SGK denetimi, Sosyal Güvenlik Kurumu'nun işverenlerin ve sigortalıların 5510 sayılı Kanun ve ilgili mevzuattan doğan yükümlülüklerini yerine getirip getirmediğini incelemesidir.
İki denetim kadrosu vardır: Kurumun Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı'na bağlı SGK müfettişleri (kapsamlı ve çok ilde yürütülen incelemeler, kamu kurumları, büyük işyerleri, soruşturmalar) ve il müdürlüklerine bağlı sosyal güvenlik denetmenleri (yerel işyeri denetimleri, fiili tespitler, ihbar ve şikâyet incelemeleri, asgari işçilik).
Denetim; programlı (sektör ve risk analizine göre), ihbar ve şikâyet üzerine (çalışan, eski çalışan, rakip), diğer kurumların bildirimi üzerine (Çalışma Bakanlığı, vergi dairesi, mahkeme) ya da belirli işlemler nedeniyle (ilişiksizlik belgesi, iş kazası, hizmet tespit davası) başlar. Denetim elemanı, işyerine girme, kayıt ve belge isteme, işçi ve işverenin ifadesini alma ve tutanak düzenleme yetkisine sahiptir; tutanaklar aksi ispat edilene kadar geçerli sayılır.
SGK denetimine nasıl hazırlanılır sorusunun cevabı, denetim günü değil, her ay düzenli yapılan işlerdir:
Denetimde fiilen çalıştığı tespit edilen ancak bildirilmemiş işçi için sonuçlar zincirlemedir: işe giriş bildirgesinin verilmemesi nedeniyle idari para cezası, tespit edilen süre için geriye dönük prim ve gecikme zammı, beyannamelerin eksik verilmesi cezası ve şartları varsa kayıt geçersizliği cezası.
Sigortasız işçi çalıştırıldığının tespiti hâlinde işveren bir yıl süreyle istihdam teşviklerinden yararlanamaz ve yararlanılmış teşvikler geri alınır.
Tespit, işçinin beyanı, tanık ifadeleri, işyeri kayıtları (giriş-çıkış, vardiya listeleri, kamera, e-posta) ve fiili durumla yapılır; işverenin savunma hakkı, bu delillerin çürütülmesine dayanır. Kamu kurumlarında sigortasız çalıştırma çoğunlukla hizmet alımı yüklenicilerinde görülür ve idarenin hakediş ödemelerinden sorumluluğunu doğurur.
Asgari işçilik uygulaması, kamu ihale konusu işlerde ve özel bina inşaatlarında, işin niteliğine göre belirlenmiş asgari işçilik oranı üzerinden bildirilmesi gereken işçilik tutarının hesaplanması ve bildirilen işçiliğin bu tutarın altında kalması hâlinde farkın prim olarak tahsil edilmesidir. Kamu ihalelerinde oran, Kurumca belirlenen asgari işçilik oranları listesine göre hakediş ya da sözleşme bedeline uygulanır; özel bina inşaatlarında ise yapının sınıfına göre birim maliyet ve yüzölçümü üzerinden hesaplanır.
İşin bitiminde yüklenici, borcu olmadığına dair ilişiksizlik belgesi almak zorundadır; belge olmadan kesin teminat iade edilmez ve son hakediş ödenmez. İdare, hakedişlerden yüklenicinin prim borcunu kesmek ve ilişiksizlik belgesini aramakla yükümlüdür; bu yükümlülüğün ihmali, borcun idareden tahsiline ve Sayıştay bulgusuna yol açar.
Fark işçilik hesabında uzlaşma ve meslek mensubu raporu (mali müşavir incelemesi) seçenekleri, işverenin maliyeti azaltan haklarıdır.
İş kazasında işveren sorumluluğu üç düzeyde işler:
Savunma, kusur oranının belirlenmesine odaklanır: kaçınılmazlık, sigortalının kusuru, üçüncü kişinin kusuru ve iş güvenliği önlemlerinin belgelenmiş olması (risk değerlendirmesi, eğitim kayıtları, kişisel koruyucu donanım teslim tutanakları) işverenin rücu ve tazminat yükünü belirler.
