Sayıştay düzenlilik denetimi nedir: 6085 sayılı Sayıştay Kanunu'nun 36. maddesine göre düzenlilik denetimi, kamu idarelerinin hesap ve işlemleri ile mali tablo ve raporlarının, kurumun mali durumunu ve faaliyet sonuçlarını doğru ve güvenilir bir biçimde gösterip göstermediği (mali denetim), gelir, gider ve malları ile bunlara ilişkin hesap ve işlemlerinin kanunlara ve diğer hukuki düzenlemelere uygun olup olmadığı (uygunluk denetimi) hususlarında denetim görüşü oluşturmak, mali yönetim ve iç kontrol sistemlerini değerlendirmek ve mevzuata aykırı işlemlerden doğan kamu zararlarını tespit etmek amacıyla yürütülür.
Sayıştay düzenlilik denetimi, Sayıştay'ın iki ana denetim türünden biridir; diğeri performans denetimidir (kaynakların etkili, ekonomik ve verimli kullanılıp kullanılmadığının ölçülmesi ve stratejik plan-performans programı gerçekleşmelerinin değerlendirilmesi). Düzenlilik denetimi her yıl, hesap dönemi bazında yapılır ve sonuçları TBMM'ye sunulan raporlarla kamuoyuna açıklanır.
Sayıştay, Anayasa'nın 160. maddesiyle kurulan, TBMM adına denetim yapan ve kesin hükme bağlama yetkisi taşıyan anayasal bir kurumdur; idari değil yargısal nitelikli hesap yargısı yetkisi vardır.
Görevleri (6085 sayılı Kanun md. 5): kamu idarelerinin mali faaliyet, karar ve işlemlerini hesap verme sorumluluğu çerçevesinde denetlemek ve sonuçlarını TBMM'ye raporlamak; genel yönetim kapsamındaki idarelerin hesap ve işlemlerinin kanunlara uygunluğunu yargılama yoluyla kesin hükme bağlamak; kanunlarla verilen inceleme, denetleme ve hükme bağlama işlerini yapmak.
Teşkilat: Sayıştay Başkanı, Genel Kurul, Temyiz Kurulu, Daireler Kurulu, Rapor Değerlendirme Kurulu, yargılama daireleri, denetim grupları (denetçiler), Başsavcılık ve yönetim birimleri.
Denetim alanı (md. 4): merkezi yönetim kapsamındaki idareler, sosyal güvenlik kurumları, mahalli idareler, sermayesindeki kamu payı doğrudan ya da dolaylı yüzde ellinin üzerindeki şirketler (belediye şirketleri dahil), kamu idarelerinin kaynak aktardığı diğer kuruluşlar, KİT'ler ve TBMM'nin kararına bağlı diğer kurumlar. Bu alanı bilmek, hangi işlem ve hesabın denetime tabi olduğunu belirler.
Sayıştay denetim süreci, uluslararası denetim standartlarına (INTOSAI/ISSAI) uygun düzenlilik denetimi rehberine göre yürütülür ve dört aşamadan oluşur:
Süreç boyunca denetçiyle kurum arasında yazılı ve sözlü iletişim vardır; bulguya verilen cevap, bulgunun raporda yer alıp almayacağını belirleyebilir.
Sayıştay denetim görüşü, mali denetim sonucunda mali tabloların güvenilirliği hakkında verilen ve raporun en özet cümlesi olan yargıdır:
Görüş, mali tabloları etkileyen bulgulara dayanır; mevzuata aykırılık içeren ancak mali tabloları etkilemeyen bulgular görüşü etkilemez, raporun ayrı bölümünde yer alır.
Kurumlar için görüşün önemi büyüktür: olumsuz görüş ya da görüş bildirmekten kaçınma, TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu'nda ve kamuoyunda kurumun mali yönetim kalitesinin göstergesi olarak okunur. Görüşü etkileyen bulguların çoğu muhasebe kayıt hatalarından (taşınmazların kayda alınmaması, amortisman, emanet hesapları, gelir tahakkukları) kaynaklanır ve doğru muhasebe uygulamasıyla önlenebilir.
Düzenlilik denetim raporu; kurum hakkında bilgi, kamu idaresinin sorumluluğu, Sayıştay'ın sorumluluğu, denetimin dayanağı, amacı, kapsamı ve yöntemi, denetim görüşünün dayanakları (görüşü etkileyen bulgular), denetim görüşü, denetim görüşünü etkilemeyen tespit ve değerlendirmeler ve ekler (mali tablolar) bölümlerinden oluşur; her bulgu, tespit, mevzuat dayanağı, kurumun cevabı ve Sayıştay'ın sonuç değerlendirmesi biçiminde yazılır.
Bulgulardan kamu zararı doğurduğu değerlendirilenler ayrı bir yola girer: denetçi sorgu düzenler, sorumlulara (harcama yetkilisi, gerçekleştirme görevlisi, muhasebe yetkilisi ve ilgililer) tebliğ edilir ve sorumlular otuz gün içinde savunma verir.
