4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu, 9 Ekim 2003'te kabul edilip 24 Nisan 2004'te yürürlüğe girmiştir; amacı, demokratik ve şeffaf yönetimin gereği olan eşitlik, tarafsızlık ve açıklık ilkelerine uygun olarak kişilerin bilgi edinme hakkını kullanmalarına ilişkin esas ve usulleri düzenlemektir.
Gerekçesi, yönetimde saydamlığın ve hesap verebilirliğin ancak vatandaşın kamu işlemleri hakkında bilgi sahibi olmasıyla mümkün olduğu düşüncesidir; Kanun, Anayasa'nın 74. maddesindeki dilekçe hakkının bilgi boyutunu somutlaştırır ve 2010 Anayasa değişikliğiyle bilgi edinme hakkı anayasal güvenceye kavuşmuştur. Uygulama ayrıntıları Bilgi Edinme Hakkı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Esas ve Usuller Hakkında Yönetmelik'te düzenlenir.
Kanun'un kapsamı kurum yönünden geniştir: kamu kurum ve kuruluşları (merkezi idare, mahalli idareler, üniversiteler, KİT'ler, düzenleyici ve denetleyici kurumlar, sosyal güvenlik kurumları) ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları (barolar, odalar, birlikler) faaliyetlerinde bu Kanun'u uygular. Hak yönünden de geniştir: herkes bilgi edinme hakkına sahiptir; Türkiye'de ikamet eden yabancılar ile Türkiye'de faaliyette bulunan yabancı tüzel kişiler de karşılıklılık ilkesi çerçevesinde bu haktan yararlanır.
Kurumlar, bilgi edinme başvurularını etkin, süratli ve doğru sonuçlandırmak üzere bilgi edinme birimleri kurmak, gerekli idari ve teknik tedbirleri almak ve Kanun'un yürürlüğünden önce edinilmiş bilgi ve belgeleri de kapsam içinde değerlendirmekle yükümlüdür; yürürlük tarihinden önceki belgelerin kapsam dışı olduğu yönündeki yaygın kanı yanlıştır.
Bilgi edinme başvurusu nasıl yapılır: başvuru, istenen bilgi ya da belgenin bulunduğu kurum ya da kuruluşa yazılı dilekçeyle ya da elektronik ortamda yapılır.
Dilekçede gerçek kişiler için ad, soyad, imza, oturma yeri ya da iş adresi; tüzel kişiler için unvan, adres, yetkili kişinin imzası ve yetki belgesi bulunur; istenen bilgi ya da belge açıkça belirtilir ve başvuru gerekçe gerektirmez (kişi neden istediğini açıklamak zorunda değildir). Elektronik başvuru, kurumların internet sitelerindeki bilgi edinme formları, e-posta ya da e-Devlet üzerinden yapılabilir; CİMER bilgi edinme başvuruları, Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi üzerinden 4982 sayılı Kanun kapsamında yapılan ve ilgili kuruma yönlendirilen başvurulardır ve bugün en yaygın kanaldır.
Başvuruda dikkat edilecek hususlar: istenen bilginin kurumun elinde bulunan ya da görevi gereği bulunması gereken kayıtlı bilgi olması (kurumdan görüş, yorum ya da tavsiye istemek bilgi edinme değildir), tek başvuruda çok sayıda ve birbirinden bağımsız konu istememek, belgenin tarih, sayı ya da konusuyla tanımlanması, kimlik ve adres bilgilerinin eksiksiz olması (eksik dilekçe işleme alınmaz ve başvurana bildirilir), doğru kuruma başvurmak.
Başvuru ücretsizdir; ancak belge kopyası istenmesi hâlinde erişim ücreti (kopya, posta gibi maliyetler) Yönetmelik'teki esaslara göre başvurandan alınabilir ve ücret bildirimiyle süre hesabı bu bildirimin tebliğinden itibaren yeniden başlar.
Bilgi edinme başvurusu cevap süresi Kanun'un 11. maddesinde düzenlenir: kurumlar başvuru üzerine istenen bilgi ya da belgeye erişimi on beş iş günü içinde sağlar.
İstenen bilgi ya da belgenin başvurulan kurumun birden fazla biriminden ya da başka bir kurumdan temini gerekiyorsa süre otuz iş günüdür; bu durumda sürenin uzatılması ve gerekçesi başvurana on beş iş günlük süre dolmadan yazılı olarak bildirilir.
Cevap türleri: bilginin verilmesi (belgenin onaylı kopyası, elektronik kopyası ya da inceleme imkânı; belgenin bir kısmı kapsam dışı ise o kısım ayrılarak kalanının verilmesi), başvurunun reddi (gerekçeli ve itiraz yolu ile süresi belirtilerek yazılı bildirim), başvurunun yönlendirilmesi ve kabul edilemezlik.
Kurumun diğer yükümlülükleri: bilgi edinme birimi kurmak ve başvuruları kayıt altına almak, kamuya açık bilgileri (yayımlanmış, ilan edilmiş ya da internet sitesinde bulunan) başvuruya gerek kalmadan erişilebilir kılmak, her yıl bir önceki yılın başvuru istatistiklerini Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu'na göndermek ve Kurul'un bu raporları TBMM'ye sunması.
Süreye uyulmaması, hem başvuranın itiraz ve dava hakkını doğurur hem görevli için sorumluluk sebebidir.
Bilgi edinme hakkının sınırları, Kanun'un dördüncü bölümünde (md. 15-28) sayılır ve kurumların en çok hata yaptığı alandır; sınırlama gerekçesi dar yorumlanır ve ret kararında dayanak madde açıkça yazılır.
