Belediyede taşeron işçi nasıl olunur sorusunun bugünkü cevabı, sorunun kendisini değiştirir: 24 Aralık 2017 tarihli 696 sayılı KHK'dan sonra belediyelerin personel çalıştırılmasına dayalı hizmetleri (temizlik, park-bahçe, güvenlik, şoförlük, büro hizmetleri) taşeron firmalardan değil, belediyenin kendi şirketinden alınır; dolayısıyla belediyede çalışmak isteyen bir işçi taşeron firmaya değil belediye şirketine başvurur.
Belediye şirketlerine işçi alımı, 375 sayılı KHK'nın ek 20. maddesi kapsamındaki şirketlerin de dahil edildiği Kamu Kurum ve Kuruluşlarına İşçi Alınmasında Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik'e göre İŞKUR aracılığıyla yapılır: şirket ihtiyacını İŞKUR'a bildirir, ilan İŞKUR internet sitesinde yayımlanır, adaylar başvurur, şartları taşıyan adaylar arasından noter huzurunda kura çekilir ve kurada belirlenen adaylar sözlü ya da uygulamalı sınava alınır; engelli ve eski hükümlü kontenjanları ile öncelik hakkı sahipleri (terörle mücadelede yaralananlar, şehit yakınları gibi) ayrıca gözetilir.
İlansız, kurasız ve sınavsız işe alım, hem şirket yöneticileri için sorumluluk hem Sayıştay bulgusu konusudur.
696 sayılı KHK taşeron işçi düzenlemesi geçiş dönemine ilişkindi; bugün belediye şirketinde çalışmanın yolu İŞKUR ilanıdır ve bu ilanlar belediyelerin ve İŞKUR'un sitelerinde takip edilir.
375 sayılı KHK geçici 24. madde, il özel idareleri, belediyeler ve bağlı kuruluşları ile bunların üyesi olduğu mahalli idare birliklerinde, personel çalıştırılmasına dayalı hizmet alım sözleşmeleri kapsamında 4 Aralık 2017 itibarıyla çalışmakta olan işçilerin, belirli şartları taşımaları ve süresinde başvurmaları hâlinde, idarelerin doğrudan ya da dolaylı hissedarı olduğu ve personel çalıştırılmasına dayalı hizmetler için kurulmuş şirketlerde işçi statüsüne geçirilmesini düzenledi.
Geçiş şartları: Türk vatandaşı olmak, kamu haklarından mahrum olmamak, belirli suçlardan hüküm giymemiş olmak, emeklilik-yaşlılık ya da malullük aylığı almaya hak kazanmamış olmak ve başvuru tarihi itibarıyla ilgili işte çalışıyor olmak. Geçiş, sınav (sözlü ve gerektiğinde uygulamalı), tespit komisyonu kararı, feragat şartı (idareye karşı açılmış davalardan ve ilama bağlı alacaklardan feragat) ve sulh sözleşmesiyle tamamlandı; geçici 23. madde ise aynı düzeni merkezi idare için kadroya geçiş biçiminde kurdu.
Geçişle birlikte işçilerin hizmet alım sözleşmelerinden doğan geçmiş hizmet süreleri kıdem tazminatı açısından korundu (4857 sayılı Kanun md. 112 ve geçici 24 hükümleri). Geçiş tamamlanmış olsa da bu madde bugün de önemlidir: şirket işçilerinin ücret ve sosyal haklarının çerçevesi, TİS düzeni ve şirketlerin hangi işlerde personel çalıştırabileceği bu maddeye ve ek 20. maddeye dayanır.
Geçişin ikinci ayağı, 2018/11608 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konan İl Özel İdareleri, Belediyeler ve Bağlı Kuruluşları ile Bunların Üyesi Olduğu Mahalli İdare Birliklerinin Personel Çalıştırılmasına Dayalı Hizmetlerinin Gördürülmesine İlişkin Usul ve Esaslar'dır.
Bu düzenlemeye göre mahalli idareler, personel çalıştırılmasına dayalı hizmetlerini, 4734 sayılı Kanun'un istisna hükmü kapsamında ihale yapmaksızın doğrudan kendi şirketlerinden alır; belediye ile şirket arasında hizmet alım sözleşmesi imzalanır; sözleşmede işin konusu, personel sayısı ve nitelikleri, süre, ücret ve ödeme koşulları, hakediş düzeni ve tarafların yükümlülükleri yer alır.
