4483 Sayılı Kanun: Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun — Kapsama Dahil Memurlar ve Suçlar, İzin Vermeye Yetkili Merciler, Ön İnceleme ve Ön İnceleme Raporu, Soruşturma İzni ve Süresi, İtiraz, Hazırlık Soruşturması, Yetkili ve

4483 Sayılı Kanun Nedir? Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun'un Amacı, Anayasal Dayanağı ve Tarihçesi

4483 sayılı kanun, 2 Aralık 1999 tarihli Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun'dur ve amacı md. 1'de memurlar ve diğer kamu görevlilerinin görevleri sebebiyle işledikleri suçlardan dolayı yargılanabilmeleri için izin vermeye yetkili mercileri belirtmek ve izlenecek usulü düzenlemek olarak tanımlanır.

Tarihçe: Kanun, 1913 tarihli Memurin Muhakematı Hakkında Kanun-u Muvakkat'ı yürürlükten kaldırmıştır; eski düzende idare kurulları memur hakkında lüzum-u muhakeme ya da men-i muhakeme kararı vererek yargılama yerine geçen bir idari yargılama yapıyordu. 4483 bu sistemi kaldırarak idarenin rolünü yalnızca ön inceleme ve izin kararıyla sınırlamış, ceza soruşturmasını ve yargılamayı genel hükümlere göre Cumhuriyet savcılığı ve mahkemelere bırakmış, süreleri kısaltmış ve itiraz yolunu idari yargıya (bölge idare mahkemesi ve Danıştay) bağlamıştır.

Kamu görevlilerinin soruşturulması ve yargılanması süreci Kanun'da altı aşamadan oluşur: olayın yetkili mercie iletilmesi, ön inceleme, soruşturma izni kararı, karara itiraz, izin kesinleşince Cumhuriyet başsavcılığınca hazırlık soruşturması ve kamu davası açılırsa yetkili mahkemede yargılama.

4483 ile ilişkili diğer düzenlemeler: 3628 sayılı Kanun md. 17 (izne tabi olmayan suçlar), 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (görevi kötüye kullanma md. 257), 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, 657 sayılı Kanun (görevden uzaklaştırma md. 137-145, memurluğa engel suçlar md. 48, disiplin md. 124-136), 2547 sayılı Kanun md. 53 (öğretim elemanları), 5393 ve 5216 sayılı Kanunlar (belediye başkanı ve meclis üyeleri için İçişleri Bakanı izni), 2802 sayılı Kanun (hâkim ve savcılar) ve 6085 sayılı Kanun (Sayıştay mensupları).

Sürecin uygulama adımları ve ön inceleme tekniği için memur soruşturma usulleri rehberi ayrıca hazırlanmıştır.

4483 Sayılı Kanun Kapsamı: Kapsama Dahil Memurlar ve Kapsama Dahil Suçlar, Görev Sebebiyle İşlenen Suç Kavramı

4483 sayılı kanun kapsamı kişi ve suç bakımından iki yönlüdür.

Kapsam dışında kalanlar: Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar (Anayasa md. 106; TBMM ve Yüce Divan), milletvekilleri (yasama dokunulmazlığı), hâkim ve savcılar (2802 sayılı Kanun), Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay ve Sayıştay mensupları (kendi kanunları), askerî personel, avukatlar ve noterler, işçiler ve genel idare esasları dışında çalışanlar (KİT ve belediye şirketi işçileri).

Görev sebebiyle işlenen suç kavramı (md. 2/1): Kanun yalnızca memur ve kamu görevlilerinin görevleri sebebiyle işledikleri suçlara uygulanır; görev sebebiyle işlenen suç, görevin ifasından doğan, görevle nedensellik bağı bulunan suçtur (görevi kötüye kullanma, görevi ihmal, resmi belgede sahtecilik, görev sırasında görev yetkisini kullanarak işlenen hakaret ve tehdit).

