4857 sayılı İş Kanunu, 2003 yılında yürürlüğe giren ve işçi, işveren, işveren vekili ve alt işveren arasındaki iş ilişkisinin kurulması, yürütülmesi, çalışma süreleri, ücret, izin, fesih, tazminat ve iş güvencesi kurallarını düzenleyen temel kanundur; kapsamı md. 1'de tüm işyerleri, işverenler ve işçiler olarak belirlenir.
md. 4'teki istisnalar (deniz ve hava taşıma işleri, elli ve daha az işçi çalıştırılan tarım ve orman işyerleri, aile ekonomisi sınırında tarım işleri, ev hizmetleri, esnaf ve sanatkâr işyerleri, çıraklar, sporcular, rehabilite edilenler) dışında kalan tüm iş ilişkilerine uygulanır; kapsam dışı iş ilişkilerinde 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun hizmet sözleşmesi hükümleri ve varsa özel kanunlar (Deniz İş Kanunu, Basın İş Kanunu) uygulanır.
Temel kavramlar: işçi (iş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişi), işveren (işçi çalıştıran gerçek ya da tüzel kişi), işveren vekili (işveren adına hareket eden ve işin, işyerinin ve işletmenin yönetiminde görev alan kişi), alt işveren (asıl işverenden iş alan ve işçilerini yalnızca bu işte çalıştıran işveren; muvazaa ve asıl işin bölünerek alt işverene verilmesi yasağı), işyeri, iş sözleşmesi, bağımlılık unsuru, işçi lehine yorum ilkesi ve eşit davranma ilkesi (md. 5; dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasi düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep gibi sebeplere dayalı ayrım yasağı; ihlalde dört aya kadar ücret tutarında ayrımcılık tazminatı ve yoksun kalınan haklar).
Temel mevzuat kümesi:
İş hukuku eğitimi ve iş kanunu eğitimi bu mevzuat kümesini işe alımdan feshe kadar süreç sırasıyla işler ve her başlıkta yargı kararlarıyla uygulamayı gösterir. Kamu işverenleri ve belediye şirketleri için özel kurallar belediye şirket işçileri hangi kanuna tabi rehberinde ele alınır.
Çalışma süreleri ve fazla çalışma kuralları 4857 md. 63-69 ile ilgili yönetmeliklerde düzenlenir. Haftalık çalışma süresi en çok kırk beş saattir, aksi kararlaştırılmamışsa haftanın çalışılan günlerine eşit bölünür (altı günlük çalışmada günde yedi buçuk saat, beş günlük çalışmada günde dokuz saat; sekiz saat çalışma kuralı uygulamada yaygın ancak Kanun'da günlük sınır on bir saattir); günlük çalışma süresi her ne şekilde olursa olsun on bir saati aşamaz.
Denkleştirme: tarafların anlaşmasıyla haftalık normal çalışma süresi işyerinde haftanın çalışılan günlerine günde on bir saati aşmamak koşuluyla farklı şekilde dağıtılabilir; bu hâlde iki aylık (toplu iş sözleşmesiyle dört aylık) denkleştirme süresi içinde haftalık ortalama çalışma süresi kırk beş saati aşmamak koşuluyla bazı haftalarda daha fazla çalışılabilir (fazla çalışma sayılmaz, yazılı anlaşma şarttır).
Çalışma süresinden sayılan hâller (md. 66): yer altı ve su altında iniş çıkış süreleri, işverenin işçiyi işyeri dışında çalıştırmak üzere gönderdiği yolda geçen süreler, işçinin çalıştırılmaksızın iş bekleyerek boş geçirdiği süreler, işverenin verdiği başka bir işle meşgul olma süreleri, emzirme süreleri ve toplu taşıma dışında işverenin sağladığı araçla işe gidiş geliş süreleri (yalnızca işin niteliğinden doğan zorunluluk hâlinde).
Gece çalışması (md. 69): en geç saat yirmide başlayıp en erken altıda biten ve en fazla on bir saat süren dönemde işçilerin gece çalışmaları yedi buçuk saati geçemez (turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmetlerinde yazılı onayla istisna); kadın işçilerin ve on sekiz yaşından küçüklerin gece çalışması yönetmeliklerle sınırlıdır.
Fazla çalışma (md. 41): haftalık kırk beş saati aşan çalışmalardır, her saat için normal saat ücretinin yüzde elli fazlasıyla ödenir; haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırk beş saatin altında belirlendiği durumlarda kırk beş saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışmadır ve yüzde yirmi beş zamlı ödenir. Fazla çalışma için işçinin yazılı onayı gerekir (işçi onayını otuz gün önceden bildirerek geri alabilir); yılda iki yüz yetmiş saatten fazla fazla çalışma yaptırılamaz; işçi isterse fazla çalışma ücreti yerine her saat için bir saat otuz dakika serbest zaman kullanabilir. Fazla çalışmanın ispatı (puantaj, giriş çıkış kayıtları, bordro, tanık) uyuşmazlıkların ana konusudur.
Dinlenme hakları: ara dinlenmesi (md. 68; dört saate kadar işlerde on beş dakika, dört-yedi buçuk saat arası işlerde yarım saat, yedi buçuk saatten fazla işlerde bir saat; çalışma süresinden sayılmaz), hafta tatili (md. 46; yedi günlük zaman dilimi içinde kesintisiz en az yirmi dört saat; çalışılmadan ödenir, çalıştırılırsa ilave ücret), ulusal bayram ve genel tatil günleri (md. 44 ve 47; çalışılmazsa bir günlük ücret, çalışılırsa ayrıca bir günlük ücret daha), telafi çalışması (md. 64; dört ay içinde günde üç saati aşmamak ve tatil günlerinde yaptırılmamak koşuluyla; fazla çalışma sayılmaz).
Uygulamada en sık hatalar: fazla çalışma onayının alınmaması, iki yüz yetmiş saat sınırının aşılması, günlük on bir saat sınırının denkleştirme gerekçesiyle aşılması, ara dinlenmesinin çalışma süresine dahil edilmemesi nedeniyle fiili sürenin yanlış hesaplanması, hafta tatilinin verilmemesi, genel tatil çalışmalarının ödenmemesi ve puantaj kayıtlarının tutulmaması ya da gerçeği yansıtmamasıdır.
Yıllık ücretli izin hakkı ve süresi 4857 md. 53-60 ve Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliği'nde düzenlenir: işyerinde deneme süresi dahil en az bir yıl çalışmış işçilere yıllık ücretli izin verilir.
İzin süreleri (hizmet süresine göre): bir yıldan beş yıla kadar (dahil) on dört gün; beş yıldan fazla on beş yıldan az yirmi gün; on beş yıl (dahil) ve daha fazla yirmi altı günden az olamaz. On sekiz ve daha küçük yaştaki işçiler ile elli ve daha yukarı yaştaki işçilere verilecek izin yirmi günden az olamaz. Süreler iş sözleşmeleri ve toplu iş sözleşmeleriyle artırılabilir.
İzin kayıtlarının tutulması: işveren her işçinin yıllık izin durumunu gösteren ve işçinin imzasını taşıyan yıllık izin kayıt belgesini tutmak zorundadır. Kayıt tutulmaması hâlinde izin kullandırıldığının ispatı işverene aittir ve Yargıtay imzasız kayıtları ispat için yeterli görmez — izin formu, imzalı izin kayıt belgesi ve izin dönemi ücret bordrosu birlikte saklanmalıdır.
Diğer izin türleri: mazeret izinleri (4857 ek md. 2; evlenme ve evlat edinmede üç gün, ana-baba-eş-kardeş-çocuk ölümünde üç gün, eşin doğumunda beş gün babalık izni, en az yüzde yetmiş engelli çocuğun tedavisinde yılda on güne kadar), analık izni (md. 74; doğumdan önce sekiz ve sonra sekiz hafta olmak üzere on altı hafta; çoğul gebelikte iki hafta ekleme; süt izni günde bir buçuk saat; analık izni sonrası altı aya kadar ücretsiz izin), hastalık ve rapor (sağlık raporu süresince iş sözleşmesi askıda kalır, ihbar süresini altı hafta aşan raporda işverenin fesih hakkı doğar), ücretsiz izin (işçinin yazılı onayı olmadan verilemez; onaysız ücretsiz izin haklı fesih nedenidir), askerlik ve kanuni ödev nedeniyle izin (md. 31).
Uygulamada en sık hatalar: izin süresinin kıdeme göre güncellenmemesi, izin kayıtlarının imzasız tutulması, iznin on günün altında parçalanması, izin döneminde hafta tatili ve genel tatillerin izinden düşülmesi, ücretsiz iznin işçi onayı olmadan dayatılması ve fesihte kullanılmayan izin ücretinin ödenmemesidir.
İş sözleşmesi türleri: belirsiz süreli sözleşme (kural), belirli süreli sözleşme (md. 11; objektif koşullara bağlı olarak yazılı yapılır, esaslı neden olmadıkça zincirleme yapılamaz, aksi hâlde baştan itibaren belirsiz süreli sayılır; ihbar tazminatı ve iş güvencesi hükümleri uygulanmaz), kısmi süreli ve tam süreli sözleşmeler (md. 13; kısmi süreli işçiye ayrımcılık yasağı ve hakların çalışma süresiyle orantılı uygulanması), çağrı üzerine çalışma ve uzaktan çalışma (md. 14), deneme süreli sözleşme (md. 15; en çok iki ay, toplu iş sözleşmesiyle dört ay; deneme süresinde bildirimsiz ve tazminatsız fesih), takım sözleşmesi ve geçici iş ilişkisi (md. 7) ile yazılı şekil yükümlülüğü (md. 8; süresi bir yıl ve daha fazla olan sözleşmelerde yazılı şekil).
Fesih bildirimi ve usul: yazılı yapılır (md. 109); iş güvencesi kapsamındaki işçilerde fesih sebebi açık ve kesin belirtilir ve davranış/verim nedeniyle fesihte savunması alınmadan fesih yapılamaz (md. 19). Süreli fesihte ihbar süreleri (md. 17): altı aydan az kıdemde iki hafta, altı ay-bir buçuk yıl arası dört hafta, bir buçuk-üç yıl arası altı hafta, üç yıldan fazla sekiz hafta; bu sürelere ilişkin ücret peşin ödenerek (ihbar tazminatı) sözleşme sona erdirilebilir. İş güvencesi kapsamı dışındaki işçilerde fesih hakkının kötüye kullanılması hâlinde ihbar süresinin üç katı tutarında kötü niyet tazminatı ödenir.
Haklı nedenle fesih: işçinin haklı nedenle derhal fesih hakkı (md. 24; sağlık sebepleri, ücretin ödenmemesi, hakaret, taciz, çalışma koşullarının uygulanmaması, zorlayıcı sebepler) ve işverenin haklı nedenle derhal fesih hakkı (md. 25; sağlık sebepleri, işvereni yanıltma, hakaret, cinsel taciz, sataşma, sarhoşluk, hırsızlık, yedi günden fazla hapis cezası gerektiren suç, izinsiz ve mazeretsiz devamsızlık, iş güvenliğini tehlikeye düşürme) altı iş günü ve bir yıllık hak düşürücü süre içinde kullanılır (md. 26).
Haklı nedenle fesihte ihbar tazminatı ödenmez; ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık nedeniyle işveren feshinde kıdem tazminatı da ödenmez. Feshin haklılığını ispat yükü fesheden taraftadır; haksız fesih hâlinde ihbar tazminatı, kıdem tazminatı ve iş güvencesi kapsamında işe iade sonuçları doğar.
Geçerli fesih nedenleri (md. 18): iş güvencesi kapsamında (otuz ve daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde en az altı aylık kıdemi olan belirsiz süreli sözleşmeli işçiler) süreli fesih işçinin yeterliliğinden/davranışlarından ya da işletmenin, işyerinin veya işin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır; sendika üyeliği, şikâyet ve dava, ayrımcılık sebepleri, analık izni geçerli sebep sayılmaz.
İş güvencesi ve işe iade davası: işçi, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurur; arabuluculukta anlaşılamazsa son tutanaktan itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açar (md. 20; dava şartı arabuluculuk 7036 sayılı Kanun md. 3). Feshin geçerli sebebe dayandığını ispat yükü işverendedir; mahkeme feshi geçersiz bulursa işe iadeye karar verir, işçi kesinleşen kararın tebliğinden itibaren on iş günü içinde işe başlamak için başvurur; işveren bir ay içinde işe başlatmazsa en az dört en çok sekiz aylık ücret tutarında iş güvencesi tazminatı ile en çok dört aya kadar boşta geçen süre ücreti öder (md. 21).
Arabuluculuk: bireysel iş uyuşmazlıklarının temel kaynakları (ödenmeyen ücret ve fazla mesai, izin ücreti, kıdem ve ihbar, fesih sebebi, mobbing, ayrımcılık, sigortasız çalıştırma); 7036 sayılı Kanun'a göre işçi ve işveren alacak-tazminat talepleri ile işe iade taleplerinde dava açmadan önce arabulucuya başvuru dava şartıdır (iş kazası ve meslek hastalığından doğan tazminat davaları hariç). Arabulucu üç haftada (zorunlu hâlde bir hafta uzatma) sonuçlandırır; ilk toplantıya mazeretsiz katılmamanın yargılama gideri ve vekâlet ücreti sonuçları vardır; anlaşma tutanağı ilam niteliğindedir.
Fesih sürecinin işveren tarafındaki uygulaması, ihtarname ve fesih bildirimi örnekleri için işverenin yönetim hakkı ve Yargıtay kararları ile işveren hakları rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
Ücret ve ücretin korunması: ücret bir iş karşılığında işveren ya da üçüncü kişilerce sağlanan ve para ile ödenen tutardır (md. 32), en geç ayda bir ödenir; belirli işyerlerinde ve tüm işverenlerde ücret, prim, ikramiye banka aracılığıyla ödenir; ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır.
Eşit işe eşit ücret ilkesi: aynı ya da eşit değerde iş için cinsiyet nedeniyle daha düşük ücret kararlaştırılamaz (md. 5); tam ve kısmi süreli, belirli ve belirsiz süreli işçiler arasında da salt sözleşme türü nedeniyle ayrım yapılamaz.
Bordro öğeleri: brüt ücret, fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma ücreti, hafta tatili ve genel tatil ücretleri, gece zammı, prim, ikramiye, sosyal yardımlar, sigorta primi işçi payı ve işsizlik sigortası primi, gelir vergisi matrahı ve vergi, damga vergisi, icra ve nafaka kesintileri, avans mahsubu, net ücret ve işveren maliyeti. Yargıtay imzalı ve ihtirazi kayıtsız bordroyu fazla mesai ve tatil çalışmaları için ispat aracı sayar, ancak tahakkuk sıfırsa değerlendirmez — bordro ile fiili çalışma kayıtlarının uyumu önemlidir.
Kıdem ve ihbar tazminatı hesaplama: kıdem tazminatı 1475 sayılı Kanun md. 14'e göre en az bir yıl kıdemi olan işçinin işveren tarafından haklı neden dışında feshi, işçi tarafından haklı nedenle feshi, muvazzaf askerlik, yaşlılık/emeklilik/malullük aylığı almak amacıyla fesih, on beş yıl sigortalılık ve üç bin altı yüz gün prim şartını sağlayarak fesih, kadın işçinin evlenme tarihinden itibaren bir yıl içinde feshi ve işçinin ölümü hâllerinde ödenir.
Hesap, her tam yıl için otuz günlük giydirilmiş brüt ücret esasıyla yapılır; bir yıldan artan süreler için aynı oran üzerinden orantılı ödeme yapılır. Kıdem tazminatının yıllık tavanı en yüksek Devlet memuruna bir hizmet yılı için ödenecek emeklilik ikramiyesini geçemez; aynı işverenin bir ya da değişik işyerlerinde geçen süreler birleştirilir. İhbar tazminatı ise bildirim sürelerine uyulmadan yapılan feshin bildirim süresine ilişkin ücret tutarıdır, giydirilmiş brüt ücret üzerinden ve ihbar süresinin gün sayısıyla çarpılarak hesaplanır; haklı nedenle fesih ile deneme süresi içindeki fesihte ödenmez.
