Belediyelerde Personel Mevzuatı ve İnsan Kaynakları Yönetimi: Belediyelerde İstihdam Modelleri, Personel Giderlerinin Yasal Sınırları, 657 Sayılı Kanun Uygulamaları, Belediye Sözleşmeli Personel (5393 Md. 49), Norm Kadro, Zabıta ve İtfaiye Personeli Alımı

Belediyelerde Personel Mevzuatı ve İnsan Kaynakları Yönetimi: Yönetimin Fonksiyonları, Örgütsel İletişim ve Personel Yönetiminde Karşılaşılan Sorunlar

Belediyelerde personel mevzuatı, 5393 sayılı Belediye Kanunu (md. 48 teşkilat, md. 49 norm kadro ve personel istihdamı, md. 38 başkanın atama yetkisi, md. 18 meclisin kadro yetkileri) ve 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu ile bunların atıf yaptığı 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu (memurlar), 4857 sayılı İş Kanunu ve 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu (işçiler), 5393 md. 49 sözleşmeli personel düzenlemeleri, 375 sayılı KHK ek 20. madde ve 696 sayılı KHK (belediye şirketi işçileri) ve 5510 sayılı Kanun'dan (sosyal güvenlik) oluşur.

İnsan kaynakları yönetimi ve yönetimin fonksiyonları: planlama (norm kadro ve personel giderleri sınırı içinde ihtiyaç analizi), örgütleme (teşkilat şeması, görev tanımları, kadro dağılımı), yöneltme (liderlik, motivasyon, iletişim), koordinasyon (birimler arası personel hareketleri) ve denetim (performans, disiplin, iç kontrol) belediye İK biriminin işlevleridir; klasik personel işlemlerinin (atama, özlük, maaş, izin, disiplin, emeklilik) ötesinde işe alım, eğitim-gelişim, kariyer, performans ve çalışan ilişkileri fonksiyonlarını kapsar.

Örgütsel iletişim: memur, işçi ve sözleşmeli personelin farklı statü ve beklentilerle aynı birimde çalışması, iç iletişim kanallarının (yazılı talimat, toplantı, EBYS, duyuru) ve ast-üst ilişkilerinin (hiyerarşik yapı, yetki devri, geri bildirim) kurulmasını gerektirir.

Kamuda insan kaynakları planlamasının genel çerçevesi için kamuda insan kaynakları yönetimi rehberi ayrıca hazırlanmıştır.

Belediyelerde İstihdam Modelleri, Personel Giderlerinin Yasal Sınırları, Norm Kadro Uygulaması ve Alternatif İstihdam Modelleri

Belediyelerde istihdam modelleri beş ana grupta toplanır:

• Memurlar — 657 sayılı Kanun'a tabi, norm kadro cetvelindeki kadrolara KPSS ve atama şartlarıyla belediye başkanınca atanan personel (zabıta ve itfaiye dahil).
• Sözleşmeli personel — 5393 md. 49/3 kapsamında memur kadrosu karşılık gösterilerek belirli unvanlarda çalıştırılan personel.
• İşçiler — 4857 sayılı Kanun'a tabi, norm kadrodaki sürekli işçi kadroları ile 5620 sayılı Kanun kapsamında yılda altı aydan az çalıştırılan geçici işçiler.
• Belediye şirketi işçileri — 375 sayılı KHK ek 20. madde uyarınca personel çalıştırılmasına dayalı hizmetlerin şirketler eliyle gördürülmesi; 696 sayılı KHK ile şirketlere geçen işçiler.
• Diğer statüler — geçici görevlendirilen memurlar, İŞKUR toplum yararına programlar, stajyerler, gönüllüler (5393 md. 77) ve hizmet alımı yoluyla çalışan yüklenici personeli.

Norm kadro uygulaması: Belediye ve Bağlı Kuruluşları ile Mahalli İdare Birlikleri Norm Kadro İlke ve Standartlarına Dair Yönetmelik belediyeleri nüfus ve niteliklerine göre gruplara ayırır, her grup için memur ve sürekli işçi kadro sayısı ile unvanlarını belirler; kadro ihdası, iptali ve değişikliği meclis kararıyla ve yönetmelikteki cetvellerle yapılır, norm dışı kadro ihdas edilemez. Dolu kadroların norm fazlası hâline gelmesi durumunda kadrolar şahsa bağlı olarak korunur ve boşalınca iptal edilir.

Alternatif istihdam modelleri: belediye şirketi eliyle personel çalıştırma, personel çalıştırılmasına dayalı olmayan hizmet alımı, kısmi zamanlı sözleşmeli personel (avukat, tabip, veteriner, mimar, mühendis; 5393 md. 49/4), diğer kamu kurumlarından geçici görevlendirme, İŞKUR toplum yararına programlar ve gönüllü katılım; belediye şirketi üzerinden personel çalıştırma, personel giderleri sınırının dolaylı aşılmasına yol açtığı için Bakanlık ve Sayıştay tarafından izlenir.

