Belediye meclis üyesi nedir: belediye meclisi, belediyenin karar organıdır ve ilgili kanunda gösterilen esas ve usullere göre seçilmiş üyelerden oluşur (5393 sayılı Belediye Kanunu md. 17); meclis üyesi, bu karar organının seçimle gelen üyesidir.
Meclis üyesi belediye personeli değildir, memur ya da işçi statüsünde değildir; siyasi bir görev yürütür, belediyeden maaş almaz, katıldığı toplantılar için huzur hakkı alır. Üye sayısı belediyenin nüfusuna göre kanunla belirlenir (nüfusu on bine kadar olan beldelerde dokuz üyeden başlayıp büyük şehirlerde elli beş üyeye kadar çıkar); üyeler beş yıl için seçilir.
Büyükşehir ilçe belediye meclislerinin belirli üyeleri aynı zamanda büyükşehir belediye meclisinin de üyesidir. Meclis üyeliği, belediye başkanıyla birlikte seçmenin belediyeye doğrudan yön verdiği tek makamdır.
Belediye meclis üyesi nasıl olunur: meclis üyeleri, beş yılda bir yapılan mahalli idareler genel seçimlerinde, 2972 sayılı Mahalli İdareler ile Mahalle Muhtarlıkları ve İhtiyar Heyetleri Seçimi Hakkında Kanun'a göre nispi temsil (kontenjan ve baraj kurallarıyla) esasına göre seçilir; aday olmak için bir siyasi partinin listesinde yer almak ya da bağımsız aday olarak başvurmak gerekir.
Belediye meclis üyesi olma şartları, seçim mevzuatına göre milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olmakla başlar: on sekiz yaşını doldurmuş olmak, en az ilkokul mezunu olmak, kısıtlı olmamak, kamu hizmetinden yasaklı olmamak, kanunda sayılan suçlardan hüküm giymemiş olmak ve seçim mevzuatındaki adaylık ve ikamet şartlarını taşımak. Belediyede çalışan personel ve belirli kamu görevlileri aday olmak için görevlerinden ayrılmak zorundadır.
Seçilen üye, mazbatasını aldıktan sonra ilk toplantıda göreve başlar; seçim sonrası ilk meclis toplantısında meclis birinci ve ikinci başkan vekilleri ile kâtip üyeler iki yıl için, encümen ve ihtisas komisyonu üyeleri bir yıl için seçilir.
Belediye meclisinin görev ve yetkileri 5393 sayılı Kanun'un 18. maddesinde sayılır:
Meclisin görevi olmayan bir konuda karar alması yetki aşımı, görevi olan konuda karar almaması ise görev ihmalidir.
Belediye meclisi her ayın ilk haftası, önceden kararlaştırdığı günde toplanır; meclis, resmi tatile rastlayan günlerde çalışmasına ara verebilir ve bir ay tatil yapabilir (md. 20). Bütçe görüşmesine rastlayan toplantı süresi en çok yirmi gün, diğer toplantıların süresi en çok beş gündür.
Toplantı gündemi belediye başkanınca belirlenir ve en az üç gün önceden üyelere bildirilir; üyeler de gündeme madde eklenmesini önerebilir (meclis üye tam sayısının salt çoğunluğunun kabulüyle).
Meclis toplantı ve karar yeter sayısı (md. 22): meclis üye tam sayısının salt çoğunluğuyla toplanır ve katılanların salt çoğunluğuyla karar verir; ancak karar yeter sayısı üye tam sayısının dörtte birinden az olamaz. Toplantı yeter sayısı sağlanmadan açılan oturumda ya da karar yeter sayısına ulaşılmadan alınan karar hükümsüzdür; yoklama ve oy sayısının tutanağa geçmesi bu yüzden zorunludur.
Oylama işaretle, gerektiğinde gizli ya da ad okunarak yapılır; kanunda daha yüksek çoğunluk aranan kararlar (yetersizlik, belirli imar kararları) için özel nisap uygulanır. Meclis toplantıları halka açıktır; kapalı oturum yalnızca kanundaki hâllerde ve meclis kararıyla yapılır.
Meclis kararları, kesinleştiği tarihten itibaren en geç yedi gün içinde mahallin en büyük mülki idare amirine (vali ya da kaymakam) gönderilir; gönderilmeyen kararlar yürürlüğe girmez (md. 23).
Kesinleşme süreci: belediye başkanı, hukuka aykırı gördüğü meclis kararlarını gerekçesini belirterek yeniden görüşülmek üzere beş gün içinde meclise iade edebilir; yeniden görüşülmesi istenmeyen kararlar ile yeniden görüşülmesi istenip de meclis üye tam sayısının salt çoğunluğuyla ısrar edilen kararlar kesinleşir. Belediye başkanı, meclisin ısrarıyla kesinleşen kararlar aleyhine on gün içinde idari yargıya başvurabilir.
Kararlar, kesinleştikten sonra belediye başkanınca uygulanır ve kamuoyuna duyurulur. Mülki amir de hukuka aykırı gördüğü kararlara karşı idari yargı yoluna gidebilir.
Bu zincirde en sık hata, kararların süresinde mülki amire gönderilmemesi ve kesinleşmeden uygulanmasıdır.
Meclis, her dönem başında üyeleri arasından ihtisas komisyonları kurar (md. 24): il ve ilçe belediyeleri ile nüfusu on binin üzerindeki belediyelerde plan ve bütçe ile imar komisyonlarının kurulması zorunludur; diğer komisyonlar (hukuk, çevre, eğitim, sosyal işler gibi) meclisin takdirindedir.