Savunma, denetim sürecinin en kritik belgesidir: mevzuat dayanağı, belge ve gerekçeyle yazılır; işlemin mevzuata uygunluğunu, kamu zararı oluşmadığını ya da sorumluluğun kime ait olduğunu ortaya koyar. Savunması yeterli görülmeyen sorgular yargılamaya esas raporla daireye gider; daire tazmin hükmü ya da beraat kararı verir; karara karşı temyiz (Temyiz Kurulu) ve yargılamanın iadesi yolları açıktır.
Sorgu ve yargılama süreci ayrı bir eğitim konusudur; bu program sorgunun nasıl doğduğunu ve savunmanın nasıl kurgulanacağını denetim perspektifinden anlatır.
Sayıştay performans denetimi, düzenlilik denetimini tamamlar: kurumun stratejik planı ve performans programındaki hedeflerinin ölçülebilirliği, faaliyet raporunun güvenilirliği ve hedef gerçekleşmelerinin değerlendirilmesi; kaynakların etkili, ekonomik ve verimli kullanımı. Performans denetimi bulguları kamu zararı doğurmaz ancak yönetim kalitesini kamuoyuna gösterir.
Diğer inceleme türleri: bilgi sistemleri denetimi (mali verinin üretildiği sistemlerin güvenilirliği), belediye şirketleri ve KİT'lerin denetimi (ticari işletme mantığıyla, TTK ve 5018 ilkeleri birlikte), genel uygunluk bildirimi (kesin hesap kanunu tasarısının bütçe uygulamalarıyla karşılaştırılması) ve dış denetim genel değerlendirme raporu. Her kurum, hangi denetimlere tabi olduğunu ve her denetimin neye baktığını bilmelidir; düzenlilik denetimine hazır bir kurum, performans denetiminde hedef ve gösterge kalitesi nedeniyle bulgu alabilir.
Raporlarda tekrarlanan bulgular kurum türüne göre değişse de ortak bir liste vardır:
Bu listeyi kendi kurumu için kontrol listesine çeviren idare, denetim gelmeden bulguların çoğunu kapatır.
Hazırlık, denetim başlamadan önce yapılır: bir önceki yılın raporundaki bulguların kapatılması ve kanıtlanması, mali tabloların yıl sonu kontrolleri (hesap mutabakatları, taşınmaz ve taşınır envanteri, emanet ve avans tasfiyesi), harcama dosyalarının belge tamlığı, ihale ve sözleşme dosyalarının düzeni, iç kontrol ve iç denetim raporlarının hazır tutulması, kurumun kendi bulgu listesini çıkarması.
Denetim sırasında: denetçiyle tek iletişim noktası (strateji geliştirme ya da mali hizmetler birimi), istenen belgenin süresinde ve eksiksiz sunulması, sözlü açıklama yerine yazılı ve belgeli cevap, bulguya cevabın mevzuat dayanağı ve belgeyle verilmesi, kabul edilen bulgu için düzeltici işlemin denetim bitmeden başlatılması.
Denetim sonrası: raporun kurum içinde paylaşılması, bulgu bazında sorumlu ve termin içeren eylem planı, bir sonraki denetimde aynı bulgunun tekrarının önlenmesi (tekrarlanan bulgu ağırlaştırıcı etki yapar).
Uygulamalı hazırlık için Sayıştay denetimine hazırlık rehberi ayrıca hazırlanmıştır; mali mevzuatın bütünü için 5018 sayılı Kanun rehberi tamamlayıcıdır.
Sayıştay denetimi ve Sayıştay düzenlilik eğitimi aşağıdaki gruplar için uygundur:
Program, Sayıştay'ın hukuki yapısı ve görevi, denetim türleri, düzenlilik denetiminin süreci, denetim görüşü ve rapor yapısı, sorgu ve savunma, sık bulgular ve kurumun hazırlığı bölümlerinden oluşur; Sayıştay eğitimi dizisinin denetim sürecini anlatan temel programıdır ve Sayıştay Kanunu-yargılama, Sayıştay kararları ve denetime hazırlık programlarıyla tamamlanır. Mali yönetim ve mali mevzuat eğitimi kategorisinde yer alır; kurumsal uygulamada kurumun son düzenlilik denetim raporu ve varsa sorguları üzerinden çalışılır ve e-Devlet üzerinden doğrulanabilen katılım belgesi verilir.
Denetim sürecinde idarelerin en çok zorlandığı nokta, önceki yıl raporlarında yer alan bulguların izleme aşamasında tekrar etmesidir. Bulguların kalıcı olarak kapatılabilmesi için yalnızca yazılı cevap vermek yerine, iç kontrol süreçlerinde fiili işleyişi değiştiren önlemler alınmalıdır.