Kapsam dışı suçlar (md. 2/2-3 ve özel kanunlar): 3628 sayılı Kanun md. 17'de sayılan suçlar (irtikâp, rüşvet, zimmet, resmî ihale ve alım satımlara fesat karıştırma, Devlet sırlarının açıklanması), ağır cezayı gerektiren suçüstü hâli, disiplin hükümleri (saklıdır), işkence ve eziyet suçları (TCK md. 94-95) ve seçim suçları. Kapsam tespiti sürecin ilk ve en kritik adımıdır; yanlış tespit ön incelemenin ve izin kararının yok hükmünde sayılmasına ya da dava şartı yokluğundan düşme kararına yol açar.

İzin Vermeye Yetkili Merciler, Olayın Yetkili Mercie İletilmesi ve İhbar ile Şikâyetin Şartları

İzin vermeye yetkili merciler (md. 3), memurun görev yerine, unvanına ve kurumuna göre belirlenir:

• İlçede görevli memurlar hakkında kaymakam; ilde ve merkez ilçede görevli memurlar hakkında vali.
• Bakanlıkların merkez teşkilatında görevli memurlar hakkında o kuruluşun en üst idari amiri; bakanlıkların en üst idari amirleri hakkında ilgili bakan.
• Büyükşehir, il ve ilçe belediye başkanları, belediye meclis üyeleri ve il genel meclisi üyeleri hakkında İçişleri Bakanı.
• Belde belediye başkanları, köy ve mahalle muhtarları hakkında kaymakam (merkez ilçedekiler hakkında vali).
• Üniversite öğretim elemanları hakkında 2547 sayılı Kanun'daki merciler (rektör ve YÖK Başkanı; özel usul).

Olayın yetkili mercie iletilmesi (md. 4): Cumhuriyet başsavcıları, memurlar ve diğer kamu görevlilerinin görevleri sebebiyle işledikleri suçlara ilişkin ihbar ve şikâyetleri ivedilikle yetkili mercie iletir; diğer makam ve memurlar da bu Kanun kapsamına giren bir suç işlendiğini öğrendiklerinde durumu yetkili mercie bildirmekle yükümlüdür (ihmali TCK md. 279'u oluşturabilir).

İftira: memur hakkında soruşturma izni verilmemesi ya da kovuşturmaya yer olmadığı kararının kesinleşmesi hâlinde memur, kendisine iftira eden hakkında TCK md. 267 uyarınca şikâyette bulunabilir.

Ön İnceleme İzninin Kapsamı, Ön İnceleme, Ön İnceleme Yapanların Yetkileri ve Ön İnceleme Raporu

Ön inceleme (md. 5): izin vermeye yetkili merci, Kanun kapsamına giren bir suç işlendiğini öğrendiğinde bir ön inceleme başlatır; ön inceleme, yetkili merci tarafından bizzat yapılabileceği gibi görevlendireceği denetim elemanı ya da hakkında inceleme yapılanın üstü konumundaki memur eliyle de yaptırılabilir.

Ön inceleme yapanların nitelikleri: ön inceleme yapan, hakkında inceleme yapılan memurun üstü konumunda olmalıdır; CMK'daki hâkimin davaya bakamayacağı hâller ve reddi sebepleri ön inceleme yapanlar hakkında da geçerlidir (md. 5/son).

Ön inceleme yapanların yetkileri (md. 6): her türlü bilgi ve belgeyi istemek, hakkında inceleme yapılanın ve tanıkların ifadesini almak, keşif ve yerinde inceleme yapmak ve bilirkişi görevlendirmek.

Ön inceleme raporu: ön inceleme sonunda olayın özetini, toplanan bilgi ve belgeleri, delillerin değerlendirmesini ve soruşturma izni verilmesi ya da verilmemesi yönündeki gerekçeli görüşü içeren rapordur; raporun gerekçesizliği, eksik inceleme, kapsam aşımı ve inceleyicinin nitelik eksikliği itiraz merciince kararın kaldırılma sebepleridir. Rapor hukuki nitelikte bir görüştür, yetkili merciyi bağlamaz.

Disiplin ve etik boyutuyla bağlantı için memur disiplin cezaları ve disiplin işlemleri rehberi ve kamuda etik ilkeler rehberi tamamlayıcıdır.

Soruşturma İzni Verilmesi ve Süresi, Kararın Tebliği ve Soruşturma İzni Verilmemesi Kararına İtiraz

Soruşturma izni verilmesi ve süresi (md. 7): yetkili merci, ön inceleme raporu üzerine soruşturma izni verilmesine ya da verilmemesine gerekçeli olarak karar verir.

Soruşturma izninin kapsamı (md. 8): soruşturma izni, şikâyet, ihbar ya da iddia konusu olayları kapsar; izin verilen olaydan tamamen ayrı bir suç ortaya çıkarsa yeniden izin alınması zorunludur; izin, olay bakımından kişiye değil fiile bağlıdır (aynı olaya katılan başka memurlar için ayrıca izin gerekir).

Kararın tebliği (md. 7 ve 10): yetkili merci kararını Cumhuriyet başsavcılığına, hakkında inceleme yapılan memura ve varsa şikâyetçiye bildirir; soruşturma izni verilmesi kararı kesinleşince dosya derhal yetkili Cumhuriyet başsavcılığına gönderilir.

Kesinleşme ve sonuçları: izin verilmemesi kararı kesinleştikten sonra aynı olay hakkında yeni ve ciddi delil ortaya çıkmadıkça yeniden ön inceleme yapılamaz; izin verilmesi kararı kesinleşince memur hakkında ceza soruşturması başlar. Kamu zararı boyutuyla ilişki için kamu zararı rehberi tamamlayıcıdır.

Hazırlık Soruşturmasını Yapmaya Yetkililer, Yetkili ve Görevli Mahkemeler ve Memurların Yargılanması Sürecindeki Güvenceler

Hazırlık soruşturmasını yapmaya yetkililer (md. 10-11): soruşturma izni kesinleşince hazırlık soruşturması genel hükümlere göre yetkili ve görevli Cumhuriyet başsavcılığı tarafından yapılır; üst düzey görevliler ile valiler ve kaymakamlar hakkında hazırlık soruşturması Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ya da Başsavcıvekili tarafından yapılır.

Yetkili ve görevli mahkemeler (md. 12): üst düzey görevliler ile valiler ve kaymakamlar hakkında davaya bakmaya Yargıtay'ın ilgili ceza dairesi yetkilidir; diğer memurlar hakkında görevli mahkeme suçun cezasına göre genel hükümlerle belirlenir (asliye ceza ya da ağır ceza mahkemesi); belediye başkanları ve meclis üyeleri için Yargıtay'da yargılama öngörülmemiştir, genel mahkemeler görevlidir.

İdari sonuçlar: memur kesin hükümle mahkûm olursa cezanın türü ve süresine göre memuriyet sona erebilir (657 md. 48/A-5 ve 98/b: kasten işlenen bir suçtan bir yıl ve daha fazla hapis ya da yüz kızartıcı suçlardan mahkûmiyet, affa uğramış olsa bile memurluğa engeldir); hükmün açıklanmasının geri bırakılması mahkûmiyet sonucu doğurmaz. Görevden uzaklaştırma ve memurluğun sona ermesi kuralları için 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu rehberi ayrıca hazırlanmıştır.

Cumhuriyet Savcılığınca Re'sen Dava Açılacak Haller ve İzin Şartı Aranmayan Suçlar

Cumhuriyet savcılığınca re'sen dava açılacak hâller, idari izin şartı olmaksızın savcılığın doğrudan soruşturma yapıp kamu davası açabildiği hâllerdir ve dört grupta toplanır.