Belediye şirketi işçilerinin statüsü için belediye şirket işçileri hangi kanuna tabi rehberi ve belediye şirketleri taşeron işçileri ve 696 sayılı KHK rehberi tamamlayıcıdır.

Devlet Memurları Kanunu Uygulamaları: İstihdam Esasları, Ödev ve Haklar, Yasaklar, Hizmet Sınıfları, Atama, Adaylık, Nakil, Memurluğun Sona Ermesi, İstifa ve İzinler

İstihdam esasları ve genel ilkeler: 657 md. 3'teki sınıflandırma (hizmet sınıfları), kariyer ve liyakat ilkeleri ile md. 4'teki istihdam şekilleri (memur, sözleşmeli personel, işçi). Belediyelerde memur kadrolarına atama belediye başkanının yetkisindedir (5393 md. 38), meclis kadro ihdas ve değişikliğine karar verir.

Hizmet sınıfları (md. 36): genel idare hizmetleri, teknik hizmetler, sağlık, eğitim-öğretim, avukatlık, din, emniyet, yardımcı hizmetler sınıfları; belediyelerde genel idare (zabıta ve itfaiye dahil), teknik, sağlık, avukatlık ve yardımcı hizmetler sınıfları kullanılır ve sınıf, ek gösterge, zam ve tazminatları belirler.

• Adaylık statüsü (md. 54-58) — en az bir en çok iki yıl adaylık, temel ve hazırlayıcı eğitim ile staj; başarısızlık hâlinde ilişik kesme.
• Atama genel şartları (md. 48) — vatandaşlık, yaş, öğrenim, kamu haklarından mahrum bulunmama, KPSS ve merkezi yerleştirme ya da kurum sınavı.
• Nakil ve yeniden atama (md. 74, 92-93) — kurumlar arası nakilde muvafakat, boş kadro ve derece uyumu; belediyeler arası nakilde norm kadro ve muvafakat.
• Memurluğun sona erme hâlleri (md. 98) — çekilme, memurluğa alınma şartlarından birini kaybetme, memurluktan çıkarma cezası, ölüm, emeklilik, yaş haddi ve malullük.
• İstifa (md. 94-97) — çekilme isteği, işe devam etmeme ile çekilmiş sayılma, çekilenlerin yeniden atanmasında altı ay ve bir yıl bekleme kuralları.
• İzinler (md. 102-108) — yıllık izin, mazeret izni, hastalık ve refakat izni, doğum ve süt izni, babalık izni, aylıksız izin.

Ayrıntılı hükümler için 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu rehberi, memurların ödev, hak ve intibak hataları için personel mevzuatında yanlış uygulamalar rehberi tamamlayıcıdır.

Memurların Mali ve Özlük Hakları, Vekâlet ve İkinci Görev, Zabıta ve İtfaiye Personeli Alımı, Belediye Başkan Vekili ve Başkan Yardımcısı Görevlendirilmesi, Geçici Görevlendirme, Sicil ve Disiplin, SGK İşlemleri

Memurların mali ve özlük hakları: kadro derecesi, kazanılmış hak aylık derecesi ve emeklilik derecesi ayrı kavramlardır ve belediyelerde en sık hata bu üç derecenin karıştırılmasıdır; aylık, ek gösterge, zam ve tazminatlar, sosyal denge tazminatı, fazla çalışma ve harcırah ödemeleri 657, 375 sayılı KHK, bütçe kanunu ve toplu sözleşmeyle belirlenir.

Zabıta ve itfaiye personeli alımı: Belediye Zabıta Yönetmeliği ve Belediye İtfaiye Yönetmeliği'ne göre 657 md. 48 şartlarına ek olarak yaş sınırı, öğrenim, boy ve kilo ölçütleri, sağlık ve fiziki yeterlik aranır; alım KPSS puanı esas alınarak belediyece yapılan sözlü ve uygulamalı sınavla yapılır. Zabıta ve itfaiye personeline bütçe kanununda nüfusa göre belirlenen maktu fazla çalışma ücreti ödenir.

Belediye başkan vekili ve başkan yardımcısı görevlendirilmesi: 5393 md. 40'a göre belediye başkanının izin, hastalık ya da başka sebeple görev başında bulunmadığı hâllerde meclis üyeleri arasından biri başkan vekili olarak görevlendirilir ve başkanın yetkilerine sahip olur.

Geçici görevlendirme: memurun kurum içinde başka birimde geçici görevlendirilmesi, 5393 md. 49 uyarınca diğer kamu kurumlarında çalışan memurların belediyelerin birim müdürü ve üstü kadrolarında geçici görevlendirilmesi (aylıklarını kurumlarından almaya devam ederler) ve belediye personelinin belediye şirketlerinde görevlendirilmesi; geçici görevlendirmenin norm kadro ve fiili görev uyumu denetim konusudur.