Belediye ile şirketi arasında imzalanan hizmet alım sözleşmelerinin mahiyeti önemlidir: sözleşme, 4735 sayılı Kanun'a ve Hizmet İşleri Genel Şartnamesi'ne değil bu Usul ve Esaslar'a tabidir; ihale, teminat ve yasaklama hükümleri uygulanmaz ancak şirketin sözleşme kapsamında çalıştıracağı personel sayısı belediyenin ihtiyacı ve bütçesiyle sınırlıdır, şirket sözleşme dışı iş yapamaz ve bu hizmetlerde başka firmadan personel çalıştırılamaz. Karar ayrıca şirketlerin uyması gereken ücret, mali ve idari kuralları, hakediş ve ödeme düzenini ve Sayıştay denetimini düzenler.
Belediye şirketleri, 5393 sayılı Belediye Kanunu md. 70 ve 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'na göre kurulan, sermayesinin tamamı ya da çoğunluğu belediyeye ait anonim ya da limited şirketlerdir; özel hukuk tüzel kişisidir, belediyenin bir birimi değildir, kendi tüzel kişiliği, yönetim kurulu, genel kurulu ve bütçesi vardır, vergi mükellefidir ve 2014'ten bu yana Sayıştay denetimine tabidir.
Bu statü, işçinin durumunu belirler: şirkete geçen işçi kamu görevlisi değil, şirket işçisidir; 4857 sayılı İş Kanunu'na tabi, 5510 sayılı Kanun'un 4/a bendi kapsamında sigortalıdır, iş sözleşmesi şirketle imzalanmıştır ve işveren şirkettir.
Ancak şirket kamu kaynağıyla çalıştığı için işçinin hakları tümüyle özel sektör işçisi gibi de değildir: ücret ve sosyal haklar 375 sayılı KHK ek 20 ve geçici 24 çerçevesinde, Yüksek Hakem Kurulu kararı ve sonrasında toplu iş sözleşmesiyle belirlenir; işe alım İŞKUR üzerinden yapılır; şirket, belediyenin mali disiplinine ve Sayıştay denetimine tabidir; işçinin görevleriyle ilgili suçlarda kamu görevlisi gibi mi yoksa özel kişi gibi mi sorumlu olacağı ceza hukuku açısından işin niteliğine göre değerlendirilir.
İşçilerle şirket arasında imzalanan iş sözleşmelerinin türü belirsiz süreli iş sözleşmesidir; geçiş sırasında imzalanan sözleşmeler ile bugün İŞKUR üzerinden alınan işçilerin sözleşmeleri aynı statüdedir. Belediye şirketi işçi hakları, dolayısıyla İş Kanunu haklarının (kıdem ve ihbar tazminatı, yıllık ücretli izin, fazla çalışma, hafta tatili ve genel tatil ücreti, iş güvencesi) üzerine TİS ile gelen hakların eklenmesiyle oluşur. Belediye şirketlerinin genel yapısı için belediye şirketleri rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
Geçiş döneminde ücret ve sosyal hakların çerçevesi, 375 sayılı KHK geçici 24 ve Usul ve Esaslar uyarınca, Yüksek Hakem Kurulu tarafından karara bağlanan toplu iş sözleşmesi hükümleriyle belirlendi.
Yüksek Hakem Kurulu kararı belediye şirketleri için 30 Haziran 2020'ye kadar uygulanacak ücret, ücret artışı (altışar aylık dönemlerde yüzde dört), sosyal yardımlar (yemek, yol, bayram yardımı), izin ve disiplin hükümlerini içerdi ve bu dönemde sendikal örgütlenme ve toplu iş sözleşmesi yetkisi bu çerçeveyle sınırlı kaldı.
30 Haziran 2020'den sonra belediye şirketi toplu iş sözleşmesi, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu'nun genel hükümlerine göre yürütülür: işçilerin sendika üyeliği (Hizmet-İş, Genel-İş, Belediye-İş gibi işkolu sendikaları), yetki tespiti (işyeri ya da işletme düzeyinde çoğunluk), toplu görüşme, uyuşmazlık hâlinde arabuluculuk, grev ve lokavt ya da Yüksek Hakem Kurulu'na başvuru, TİS'in imzası ve uygulanması; şirket, işveren sendikasına (kamu işveren sendikaları) üye olabilir ve TİS görüşmelerini bu sendika yürütebilir.
TİS'in mali boyutu belediye bütçesine yansır: şirketin hakedişi TİS ile artan işçilik maliyetine göre güncellenir ve belediye meclisi bütçede bu artışı karşılamak zorundadır. Sık sorun alanları: TİS'in şirket çalışanlarının tamamını mı yoksa yalnızca sendika üyelerini mi kapsadığı (dayanışma aidatı), farklı tarihlerde işe giren işçiler arasındaki ücret farkları, geçiş döneminden kalan ek ödemelerin TİS'e taşınması ve TİS ile 375 sayılı KHK'daki ücret sınırlarının ilişkisi.
