657 Sayılı Devlet Memurları Kanunu Eğitimi: Kapsam, İstihdam Şekilleri, Ödevler, Haklar ve Yasaklar

Kapsam ve Temel İlkeler

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, genel ve katma bütçeli kurumlar, il özel idareleri, belediyeler ve bunlara bağlı kuruluşlar ile kanunla kurulan fonlar ve kefalet sandıklarında çalışan memurlar hakkında uygulanır; sözleşmeli ve geçici personel için Kanun'un ilgili hükümleri geçerlidir (md. 1).

Bu üç ilke, Kanun'un tüm hükümlerinin yorumunda ölçüttür: liyakate aykırı atama, kariyer ilkesine aykırı görevlendirme ve sınıflandırmaya aykırı kadro kullanımı idari yargıda iptal nedenidir. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu eğitimi, bu ilkelerden başlayıp her hükmü uygulama örnekleriyle işler.

İstihdam Şekilleri: Memur, 657 4/B Sözleşmeli Personel ve İşçi

Kanun'un 4. maddesi kamu hizmetlerinin memurlar, sözleşmeli personel ve işçiler eliyle gördürülmesini öngörür (geçici personel statüsü olan 4/C, 2018'de kaldırılarak 4/B kapsamına alınmıştır).

• Memur (4/A) — mevcut kuruluş biçimine bakılmaksızın devlet ve diğer kamu tüzel kişiliklerince genel idare esaslarına göre yürütülen asli ve sürekli kamu hizmetlerini ifa ile görevlendirilenlerdir; kadroya atanır, Kanun'un tamamına tabidir.
• 657 4/B nedir — sözleşmeli personel, kalkınma planı ve yıllık programlarda yer alan önemli projelerde, zaruri ve istisnai hâllere münhasır olmak üzere özel bir meslek bilgisine ve ihtisasına ihtiyaç gösteren geçici işlerde, mali yılla sınırlı sözleşmeyle ve işçi sayılmayan kamu hizmeti görevlileridir; Sözleşmeli Personel Çalıştırılmasına İlişkin Esaslar'a tabidir, ücret tavanı Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenir.
• İşçi (4/D) — memur ve sözleşmeli personel dışında kalan ve 4857 sayılı İş Kanunu'na tabi çalışan personeldir.

Memurların Ödev ve Sorumlulukları

Memurların ödev ve sorumlulukları Kanun'un 6-16. maddelerinde sayılır: sadakat (Anayasa ve kanunlara sadakatle bağlı kalmak, yemin), tarafsızlık ve devlete bağlılık (siyasi partiye üye olamama, hizmette ayrım yapmama), davranış ve iş birliği (memurluğun itibar ve güvenine uygun davranış), amir durumundaki memurların görev ve sorumlulukları (hakkaniyet, eşitlik, kanuna aykırı emir vermeme), yurt dışında davranış, mal bildirimi, basına bilgi ve demeç verme yasağı, resmi belge, araç ve gereçlerin yönetimi ve iadesi.

Bu ödevler, disiplin hükümlerinin (md. 125) uygulama zeminidir; ödevin ihlali disiplin cezasının fiilidir.

Memurların Genel Hakları

Memurların genel hakları 17-25. maddelerde düzenlenir:

• Uygulamayı isteme hakkı (Kanun ve ilgili mevzuatın kendileri hakkında uygulanmasını isteme).
• Güvenlik (kanunlarda yazılı hâller dışında memurluğa son verilmemesi, aylık ve haklardan yoksun bırakılmama), emeklilik, çekilme (istifa).
• Müracaat, şikâyet ve dava açma (amirlerinin ya da kurumlarının işlemleri hakkında; şikâyet, amir atlanmadan sırayla yapılır ve şikâyet nedeniyle memura ceza verilemez).
• Sendika kurma ve üye olma; izin (yıllık, mazeret, hastalık, aylıksız).
• Kovuşturma ve yargılama (görevle ilgili suçlarda 4483 sayılı Kanun'a göre özel yargılama usulü); isnat ve iftiralara karşı korunma (kurum tarafından savunulma, kasıtlı iftirada kovuşturma).

Memurların Yasakları

Memurların yasakları 26-31. maddelerdedir:

• Toplu eylem ve hareketlerde bulunma yasağı (kamu hizmetlerini aksatacak toplu çekilme, işi yavaşlatma) ve grev yasağı.
• Ticaret ve diğer kazanç getirici faaliyetlerde bulunma yasağı (tacir ya da esnaf sayılmayı gerektiren faaliyet, ticari şirketlerde yönetim ve denetim görevi; kooperatif ve dernek yöneticiliği gibi istisnalar).
• Hediye alma ve menfaat sağlama yasağı (doğrudan ya da aracı eliyle hediye isteme, görev sırasında olmasa dahi menfaat sağlama amacıyla hediye kabul etme).
• Denetimindeki teşebbüsten menfaat sağlama yasağı ve gizli bilgileri açıklama yasağı (görev nedeniyle öğrenilen gizli bilgileri yetkili amirin izni olmadan açıklama).