SGK rücu davası, Kurumun iş kazası ya da meslek hastalığı nedeniyle yaptığı ödemeleri işverenden (ve kusuru varsa üçüncü kişilerden) geri almak için iş mahkemesinde açtığı davadır.
Süreç: Kurum müfettişinin iş kazası incelemesi ve kusur tespiti, sigortalıya gelir bağlanması, rücu alacağının hesaplanması (ilk peşin sermaye değeri), işverene ödeme çağrısı ve ödenmezse dava. Mahkeme bilirkişi raporuyla kusur oranlarını belirler; işverenin kusuru oranında sorumluluğa hükmedilir, sigortalının kusuru işverenin payını azaltır, kaçınılmazlık payı işverene yüklenmez.
Savunmada işverenin elindeki en güçlü delil, kazadan önce alınmış ve belgelenmiş iş güvenliği önlemleridir; kazadan sonra hazırlanan belgeler kusuru azaltmaz. Kamu kurumları da işveren sıfatıyla rücu davasına muhataptır; özellikle belediyelerin park-bahçe, temizlik ve fen işlerinde yaşanan kazalar bu davaların sık konusudur.
SGK teşvikleri, denetimin ayrı bir başlığıdır: yararlanılan her teşvik için sigortalı, işyeri ve işveren şartlarının sağlanıp sağlanmadığı, aynı sigortalı için birden fazla teşvikten yararlanılıp yararlanılmadığı, prim borcu varken teşvik kullanılıp kullanılmadığı ve sigortasız işçi tespitinden sonra teşvik yasağına uyulup uyulmadığı incelenir.
Şartları sağlamadan yararlanılan teşvik, gecikme cezası ve zammıyla geri alınır.
Kamu idareleri teşviklerin çoğundan yararlanamadığından bu başlık ağırlıklı olarak özel sektör, belediye şirketleri ve döner sermaye işletmeleri için önemlidir; doğru teşvik yönetimi, işverenin hem maliyet avantajı hem de denetim güvencesidir.
Kamu idareleri de SGK denetimine tabidir; farklı olan denetimin odağıdır: 4/c kapsamındaki memurlar için kesenek ve karşılık bildirimleri, emeklilik işlemleri ve fiili hizmet süresi zammı; 4/a kapsamındaki işçi ve sözleşmeli personel için bildirim ve prim yükümlülükleri; hizmet alımlarında yüklenici personelinin bildirimi, hakedişten prim kesintisi ve ilişiksizlik belgesi; kamu işyerlerinde iş kazası bildirimi ve iş güvenliği önlemleri.
Kamu kurumlarında SGK bulguları çoğunlukla Sayıştay bulgusuyla çakışır: aynı hata iki denetimde birden yazılır ve sorumluluk, ilgili gerçekleştirme görevlisi ve harcama yetkilisine kadar uzanır.
SGK denetimi eğitimi ve iş kazası eğitimi modülleri aşağıdaki gruplar için uygundur:
Program, işveren eğitimi ve işveren hakları eğitimi olarak işverenin denetim ve kaza karşısındaki haklarını (savunma, itiraz, uzlaşma, dava) merkeze alır; sosyal güvenlik mevzuatı eğitimi dizisinde bildirim ve prim yükümlülükleri ile sigortalı hakları modüllerini tamamlar. Kurumsal programlarda kurumun kendi denetim raporları, iş kazası dosyaları ve hizmet alımı sözleşmeleri üzerinden çalışılır ve eğitim sonunda bir denetime hazırlık kontrol listesi hazırlanır.
Uygulamada sgk denetimi sürecinde en çok karşılaşılan risk, ibraz edilen yasal defterler ile banka kayıtları ve personel devam kontrol sistemi (PDKS) verileri arasındaki uyumsuzluklardır. Fiili denetim anında tutulan tutanakları imzalamadan önce her tespitin dikkatle okunması ve ihtilaflı hususlara mutlaka şerh düşülmesi, olası idari itiraz ve yargı yollarında işverenin en kritik savunma dayanağını oluşturur.