• İkinci grup — ağır cezayı gerektiren suçüstü hâli (md. 2/3): CMK md. 2'deki suçüstü tanımına giren durumlarda genel hükümler uygulanır ve savcılık doğrudan soruşturur.
• Üçüncü grup — görevle ilgisi olmayan ve görev dışında işlenen suçlar; ayrıca kapsam dışı kişilerin (işçiler, asli-sürekli görev yürütmeyen sözleşmeli personel) suçları da genel hükümlere tabidir.
• Dördüncü grup — özel kanunlarla izin şartı dışında bırakılan suçlar: işkence ve eziyet suçları (TCK md. 94-95), seçim suçları (298 sayılı Kanun), 5816 sayılı Kanun kapsamındaki suçlar ve Terörle Mücadele Kanunu'ndaki doğrudan soruşturma hükümleri.

Re'sen soruşturma hâllerinde idarenin görevi: olayı öğrendiğinde ön inceleme yapmadan derhal Cumhuriyet başsavcılığına bildirmek (3628 md. 18 ve 4483 md. 4 bildirim yükümlülüğü), görevden uzaklaştırma ve disiplin sürecini değerlendirmek ve soruşturmaya bilgi-belge desteği vermek; idarenin bu hâllerde izin vermesi ya da vermemesi hukuken sonuç doğurmaz.

Mal bildirimi ve 3628'in mali boyutu için 3628 sayılı Kanun ve mal bildirimi rehberi tamamlayıcıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Görevle ilgisiz ya da görev dışı bir suç için izin süreci işletmek
• 3628 kapsamındaki suçlarda ön inceleme yapmak ve savcılığa bildirimi geciktirmek
• Yetkili merciyi görev yeri, unvan ve birlikte işlenen suç kurallarına göre yanlış belirlemek
• Soyut ve imzasız şikâyeti işleme koymak ya da belgeli iddiayı şekil eksikliğiyle reddetmek
• Ön incelemeyi alt ya da eşit düzeydeki personele yaptırmak; tarafsızlık kurallarını gözetmemek
• Ön inceleme onayında kapsamı belirsiz bırakmak; kapsam dışı iddialar hakkında rapor yazmak
• İfade almadan, delil toplamadan ve gerekçesiz rapor ve karar üretmek
• Otuz artı on beş günlük süreyi aşmak; kararı tebliğ etmemek; itiraz süresini ve merciini yanlış göstermek
• Kesinleşmiş izin verilmemesi kararına rağmen yeni delil olmadan yeniden ön inceleme başlatmak
• Soruşturma iznini görevden uzaklaştırma ya da disiplin sonucu gibi değerlendirmek

4483 Sayılı Kanun Eğitimi (Kamu Görevlilerinin Soruşturulması ve Yargılanması Eğitimi) Kimler İçin? Personel Mevzuatı Eğitimi ve Kamu Eğitim Programları

4483 sayılı kanun eğitimi (kamu görevlilerinin soruşturulması ve yargılanması eğitimi) aşağıdaki gruplar için uygundur:

• İzin vermeye yetkili merci konumundaki valiler, kaymakamlar, kurum en üst idari amirleri, belediye başkanları ve genel sekreterler.
• Hukuk müşavirlikleri, hukuk işleri müdürlükleri, personel ve insan kaynakları birimleri.
• Ön inceleme yapmakla görevlendirilen müfettişler, kontrolörler, denetmenler, iç denetçiler ve birim amirleri, teftiş kurulları, disiplin kurulu üyeleri.
• Belediye, il özel idaresi ve üniversitelerin hukuk ve personel birimleri, kurum avukatları ve hakkında soruşturma yürütülebilecek tüm memurlar.

Program kapsama dahil memurlar ve suçlar, izin vermeye yetkili merciler, ön inceleme ve yetkileri, soruşturma izni ve süresi, soruşturma iznine itiraz, hazırlık soruşturması, yetkili mahkemeler ve Cumhuriyet savcılığınca re'sen dava açılacak hâller bölümlerinden oluşur, her bölüm Kanun maddeleri, Danıştay ve Yargıtay kararlarıyla işlenir ve bir gün altı saat olarak düzenlenir.