Şirket işçilerinin özlük işleri, İş Kanunu ve sosyal güvenlik mevzuatına göre şirket bünyesinde yürütülür ve belediye personel müdürlüğünün memur ve kadrolu işçi uygulamalarından ayrıdır.
Kıdem tazminatı: şirket işçisinin kıdemi, 4857 sayılı Kanun md. 112 ve geçici 24 çerçevesinde kamu kurumlarında alt işveren işçisi olarak geçen süreleri de kapsar; kıdem tazminatının ödenmesi ve belediye ile şirket arasında paylaşımı sözleşmeyle düzenlenir. Emeklilik: yaşlılık aylığına hak kazanan işçinin iş sözleşmesinin sona erdirilmesi, geçiş şartlarındaki emeklilik kuralıyla ve TİS hükümleriyle birlikte değerlendirilir.
Disiplin: TİS'teki disiplin kurulu ve ceza cetveli, İş Kanunu'nun haklı ve geçerli nedenle fesih kuralları (savunma alınması, yazılı bildirim, iş güvencesi ve işe iade davası). İş sağlığı ve güvenliği: şirket, 6331 sayılı Kanun kapsamında kendi tehlike sınıfına göre iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, risk değerlendirmesi ve eğitim yükümlülüklerini yerine getirir; iş kazasında işveren sorumluluğu şirkete aittir ancak belediyenin işyeri sahibi olarak sorumluluğu da tartışılır.
Belediye ile şirket arasındaki hizmet alım sözleşmesinin mali işleyişi aylık hakedişle yürür.
Şirket, sözleşme kapsamında çalıştırdığı personelin o aya ait işçilik maliyetini (brüt ücret, işveren SGK ve işsizlik primleri, sosyal yardımlar, fazla çalışma ve tatil ücretleri, kıdem tazminatı karşılığı sözleşmede öngörülmüşse), sözleşmede belirlenen genel gider ve kâr oranını ve KDV'yi içeren hakediş raporunu puantaj cetveli, bordro, SGK aylık prim ve hizmet belgesi ve tahakkuk fişleriyle birlikte belediyeye sunar; belediyenin ilgili harcama birimi puantajı ve belgeleri kontrol eder, hakediş harcama yetkilisince onaylanır, ödeme emri belgesi düzenlenir ve muhasebe birimince ödenir.
Ödeme öncesinde şirketin SGK borcu olmadığına dair belge, vergi borcu sorgusu ve varsa icra kesintileri kontrol edilir; şirketin işçi ücretlerini ödemesi ile belediyenin hakedişi ödemesi arasındaki zaman farkı, işçi ücretinin gecikmesine yol açan en sık sorundur ve sözleşmede ödeme takvimi buna göre kurulmalıdır.
Hakedişte sık hatalar: puantajla bordronun uyuşmaması, sözleşmedeki personel sayısının aşılması, sözleşme dışı işlerde çalıştırılan personelin hakedişe dahil edilmesi, genel gider ve kâr oranının Usul ve Esaslar'daki sınırı aşması, KDV uygulamasındaki hatalar ve TİS artışlarının hakedişe sözleşme değişikliği yapılmadan yansıtılması. Sayıştay, belediye şirketleri hakedişlerini belediyenin düzenlilik denetimi içinde inceler; hakediş ve puantaj belgelerinin düzeni, şirket yöneticileri ve belediye harcama yetkilileri için ortak sorumluluk alanıdır.
Belediye şirketleri taşeron işçileri özlük, toplu sözleşme ve hakediş uygulamaları eğitimi aşağıdaki gruplar için uygundur:
Program, geçişin hukuki temelini (375 sayılı KHK eğitimi ve 696 sayılı KHK eğitimi içeriği), şirket işçisinin statüsünü, İŞKUR üzerinden işçi alımını, TİS ve YHK düzenini, bordro ve özlük uygulamalarını, hakediş sürecini ve Sayıştay bulgularını işler; taşeron işçiler eğitimi olarak bilinen bu program, belediye şirketleri eğitimi dizisinin personel ayağıdır ve genel belediye eğitimi programlarıyla birlikte planlanabilir. Kurumsal uygulamada belediyenin şirketle sözleşmesi, güncel TİS metni, örnek bordro ve hakediş dosyaları üzerinden çalışılır ve katılımcılara e-Devlet üzerinden doğrulanabilen katılım belgesi verilir.
Uygulamada sıkça karşılaşılan en kritik risk, belediye ile şirket arasındaki doğrudan hizmet alımı hakedişlerinde fiili çalışma puantajları ile SGK bildirgeleri arasındaki uyumsuzluklardır. Denetim süreçlerinde kamu zararı veya idari para cezasıyla karşılaşmamak için aşağıdaki operasyonel adımların aylık rutin kontrol listesine alınması önerilir: