Sayıştay İlamı Nedir? 6085 Sayılı Sayıştay Kanunu: Denetim Esasları, Sorumluluk Hâlleri, Sayıştay Raporları, Yargılama, Tazmin Hükmü, Temyiz ve İlamların İnfazı

6085 Sayılı Sayıştay Kanunu: Yapısı, Denetimin Amacı, Konusu ve Genel Esasları

6085 sayılı Sayıştay Kanunu (2010), Anayasa'nın 160. maddesine dayanarak Sayıştay'ın kuruluşunu, işleyişini, denetim ve hesap yargılaması usullerini ve raporlarını düzenler; 832 sayılı eski Kanun'un yerini almış, denetimi uluslararası standartlara ve 5018 sayılı Kanun'un hesap verebilirlik anlayışına uyarlamıştır.

Kanun'un yapısı: genel hükümler (amaç, kapsam, tanımlar, denetim alanı), teşkilat (Başkanlık, Genel Kurul, Temyiz Kurulu, Daireler Kurulu, Rapor Değerlendirme Kurulu, daireler, Başsavcılık, denetim birimleri), denetim (md. 34-47), yargılama (md. 48-57), raporlar (md. 38-44), mali ve idari hükümler.

• Denetimin genel kabul görmüş uluslararası denetim standartlarına uygun yapılması, denetçilerin bağımsızlığı ve mesleki özeni.
• Denetimin risk ve önemlilik değerlendirmesine dayanması, denetim kanıtının yeterli ve uygun olması.
• Kamu idarelerinin her türlü bilgi, belge ve kayda erişimin sağlanması (bilgi ve belge vermeyenler hakkında sorumluluk).
• Denetimin idarenin faaliyetlerini aksatmadan yapılması ve denetim sonuçlarının kamu idaresi ile paylaşılması.

Denetimin yürütülmesi: Sayıştay Başkanlığı'nca hazırlanan yıllık denetim programı, denetim gruplarının görevlendirilmesi, denetimin planlama-yürütme-raporlama aşamaları, denetim rehberleri ve kalite güvence sistemi.

Sorumlular ve Sorumluluk Hâlleri: Kamu İdare ve Görevlilerinin Sorumluluğu

Sayıştay yargılamasının muhatabı, Kanun'un 7. maddesinde tanımlanan sorumlulardır: her türlü kamu kaynağının elde edilmesi ve kullanılmasında görevli ve yetkili olanlar; kaynakların etkili, ekonomik, verimli ve hukuka uygun olarak elde edilmesinden, kullanılmasından, muhasebeleştirilmesinden, raporlanmasından ve kötüye kullanılmaması için gerekli önlemlerin alınmasından sorumludur ve bu sorumluluk Sayıştay'a hesap vermeyi kapsar.

Sayıştay Genel Kurulu'nun sorumluluk paylaşımına ilişkin kararları, hangi rolün hangi kusurdan ne ölçüde sorumlu olacağını belirleyen içtihattır: sorumluluk kusur oranına göre paylaşılır, karşı oy veren ve yazılı uyarıda bulunan görevli sorumlu tutulmaz, mevzuata aykırı işlemde amirin yazılı emri sorumluluğu amire geçirir (suç teşkil eden emir hariç), yetki devri sorumluluğu kaldırmaz, ilgililer (ödemeden yararlanan üçüncü kişiler) de kamu zararından müteselsilen sorumludur.

Düzenlilik Denetimi, Performans Denetimi ile Etkililik, Ekonomiklik ve Verimlilik Denetimi

Düzenlilik denetimi (md. 36): kamu idarelerinin hesap ve işlemleri ile mali tablo ve raporlarının doğru ve güvenilir olup olmadığı (mali denetim) ve gelir, gider ve mallara ilişkin hesap ve işlemlerinin mevzuata uygun olup olmadığı (uygunluk denetimi) hususlarında denetim görüşü oluşturmak, mali yönetim ve iç kontrol sistemlerini değerlendirmek ve kamu zararlarını tespit etmek amacıyla yürütülür; sonuçları düzenlilik denetim raporuyla raporlanır ve izlenir; kamu zararı tespit edilen işlemler yargılama sürecine girer.

Etkililik, ekonomiklik ve verimlilik denetimi, performans denetiminin kaynak kullanımına odaklanan boyutudur: etkililik (hedefe ulaşma derecesi), ekonomiklik (girdilerin en düşük maliyetle sağlanması) ve verimlilik (girdi-çıktı ilişkisi) ölçütleriyle belirli bir program, proje ya da faaliyetin değerlendirilmesidir; Sayıştay bu denetimi seçilmiş konularda (ör. belirli bir yatırım programı, hizmet alanı ya da sektör) tematik olarak yürütür, sonuçları TBMM'ye sunar ve öneriler idarece izlenir.

Her üç denetimin yürütülmesi (planlama, kanıt toplama, bulgu, kurum görüşü, raporlama) ve sonuçlarının izlenmesi (bir sonraki yıl denetiminde önceki bulguların durumu; tekrarlanan bulgular ağırlaştırıcıdır) ortak bir döngüye bağlıdır. Süreç ve rapor yapısı için Sayıştay düzenlilik denetimi rehberi ayrıca hazırlanmıştır.

Kamu İktisadi Teşebbüslerinin Denetimi: KİT Yıllık Denetim Raporu ve KİT Genel Raporu

Sayıştay'ın KİT denetimi (md. 43), 2010'da Yüksek Denetleme Kurulu'nun Sayıştay'a devriyle kurulan ayrı bir düzendir: kamu iktisadi teşebbüsleri ile sermayesindeki kamu payı doğrudan ya da dolaylı olarak yüzde ellinin üzerinde olan şirketler (belediye şirketleri dahil) ve 3346 sayılı Kanun kapsamındaki kuruluşlar, TBMM adına Sayıştay'ca denetlenir.

• KİT yıllık denetim raporu — her teşebbüs ve bağlı ortaklık için yıllık olarak hazırlanır; mali durum, faaliyet sonuçları, bilanço ve gelir tablosunun değerlendirilmesi, bulgular ve öneriler ile ibraya ilişkin görüşü içerir ve TBMM KİT Komisyonu'na sunulur.
• KİT genel raporu — tüm teşebbüslerin bir yıla ait sonuçlarının, sektörel ve toplu değerlendirmesinin ve kamu işletmeciliğine ilişkin genel önerilerin yer aldığı yıllık rapordur.

TBMM KİT Komisyonu, Sayıştay raporlarını görüşür ve teşebbüs yönetimlerinin ibrasına ya da ibra edilmemesine karar verir; ibra edilmeyen yönetimler için sorumluluk süreci işler. Belediye şirketleri için bu denetim, belediyenin düzenlilik denetimiyle birlikte ve şirketin ticari muhasebesi üzerinden yürütülür; ayrıntı belediye şirketleri rehberinde ele alınmıştır.

Sayıştay Raporları: Denetim Raporları, Dış Denetim Genel Değerlendirme Raporu ve Diğer Raporlar

Sayıştay'ın ürünleri, TBMM'ye sunulan ve kamuoyuna açıklanan raporlardır (md. 38-44). Denetim raporları: her kamu idaresi için yıllık düzenlilik denetim raporu ve yapılmışsa performans denetim raporu; raporlar önce taslak olarak idareye gönderilir, idarenin görüşü eklenir, Rapor Değerlendirme Kurulu'nda görüşülür, Sayıştay Başkanı'nca TBMM'ye sunulur; mahalli idarelerin raporları ayrıca meclise sunulur.

• Dış denetim genel değerlendirme raporu (md. 38) — tüm kamu idarelerinin düzenlilik ve performans denetim sonuçlarının genel değerlendirmesi, sistemik sorunlar, mevzuat önerileri; TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu'nda kesin hesap kanunu tasarısıyla birlikte görüşülür.
• Faaliyet genel değerlendirme raporu (md. 39) — idarelerin faaliyet raporlarının, stratejik plan ve performans programlarıyla uyumu.
• Mali istatistikleri değerlendirme raporu (md. 40) — Hazine ve Maliye Bakanlığı'nca hazırlanan mali istatistiklerin uluslararası standartlara uygunluğu.
• Genel uygunluk bildirimi (md. 41) — merkezi yönetim kesin hesap kanunu tasarısının, bütçe uygulama sonuçlarıyla karşılaştırılarak TBMM'ye sunulan uygunluk beyanı; bütçe hakkının denetimindeki en eski Sayıştay ürünüdür.
• Diğer raporlar (md. 42-44) — KİT raporları, TBMM'nin talebi üzerine hazırlanan raporlar, Sayıştay'ın kendi faaliyet raporu, bilgi sistemleri ve özel konulara ilişkin raporlar.

Sayıştay Yargılaması: Sorgu, Savunma, Yargılamaya Esas Rapor ve Daire Kararı

Sayıştay yargılaması, kamu zararına ilişkin hesap yargılamasıdır (md. 48-52) ve Anayasa'nın 160. maddesiyle Sayıştay'a verilen kesin hükme bağlama yetkisine dayanır; idari yargıdan ve ceza yargısından bağımsızdır, aynı fiil için üçü birlikte işleyebilir.

Süreç:

• Denetçi, düzenlilik denetimi sırasında kamu zararı doğurduğu değerlendirilen işlem için sorgu düzenler; sorguda işlem, mevzuata aykırılık gerekçesi, kamu zararı tutarı ve sorumlular yer alır.
• Sorgu, sorumlulara ve varsa ilgililere tebliğ edilir; sorumlular tebliğden itibaren otuz gün içinde yazılı savunma verir.
• Savunma denetçi tarafından değerlendirilir; yeterli görülürse sorgu kaldırılır, görülmezse yargılamaya esas rapor düzenlenir (sorgu, savunma ve denetçinin değerlendirmesini içerir) ve Başsavcılığa gönderilir.
• Başsavcılık görüşünü bildirir, rapor daireye sevk edilir.

Yargılama sırasında sorumluların hakları: sorguya ve rapora erişim, yazılı savunma, avukatla temsil, duruşma talebi, belge sunma, tanık ve bilirkişi talebi; savunmanın süresinde, belgeli ve mevzuat dayanaklı verilmesi yargılamanın en belirleyici aşamasıdır. Sorgu aşaması ve hazırlık için Sayıştay denetimine hazırlık rehberi tamamlayıcıdır.

Sayıştay İlamı Nedir? Kesinleşme, Sayıştay Temyiz Kurulu, Karar Düzeltilmesi ve Yargılamanın İadesi

Sayıştay ilamı nedir: dairenin yargılama sonunda verdiği kararın (tazmin, beraat, ilişik kesme) yazılı ve gerekçeli hükmüdür; ilam sorumlulara, ilgililere, idareye ve Başsavcılığa tebliğ edilir ve kanun yolları tüketilince ya da süresinde kanun yoluna başvurulmayınca kesinleşir; kesinleşen ilam, mahkeme ilamı gibi icra edilebilir bir belgedir.

Kanun yolları üçtür:

• Sayıştay Temyiz Kurulu'na temyiz (md. 55) — daire kararlarına karşı, ilamın tebliğinden itibaren altmış gün içinde sorumlular, ilgililer, idare ya da Başsavcılık başvurabilir; sebepleri kanuna aykırılık, yetkiyi aşma ve hesap yargılaması usullerine uymamadır. Temyiz Kurulu (bir daire başkanının başkanlığında dört daire başkanı ve on altı üye) kararı onar, bozar ya da düzelterek onar; kararları kesindir.
• Karar düzeltilmesi (md. 57) — Temyiz Kurulu kararlarına karşı, kararın tebliğinden itibaren on beş gün içinde, bir defaya mahsus, Kanun'da sayılan sınırlı sebeplerle (maddi hata, kararda çelişki, temyiz sebeplerinin karşılanmaması) istenebilir.
• Yargılamanın iadesi Sayıştay ilamları için (md. 56) — kesinleşmiş ilamlar hakkında, hesapta maddi hata bulunması, hükme esas belgelerin sahte olduğunun anlaşılması, hükümde etkili yeni bir belgenin ortaya çıkması gibi sebeplerle, ilamın tebliğinden itibaren beş yıl içinde istenebilir; talep ilamın infazını durdurmaz, ancak daire gerekirse infazın ertelenmesine karar verebilir.