Memur Sınıfları, Kadrolar, Memurluğa Alınma ve Adaylık

Kanun'un 36. maddesi memurları hizmet sınıflarına ayırır: genel idare hizmetleri, teknik hizmetler, sağlık ve yardımcı sağlık hizmetleri, eğitim ve öğretim hizmetleri, avukatlık hizmetleri, din hizmetleri, emniyet hizmetleri, jandarma hizmetleri, sahil güvenlik hizmetleri, yardımcı hizmetler, mülki idare amirliği hizmetleri ve milli istihbarat hizmetleri; her sınıfın giriş ve yükselebilecek derece-kademeleri öğrenim durumuna göre belirlenir. Kadrolar, kadro ihdas ve iptaline ilişkin mevzuatla ve norm kadro düzenlemeleriyle yönetilir.

Adaylık ve aday memur eğitimi için ayrı rehber hazırlanmıştır.

İlerleme, Yükselme, İzinler ve Mali Haklar

Kademe ilerlemesi her yıl (olumsuz disiplin durumu yoksa) kendiliğinden, derece yükselmesi ise üst derecede boş kadro bulunması ve en az üç yıl bir derecede bulunmuş olma şartıyla yapılır (md. 64-68); 68/B maddesi, belirli hizmet süresini dolduranların üst derecelere atanabilmesini düzenler ve görevde yükselmenin temel dayanağıdır.

• Yıllık izin — hizmet süresi bir yıldan on yıla kadar olanlara yirmi, on yıldan fazla olanlara otuz gün (md. 102-103).
• Mazeret izni — doğum sonrası analık izni, babalık izni, evlenme, ölüm ve diğer mazeretler (md. 104).
• Hastalık ve refakat izni (md. 105), aylıksız izin (md. 108) ve süt izni.

657 Sayılı Devlet Memurları Kanunu Eğitim Hakkı: Hizmet İçi Eğitim ve Yetiştirme

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu eğitim hakkı sorusu, iki farklı konuyu kapsar.

Birincisi, 657 eğitim hakkı olarak bilinen hizmet içi eğitim: Kanun'un 214-225. maddeleri, devlet memurlarının yetişmelerini sağlamak, verimliliğini artırmak ve daha ileriki görevlere hazırlamak amacıyla kurumların hizmet içi eğitim düzenlemesini, Devlet Memurları Eğitimi Genel Planı'nı, eğitim birimlerini ve yurt dışında eğitimi düzenler; memurun görevinin gerektirdiği eğitime katılma hakkı ve kurumca düzenlenen eğitime katılma yükümlülüğü vardır, eğitim süresince aylık ve özlük hakları devam eder.

İkincisi, öğrenim ve gelişim hakkı: memurun kadrosuyla ilgili yükseköğrenim görmesine bağlı intibak (md. 36), yetiştirilmek amacıyla yurt dışına gönderilme (md. 78-80; süre ve mecburi hizmet yükümlülüğü) ve öğrenim için aylıksız izin.

Disiplin ve Görevden Ayrılma: Kısa Çerçeve

Disiplin cezaları (md. 124-136) uyarma, kınama, aylıktan kesme, kademe ilerlemesinin durdurulması ve devlet memurluğundan çıkarmadır; savunma hakkı, zamanaşımı ve itiraz usulü ayrı rehberde ayrıntılı işlenmiştir.

Sık Yapılan Hatalar

• Sözleşmeli personele memur hükümlerini ya da memura sözleşmeli esaslarını uygulamak
• Kanunsuz emir prosedürünü bilmemek; sözlü emri yazılı istememek
• Şikâyet ve dava sürelerini kaçırmak
• Ticaret yasağı kapsamını yanlış yorumlamak (şirket ortaklığı ile yöneticilik)
• İzin hesabında hizmet süresini ve yıl devrini yanlış uygulamak
• Derece yükselmesinde boş kadro ve üç yıl şartını atlamak
• Hizmet içi eğitim planı yapmamak; eğitim kayıtlarını özlük dosyasına işlememek
• Çekilmiş sayılma ve görevden uzaklaştırma sürelerini hatalı uygulamak

657 Eğitimi Kimler İçin? Memur Eğitimi ve Personel Mevzuatı Eğitimi İçindeki Yeri

Kısaca 657 eğitimi olarak anılan program aşağıdaki gruplar için uygundur:

• Kamu kurumlarının personel ve insan kaynakları birimleri, belediyelerin ve il özel idarelerinin insan kaynakları müdürlükleri.
• Amir konumundaki tüm yöneticiler (disiplin amiri sıfatıyla), maaş ve özlük servisleri, hukuk müşavirlikleri.
• Sendika temsilcileri, aday memurlar ve haklarını öğrenmek isteyen tüm devlet memurları.