Sicil ve disiplin: sicil sistemi kaldırılmış, yerine özlük dosyası ile başarı belgesi ve ödül sistemi gelmiştir (md. 109 ve 122); disiplin amirleri ve kurulları, disiplin cezaları, usulü, zamanaşımı ve savunma hakkı 657 md. 124-136'da düzenlenir.

SGK işlemleri: belediye hem 4/c (memur) hem 4/a (işçi) sigortalılar için işverendir; işe giriş-ayrılış bildirgeleri, aylık prim ve hizmet belgeleri, HİTAP kayıtları, belediye şirketinin ayrı işveren olması ve prim borçlarında 5779 sayılı Kanun'a göre genel bütçe vergi gelirleri payından kesinti riski belediye SGK işlemlerinin ana başlıklarıdır.

Maaş hesaplama için KBS memur maaş hesaplama rehberi, soruşturma usulleri için memur soruşturma usulleri rehberi ayrıca hazırlanmıştır.

4857 Sayılı İş Kanunu ve Belediyelerde İşçi İstihdamı: İş Sözleşmesi, Toplu İş Sözleşmesi, Toplu İşten Çıkarma, Ücret, Fazla Çalışma, Telafi Çalışması, Kıdem Tazminatı, Daimi ve Geçici İşçiler, Engelli ve Eski Hükümlü İstihdamı

Belediyelerde işçiler 4857 sayılı İş Kanunu'na tabidir ve belediye kamu işvereni olarak hem İş Kanunu'nun hem de kamu işverenlerine özgü düzenlemelerin (5620 sayılı Kanun, İŞKUR aracılığıyla alım, kamu toplu iş sözleşmeleri çerçeve protokolleri) muhatabıdır.

Tanımlar ve eşit davranma: işçi, işveren, işveren vekili, işyeri ve alt işveren tanımları (belediye şirketinin ayrı işveren olması); dil, ırk, cinsiyet, siyasi düşünce, din ve mezhep gibi sebeplere dayalı ayrım yasağı ve eşit işe eşit ücret ilkesi.

• Ücret ve fazla çalışma — banka aracılığıyla ödeme, asgari ücret sınırları, haftalık kırk beş saati aşan çalışmada yüzde elli zamlı ücret, yılda iki yüz yetmiş saat sınırı, işçinin yazılı onayı.
• Telafi çalışması — zorunlu nedenlerle çalışılmayan sürelerin belirli süre içinde günde üç saati aşmamak üzere telafisi (fazla çalışma sayılmaz).
• Kıdem tazminatı — 1475 sayılı Kanun md. 14'e göre en az bir yıl çalışan işçiye her tam yıl için otuz günlük giydirilmiş ücret tutarında ve tavanla sınırlı tazminat; kamu işverenleri arasında geçen hizmetler birleştirilir.

Daimi ve geçici işçi istihdamı: sürekli işçi kadroları norm kadro cetvelinde yer alır ve İŞKUR aracılığıyla alım yapılır; geçici işçiler 5620 sayılı Kanun'a göre yılda altı aydan az süreyle (beş ay yirmi dokuz gün) ve meclis kararıyla belirlenen adam/ay sayısı içinde çalıştırılır, mevsimlik ve kampanya işleri dışında geçici işçi çalıştırılamaz.

İş Kanunu'nun genel uygulaması için 5510 sayılı Kanun işveren yükümlülükleri rehberi tamamlayıcıdır.

Belediye Sözleşmeli Personel (5393 Md. 49), Memur Kadrolarının Kullanımı, Memurların Fazla Çalışma Ücretleri, Görev Yeri Değişikliği, Görevde Yükselme ve Unvan Değişikliği, Ast-Üst İlişkileri ve Protokol Kuralları

Belediye sözleşmeli personel çalıştırma usul ve esasları 5393 md. 49'un üçüncü ve devamı fıkralarında düzenlenir: norm kadroya uygun olarak avukat, mimar, mühendis, şehir plancısı, tekniker, tabip, veteriner, psikolog, hemşire ve Kanun'da sayılan diğer unvanlarda memur kadroları karşılık gösterilmek üzere tam zamanlı sözleşmeli personel çalıştırılabilir.

Memur kadrolarına atama işlemleri: ilk defa memur alımı KPSS merkezi yerleştirme ya da Bakanlığın izniyle belediyece yapılan sınavla, kurumlar arası naklen atama muvafakat ve boş kadroyla; daire başkanı, iç denetçi, müfettiş, mali hizmetler uzmanı, müdür ve şef (görevde yükselme sınavı), avukat ve özel kalem müdürü (657 md. 59 istisnai memurluk) kadrolarının kullanımında norm kadro, görevde yükselme yönetmeliği ve 657 atama şartları birlikte uygulanır.