Komisyonlar en az üç en fazla beş üyeden oluşur (büyükşehirlerde sayı farklıdır) ve bir yıl için seçilir; meclise havale edilen konular komisyonda görüşülüp raporla meclise sunulur, komisyon raporları görüşe açıktır ve belediyenin internet sitesinde yayımlanır.
Denetim komisyonu (md. 25): il ve ilçe belediyeleri ile nüfusu on binin üzerindeki belediyelerde meclis, her yılın ocak ayı toplantısında belediyenin bir önceki yıl gelir ve giderleri ile bunlara ilişkin hesap kayıt ve işlemlerinin denetimi için üyeleri arasından gizli oyla ve üye sayısı üçten az beşten çok olmamak üzere denetim komisyonu oluşturur; komisyon, belediye başkanı tarafından sağlanan yer ve personelle çalışır, gerektiğinde uzman kişi ve kuruluşlardan yararlanır ve raporunu mart ayı sonuna kadar meclis başkanlığına sunar.
Denetim komisyonu raporu, meclisin mali denetim aracıdır ve Sayıştay denetiminden bağımsızdır.
Meclis, belediye başkanı ve belediye idaresini denetler (md. 26): soru (meclis üyesi, belediye başkanına ya da encümene yazılı soru sorabilir), genel görüşme (üye tam sayısının en az üçte biri tarafından önerilen konuda), faaliyet raporunu değerlendirme ve denetim komisyonu.
Belediye başkanı, nisan ayı toplantısında bir önceki yılın faaliyet raporunu meclise sunar; raporun görüşülmesinde meclis başkanlığını başkan vekili yapar.
Faaliyet raporundaki açıklamalar meclis üye tam sayısının dörtte üç çoğunluğuyla yeterli görülmezse, yetersizlik kararıyla görüşmeleri kapsayan tutanak meclis başkan vekili tarafından mahallin mülki idare amirine gönderilir; vali, dosyayı gerekçeli görüşüyle Danıştay'a gönderir ve yetersizlik kararı Danıştay'ca uygun görüldüğü takdirde belediye başkanı başkanlıktan düşer. Bu, meclisin en güçlü denetim yetkisidir ve nadiren kullanılır.
Günlük denetim ise soru, komisyon raporları ve bütçe-kesin hesap görüşmeleriyle yapılır. Meclis üyeleri ayrıca belediyenin işlemleri hakkında bilgi edinme hakkına sahiptir ve belediye başkanı bu bilgiyi vermekle yükümlüdür.
Huzur hakkı (md. 32): meclis başkan ve üyelerine, meclis ve komisyon toplantılarına katıldıkları her gün için, belediye başkanına ödenmekte olan aylık brüt ödeneğin günlük tutarının üçte birini geçmemek üzere meclis tarafından belirlenecek miktarda huzur hakkı ödenir; huzur hakkı ödenecek gün sayısı Kanun'da sınırlanmıştır.
Üyelik yasakları: belediye başkanı ve meclis üyelerinin, belediye ve bağlı kuruluşlarıyla ilişkili belirli işlerde (md. 27-28) doğrudan ya da dolaylı taraf olması ve yakınlarıyla ilgili konularda oylamaya katılması yasaktır; yakınlarının belediyeyle iş yapması sınırlanmıştır.
Üyeliğin sona ermesi (md. 29): özürsüz ya da izinsiz olarak arka arkaya üç birleşim günü ya da bir yıl içinde yapılan toplantıların yarısına katılmayan üyenin üyeliği meclis kararıyla; seçilme yeterliliğini kaybeden üyenin üyeliği ise valilik bildirimi üzerine Danıştay kararıyla düşer.
Sorumluluk: meclis üyeleri, katıldıkları kararlardan sorumludur; hukuka aykırı karara olumlu oy veren üyeler, kararın yol açtığı kamu zararından ve idari-cezai sonuçlardan sorumlu tutulabilir; bu nedenle karşı oy ve gerekçesinin tutanağa geçirilmesi, üyenin kişisel güvencesidir. Belediye başkanı ve meclis üyeleri görevleriyle ilgili suçlarda 4483 sayılı Kanun'a tabidir.
Belediye meclis üyelerine yönelik eğitim aşağıdaki gruplar için uygundur:
Belediye meclis üyeleri eğitimi, mevzuattaki son değişiklikleri ele alarak meclisin görev, yetki ve sorumluluklarını, toplantı usulünü, bütçe ve kesin hesap görüşmelerini, imar kararlarını ve denetim yollarını işler; belediye meclisi eğitimi olarak meclis bütününe ya da genel belediye eğitimi programının açılış modülü olarak seçim sonrası dönemde planlanır. Kurumsal programlarda belediyenin meclis çalışma yönetmeliği, gündem ve karar örnekleri, komisyon raporları ve varsa iptal edilmiş kararları üzerinden çalışılır; meclis üyeleri için 5393 sayılı Belediye Kanunu ve 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu'nun meclisi ilgilendiren hükümleri, teknik olmayan bir dille ve karar örnekleriyle anlatılır.
Oylamalara katılmadan önce gündem maddesine ilişkin birim raporlarının ve hukuki dayanakların mutlaka incelenmesi, kişisel mali sorumluluğun doğmaması adına kritik önem taşır. Çekimser kalınan veya aleyhte oy kullanılan kararlarda gerekçeli muhalefet şerhinin meclis tutanağına tam olarak geçirilmesi, ileride açılabilecek idari ve mali rücu davalarında en temel hukuki güvencedir. Ayrıca, doğrudan veya dolaylı menfaat ilişkisi bulunan konularda müzakereye katılınmaması ve durumun toplantı başlangıcında zapta geçirilmesi unutulmamalıdır.