Fesih sonrası kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, kullanılmayan izin ücreti, fazla mesai ve genel tatil alacakları vergi ve sigorta kesintileriyle birlikte hesaplanıp ibraname düzenlenir (TBK md. 420; fesihten en az bir ay sonra, yazılı, alacak türü ve tutarı açık, banka ödemesi). İşveren SGK yükümlülükleri ve prim maliyeti için 5510 sayılı Kanun işveren yükümlülükleri rehberi tamamlayıcıdır.
Disiplin ve yazılı savunma alma: İş Kanunu'nda memur disiplin hukukundaki gibi bir ceza kataloğu yoktur; disiplin, işverenin yönetim hakkı, iş sözleşmesi, işyeri iç yönetmeliği ve toplu iş sözleşmesindeki disiplin hükümleri (uyarı, kınama, ücret kesme cezası, işten çıkarma) ile 4857 md. 19'daki savunma alma zorunluluğu çerçevesinde yürütülür.
Davranış ya da verim nedeniyle süreli fesihten önce işçinin savunmasının alınması geçerlilik şartıdır (isnadın açık yazılması, makul süre verilmesi, savunmanın değerlendirilmesi). Haklı nedenle derhal fesihte savunma zorunlu değildir ancak Yargıtay ispat açısından tutanak, tanık ve savunmayı önemser; uyarı ve ihtarların yazılı ve tebliğli olması sonraki fesihte tutarlılık ve son çare ilkesinin kanıtıdır.
Mobbing ve kötü niyet tazminatı: mobbing (psikolojik taciz), işyerinde bir ya da birkaç kişi tarafından belirli bir işçiye yönelik, sistematik, tekrarlanan ve belirli bir süre devam eden, kişiyi yıldırma, dışlama, itibarsızlaştırma ya da işten ayrılmaya zorlama amacı taşıyan düşmanca davranışlardır; Türk Borçlar Kanunu md. 417 işverene işçinin kişiliğini koruma ve psikolojik tacize karşı önlem alma yükümlülüğü yükler.
Kötü niyet tazminatı, iş güvencesi kapsamı dışındaki işçilerin sözleşmesinin fesih hakkının kötüye kullanılarak (şikâyet, dava, sendikal faaliyet, hamilelik gibi nedenlerle) sona erdirilmesi hâlinde ihbar süresinin üç katı tutarında ödenen tazminattır (md. 17); iş güvencesi kapsamındaki işçiler için işe iade ve iş güvencesi tazminatı bunun yerine geçer.
İç prosedürler: mobbing ve tacizle ilgili işyeri politikası, gizli şikâyet kanalı, soruşturma komisyonu, mağdurun korunması, tanık dinleme, karar ve yaptırım, kayıtların saklanması ve yönetici eğitimleri kurumsal iklimin ve dava riskinin belirleyicisidir. Mobbing ve liderlik ilişkisi için liderlik ve mobbing rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
6331 sayılı Kanun kapsamında işveren yükümlülükleri (md. 4): çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamak, mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi, her türlü tedbirin alınması (işverenin dışarıdan hizmet alması sorumluluğunu kaldırmaz).
5510 sayılı Kanun kapsamında SGK yükümlülükleri: işyeri bildirgesi, sigortalı işe giriş bildirgesinin en geç işe başlamadan bir gün önce verilmesi (inşaat, balıkçılık ve tarım işlerinde işe başlama günü), işten ayrılış bildirgesinin on gün içinde verilmesi, aylık prim ve hizmet belgesinin (muhtasar ve prim hizmet beyannamesi) süresinde verilmesi ve primlerin ödenmesi. Sigortasız çalıştırma ve geç bildirimde asgari ücretin katları üzerinden idari para cezaları uygulanır; prim borçlarında gecikme zammı işler ve teşviklerden yararlanılamaz.