Memurların fazla çalışma ücretleri: 657 md. 178'e göre fazla çalışma ücreti bütçe kanunu K cetvelindeki saat ücreti ile ve fiilen yapılan, onaylı ve puantajlı fazla çalışma için ödenir; zabıta ve itfaiye personeline maktu fazla çalışma ücreti nüfusa göre bütçe kanunundaki üst sınırlar içinde meclis kararıyla ödenir.

Memurların görev yerlerinin değiştirilmesi: kurum içi yer değişikliği (birimler arası atama; müdürlük kadrosundan uzman kadrosuna atamada kazanılmış hakların korunması), kurumlar arası nakil, eş durumu ve sağlık mazereti, belediyeler arası nakilde muvafakat ve norm kadro kısıtı.

Ast-üst ilişkileri: hiyerarşi ve emir-komuta, kanunsuz emir (657 md. 11; konusu suç teşkil eden emir hiçbir suretle yerine getirilmez), yetki devri ve amirlerin görev ve sorumlulukları (md. 10) ile mobbing ve psikolojik tacizin önlenmesi. Protokol kuralları: resmi yazışma, hitap, unvan kullanımı, toplantı ve tören protokolü, makam ziyaretleri ve kurumsal kıyafet düzeni.

Görevde yükselme sınavına hazırlık için görevde yükselme ve unvan değişikliği rehberi, protokol için protokol ve nezaket kuralları rehberi tamamlayıcıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Personel giderleri sınırını (yüzde otuz ya da kırk) aşmak ve buna rağmen personel almak
• Norm kadro dışında kadro ihdas etmek; memuru kadrosu dışında fiilen çalıştırmak
• Sözleşmeli personeli Kanun'da sayılmayan unvanlarda ya da ücret tavanının üzerinde çalıştırmak
• Zabıta ve itfaiye alımında yönetmelikteki yaş, fiziki yeterlik ve sınav kurallarına uymamak
• Vekâlet ve ikinci görev aylığını asilde aranan şartlar sağlanmadan ödemek
• Başkan yardımcısı olarak görevlendirilen meclis üyesi sayısını ve ödeneğini nüfus sınırının üstünde belirlemek
• Görevde yükselme sınavı yapmadan müdürlükleri yıllarca vekâleten yürütmek
• Geçici işçileri altı aydan uzun ya da mevsimlik iş dışında çalıştırmak
• Engelli işçi ve memur kotalarını doldurmamak; şirket işçileriyle karşıladığını sanmak
• İşçi ve memur SGK bildirimlerini karıştırmak; prim borcuyla bütçe payı kesintisine yol açmak

Belediyelerde Personel Mevzuatı ve İnsan Kaynakları Yönetimi Eğitimi Kimler İçin? Personel Mevzuatı Eğitimi, Belediye Eğitimi, 4483, 3628, 4857 ve 5393 Sayılı Kanun Eğitimleri, İnsan Kaynakları Yönetimi Eğitimi ve Kamu Eğitim Programları

Belediyelerde personel mevzuatı ve insan kaynakları yönetimi eğitimi aşağıdaki gruplar için uygundur:

• Belediyelerin ve büyükşehir belediyelerinin insan kaynakları ve eğitim müdürlükleri, personel ve özlük birimleri, maaş ve bordro personeli, yazı işleri ve özel kalem birimleri.
• Belediye başkan yardımcıları ve genel sekreterler, birim müdürleri, zabıta ve itfaiye müdürlükleri, su ve kanalizasyon idareleri.
• Belediye şirketlerinin insan kaynakları yöneticileri, mahalli idare birlikleri, il özel idarelerinin insan kaynakları birimleri, hukuk işleri müdürlükleri, iç denetçiler, belediye meclisi plan ve bütçe komisyonu üyeleri ve sendika temsilcileri.

Program insan kaynakları yönetimi ve fonksiyonları, istihdam modelleri, örgütsel iletişim, personel giderlerinin yasal sınırları, alternatif istihdam modelleri, Devlet Memurları Kanunu (istihdam esasları, ödev-hak-yasaklar, hizmet sınıfları, atama, sona erme, izinler), 4483 ve 3628 sayılı Kanun uygulamaları, memurların mali-özlük hakları, vekâlet ve ikinci görev, zabıta-itfaiye alımı, başkan vekili/yardımcısı görevlendirilmesi, sicil ve disiplin, SGK işlemleri, 4857 sayılı İş Kanunu, sözleşmeli personel, engelli istihdamı, görevde yükselme ve protokol kuralları bölümlerinden oluşur ve iki ya da üç gün olarak düzenlenir.