7. maddeye göre ayrı ya da özel bir çalışma, araştırma, inceleme ya da analiz neticesinde oluşturulabilecek bilgi ve belgeler bilgi edinme başvurusuna konu olamaz; kurum var olan belgeyi verir, yeni belge üretmez.
Kişisel verilere ilişkin taleplerde 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu ile birlikte değerlendirme yapılır; kişinin kendi verisine erişimi bilgi edinme ve KVKK başvurusu yollarının ikisiyle de mümkündür.
Başvurusu reddedilen kişi iki yola başvurabilir: doğrudan idari yargıda dava açmak ya da önce Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu'na itiraz etmek.
Kurula itiraz, ret kararının tebliğinden itibaren on beş gün içinde yazılı olarak yapılır; Kurul, itirazı otuz iş günü içinde karara bağlar ve Kurula itiraz, idari yargıya başvuru süresini durdurur. Kurul, dokuz üyeli bağımsız bir kuruldur; kararları kurumlar için bağlayıcıdır ve Kurul, bilgi ve belgenin verilmesine karar verirse kurum bunu yerine getirmek zorundadır.
Kurul kararları, sınırların nasıl yorumlanacağını gösteren en önemli uygulama kaynağıdır: memurun sicil ve disiplin dosyasının kendisine verilmesi, ihale dosyasındaki tekliflerin diğer isteklilere verilmesi, kurumun harcama belgeleri, belediye meclis karar tutanakları, kamu görevlilerinin görev ve unvanları, sözleşmeli personel listeleri gibi konularda yerleşik kararlar vardır ve eğitimde bu kararlar üzerinden çalışılır.
Kurum, ret kararını yazarken Kurul kararlarına aykırı gerekçe kullanmamalı; itiraz üzerine Kurulun bilgi isteme yazılarına süresinde ve tam cevap vermelidir.
Kanun'un 29. maddesi, bilgi edinme hakkının kullanımını engelleyen görevliler hakkında yaptırım öngörür: Kanun'un uygulanmasında ihmali, kusuru ya da kastı bulunan memurlar ve diğer kamu görevlileri hakkında, işledikleri fiillerin genel hükümler çerçevesinde ceza sorumluluğu gerektirmesi hâli saklı kalmak kaydıyla, tabi oldukları mevzuatta yer alan disiplin cezaları uygulanır.
Uygulamada sorumluluk üç biçimde doğar: başvuruyu süresinde cevaplamamak (görevi ihmal), verilmesi gereken bilgiyi haksız gerekçeyle vermemek (Kurul kararına rağmen vermemek ağırlaştırıcıdır) ve verilmemesi gereken bilgiyi vermek (özel hayatın gizliliği, ticari sır, devlet sırrı; TCK'daki verileri hukuka aykırı olarak verme ve göreve ilişkin sırrın açıklanması suçları).
Kurum açısından, itiraz ve dava kaybetme, Sayıştay ve iç denetim bulguları ile kamuoyu önünde şeffaflık eleştirisi kurumsal sonuçlardır. Sorumluluğu azaltmanın yolu, bilgi edinme biriminin yetkilendirilmesi, birimler arası iç yazışma sürelerinin belirlenmesi, ret gerekçelerinin standartlaştırılması ve şüpheli durumlarda hukuk biriminin görüşünün alınmasıdır.
Kurumlara gelen taleplerin doğru sınıflandırılması, uygulamanın kalitesini belirler.
CİMER, bu üç başvuru türünün de yapılabildiği ortak kanaldır ve başvuran türü seçer; kurumun bilgi edinme birimi, CİMER'den gelen talebin niteliğini tespit edip doğru mevzuata göre ve doğru sürede cevaplar. Tavsiye ve mütalaa talepleri (bu durumda ne yapmalıyım, bu işlem hukuka uygun mu) bilgi edinme kapsamında değildir; ancak tümüyle cevapsız bırakılmaz, dilekçe hakkı çerçevesinde bilgi verilir.
Basın mensuplarının, sivil toplum kuruluşlarının ve araştırmacıların toplu veri talepleri (istatistik, harcama listesi, ihale listesi) bilgi edinme kapsamındadır; veri mevcutsa verilir, yeni analiz gerektiriyorsa 7. madde kapsamında reddedilebilir ancak ham verinin verilmesi tercih edilmelidir.
Bilgi edinme kanunu eğitimi aşağıdaki gruplar için uygundur:
Program Kanun'un amacı, kapsamı ve hak sahipleri, başvuru usulü ve dikkat edilecek hususlar, süreler ve cevap türleri, hakkın sınırları ve kapsam dışı belgeler, Kurul kararları ve itiraz, görevlilerin sorumluluğu, dilekçe-CİMER-KVKK ayrımı ve uygulamada denetim bölümlerinden oluşur.
Bilgi edinme hakkı eğitimi, kurumsal uygulamada kurumun kendi başvuru örnekleri, ret yazıları ve varsa Kurul kararları üzerinden çalışılır; mali yönetim ve mali mevzuat eğitimi kategorisinde yer alır ve KVKK, dilekçe hakkı, resmi yazışma kuralları ve halkla ilişkiler programlarıyla birlikte planlanabilir. Katılımcılara e-Devlet üzerinden doğrulanabilen katılım belgesi verilir.
Kurum içi uygulamalarda en sık karşılaşılan aksaklık, ayrı veya özel bir çalışma, araştırma ya da analiz gerektiren talepler ile doğrudan kurum arşivinde mevcut olan belgelerin birbirine karıştırılmasıdır. Mevcut bir evrakın suretini vermek kanuni bir yükümlülükken; kurumun elindeki verileri başvuru sahibinin isteği doğrultusunda yeniden tasnif edip yeni bir tablo veya rapor üretme zorunluluğu bulunmamaktadır.