İş kazası, meslek hastalığı bildirimleri ve sorumluluklar: iş kazası (5510 md. 13; sigortalının işyerinde bulunduğu sırada, işveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle, görevli olarak işyeri dışına gönderilmesi nedeniyle meydana gelen ve sigortalıyı bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olay) işverence kazadan sonraki üç iş günü içinde SGK'ya, kolluğa ise derhal bildirilir; meslek hastalığı öğrenildiği günden itibaren üç iş günü içinde bildirilir.
Bildirmemenin sonuçları: SGK'nın sigortalıya ödediği geçici iş göremezlik ödeneğinin işverenden tahsili ve idari para cezası. İşverenin kusuru hâlinde SGK'nın rücu hakkı ve işçinin maddi-manevi tazminat davaları (kusur oranı, illiyet bağı, bilirkişi raporu) gündeme gelir; İSG kurallarına uymamanın ceza hukuku sonuçları (taksirle yaralama ve öldürme) da vardır.
İş kazasında işveren sorumluluğu ve SGK denetimi için SGK denetimi ve iş kazasında işveren sorumluluğu rehberi, İSG belgelendirme için iş sağlığı ve güvenliği sertifikası rehberi tamamlayıcıdır.
İş kanunu eğitimi, özellikle özel sektör kuruluşlarında çalışan ve iş hukuku uygulamalarında aktif rol alan profesyoneller için hazırlanmış bir iş hukuku seminer programıdır:
Programın hedefi katılımcıların 4857 sayılı İş Kanunu kapsamında temel kavram ve ilkeleri öğrenmesi, işveren yükümlülüklerini kavraması, özlük-bordro-ücret süreçlerinde doğru uygulamaları bilmesi, çalışma süreleri kural ve istisnalarını ayırt edebilmesi, yıllık ücretli izin ve diğer izin türlerini doğru planlayabilmesi, kıdem ve ihbar tazminatı hesaplamalarını örnekler üzerinden uygulayabilmesi, haklı nedenle fesih ve haksız fesih sonuçlarını ayırt edebilmesi, mobbing ve kötü niyet tazminatı risklerini yönetebilmesi ve arabuluculuk ile işe iade süreçlerine hâkim olmasıdır.
İçerik yedi bölümden oluşur: iş hukukuna giriş ve temel mevzuat, çalışma süreleri-fazla çalışma-dinlenme hakları, iş sözleşmesi türleri ve fesih süreçleri, ücret-bordro-yan haklar, disiplin-mobbing-kurumsal iklim, iş sağlığı ve güvenliği ile SGK uygulamaları ve uyuşmazlık çözümü-arabuluculuk. Program kurum ihtiyacına göre iki tam gün (toplam on iki saat) sınıf içi, çevrim içi ya da kuruma özel vaka çalışmaları ağırlıklı sertifika programı formatında düzenlenir; uygulamalı bölümde katılımcılar fazla mesai ve izin hesabı, fesih bildirimi ve savunma istem yazısı, kıdem ve ihbar tazminatı toplu hesaplaması, ibraname ve arabuluculuk başvuru senaryoları üzerinde çalışır. 4857 sayılı kanun eğitimi, personel mevzuatı eğitimi ve 5510 sayılı sosyal güvenlik kanunu eğitimi dizisinde işveren yükümlülükleri, SGK denetimi, iş kazası ve arabuluculuk programlarıyla birlikte iş hukuku eğitim setini oluşturur ve kamu eğitim programları arasında işçi çalıştıran tüm kamu idarelerine açıktır. Her program sonunda katılımcılara e-Devlet üzerinden doğrulanabilen sertifika verilir.
Uygulamada 4857 sayılı İş Kanunu kapsamında en çok karşılaşılan risklerin başında, fesih bildirimlerinin ve disiplin tutanaklarının tebliğ usulü gelmektedir; elden tebliğlerde imza imtinası durumunda en az iki şahitle tutanak düzenlenmeli, posta yolu tercih edilecekse mutlaka noter kanalı kullanılmalıdır.