Sayıştay İlamlarının İnfazı ve Kamu Zararının Tahsili

Sayıştay ilamlarının infazı (md. 53): Sayıştay ilamları kesinleştikten sonra doksan gün içinde yerine getirilir; ilam hükümlerinin yerine getirilmesinden, ilamların gönderildiği kamu idarelerinin üst yöneticileri sorumludur.

Tahsil edilen tutar bütçeye gelir kaydedilir, tahsilat ve infaz durumu Sayıştay'a bildirilir; ilamı süresinde infaz etmeyen üst yönetici hakkında sorumluluk ve kamu zararı süreci işler.

İnfazla ilgili özel durumlar: sorumlunun ölümü hâlinde mirasçılara karşı takip, emekli ya da görevden ayrılmış sorumlular, ilgili üçüncü kişilerden tahsil, ceza mahkemesince beraat kararı verilmiş olmasının tazmin hükmünü etkilememesi (hesap yargılaması bağımsızdır), Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru ve zamanaşımı (kamu zararı için on yıl). Kamu zararının muhasebesi ve takibi için kamu zararı rehberi ayrıca hazırlanmıştır.

Sorumlular için pratik sonuç, ilam tebliğ edildiğinde süreleri ve kanun yollarını hemen değerlendirmek, idare için ise infazı doksan gün içinde belgeleyerek tamamlamaktır.

Sık Yapılan Hatalar

• Sorguya savunmayı süresinde, belgeli ve mevzuat dayanaklı vermemek
• Sorumluluk paylaşımı ve karşı oy güvencesini bilmemek; yazılı uyarı yapmamak
• Temyiz süresini (altmış gün) ve karar düzeltilmesi süresini (on beş gün) kaçırmak
• Kanun yolu başvurusunun infazı durdurduğunu varsaymak
• İlamı doksan gün içinde infaz etmemek; tahsilatı Sayıştay'a bildirmemek
• Ceza beraatinin tazmin hükmünü kaldırdığını sanmak
• Sayıştay raporlarını eylem planına dönüştürmemek; bulguları tekrarlamak
• KİT ve belediye şirketi denetiminin ticari muhasebe üzerinden yürüdüğünü gözden kaçırmak

Sayıştay Kanunu ve Sayıştay Yargılaması Eğitimi Kimler İçin? 6085 Sayılı Kanun Eğitimi, Sayıştay Raporları Eğitimi, Sayıştay Denetimi Eğitimi ve Sayıştay Eğitimi Dizisi

Sayıştay Kanunu ve Sayıştay yargılaması eğitimi aşağıdaki gruplar için uygundur:

• Harcama yetkilileri ve gerçekleştirme görevlileri (sorumlu olarak), muhasebe yetkilileri ve muhasebe personeli.
• Üst yöneticiler ve üst yönetici yardımcıları (infaz sorumluluğu için), strateji geliştirme ve mali hizmetler birimleri, iç denetçiler.
• Hukuk müşavirlikleri ve avukatlar (savunma ve kanun yolları için), ihale komisyonu, kontrol teşkilatı ve muayene-kabul komisyonu üyeleri, taşınır kayıt yetkilileri.
• Belediye ve il özel idarelerinin mali hizmetler ve hukuk işleri müdürlükleri, meclis ve encümen üyeleri (karar sorumluluğu için), belediye şirketleri ve KİT'lerin yönetim ve denetim kurulu üyeleri.

Program; Kanun'un yapısı ve denetim esasları, sorumlular ve sorumluluk hâlleri, düzenlilik-performans-etkililik/ekonomiklik/verimlilik denetimi, KİT denetimi ve raporları, Sayıştay raporları, yargılama süreci, tazmin hükmü ve ilam, kanun yolları ve infaz bölümlerinden oluşur; uygulamalı bölümde katılımcılar örnek sorguya savunma yazar, bir daire kararını ve Temyiz Kurulu kararını okuyup analiz eder ve infaz takvimi hazırlar.