda dörtte üç çoğunluğu katılanlar üzerinden hesaplamak
- Gensoru önergesini üye tam sayısının üçte birinden az imzayla vermek; salt çoğunlukla gündeme almadan görüşmek
- Gensoruyu üç tam gün geçmeden görüşmek; başkan dışındaki kişiler hakkında gensoru vermek
- Yetersizlik ve gensoru tutanağını mülki amire göndermemek; gerekçesiz karar almak
- Faaliyet raporu görüşmesini başkan vekili yerine başkanın yönetmesi
- Denetim komisyonunu ocak dışında ya da orantılı temsil olmadan seçmek
- Komisyon raporunu mart sonuna kadar sunmamak; bulguları belgesiz yazmak
- Raporda suç teşkil eden hususlar için suç duyurusunda bulunmamak
- Kesin hesabı mayıs toplantısında görüşmemek; komisyona havale etmemek
- Müdür ve üstü atamaları ilk toplantıda meclise bildirmemek
Belediye Meclisinin Bilgi Edinmesi ve Denetim Yolları Eğitimi Kimler İçin? Belediye Meclisi Eğitimi, Belediye Meclis Üyeleri Eğitimi ve Belediye Eğitimi Programları
Belediye meclisinin bilgi edinmesi ve denetim yolları eğitimi aşağıdaki gruplar için uygundur:
- Belediye meclis üyeleri (iktidar ve muhalefet grupları), meclis başkan vekilleri ve kâtip üyeler, denetim komisyonu ve plan ve bütçe komisyonu üyeleri.
- Parti grup başkanları ve sözcüleri, belediye başkanları ve başkan yardımcıları (denetim araçlarına doğru cevap vermek için).
- Yazı işleri müdürlükleri ve meclis kalemi personeli (önerge, gündem ve tutanak usulü için), mali hizmetler müdürlükleri (kesin hesap ve komisyon çalışmaları için).
- Hukuk işleri müdürlükleri, iç denetçiler, büyükşehir ve ilçe belediye meclislerinin ortak üyeleri ile il genel meclisi üyeleri.
Program 26. maddenin sistematiği, faaliyet raporunun görüşülmesi ve yetersizlik kararı, gensoru süreci, soru ve genel görüşme usulü, kesin hesabın görüşülmesi, denetim komisyonunun kurulması-çalışması-uzman çalıştırması ve raporu, suç duyurusu, atamaların meclise bildirilmesi ve bilgi edinme hakkı bölümlerinden oluşur; uygulamalı bölümde katılımcılar soru ve gensoru önergesi yazar, yetersizlik kararı oylamasını ve tutanağını simüle eder, örnek bir denetim komisyonu bulgusunu rapor formatında kaleme alır ve Danıştay kararları üzerinden usul hatalarını inceler.
Belediye meclisi eğitimi ve belediye meclis üyeleri eğitimi programlarının denetim modülüdür; denetim komisyonu üyeleri için ayrı uygulamalı program düzenlenir ve genel belediye eğitimi planında seçim sonrası oryantasyon programlarıyla birlikte verilir. Kurumsal uygulamada belediyenin meclis çalışma yönetmeliği, son denetim komisyonu raporu, faaliyet raporu ve varsa gensoru ve yetersizlik kararı örnekleri üzerinden çalışılır ve katılımcılara e-Devlet üzerinden doğrulanabilen katılım belgesi verilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Gensoru nedir?
Belediye meclisinin denetim yolları nelerdir?
Belediye başkanı yetersizlik kararı nasıl alınır?
Meclis üyesi soru önergesi nasıl verir?
Genel görüşme nasıl açılır?
Denetim komisyonu nasıl kurulur ve çalışır?
Denetim komisyonu raporunda suç tespit edilirse ne olur?
Belediye meclisinin bilgi edinmesi ve denetim yolları eğitimi kimler için uygundur?
"Uygulamalı Eğitim" verilmektedir. Bu eğitimde katılımcılar, baştan sona canlandırmalı olarak yaşayarak öğrenmektedirler.
