Yevmiye kayıtlarında yapılan hatalar, muhasebe hatalarının kaynağıdır çünkü her mizan bakiyesi ve her mali tablo kalemi yevmiye kayıtlarının toplamından oluşur.
Yevmiye kayıtları, Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği ve detaylı hesap planlarına göre muhasebe işlem fişi ve ödeme emri belgesiyle yevmiye defterine işlenen, tarih ve sıra numarası taşıyan, borç ve alacak tarafı eşit kayıtlardır; kamu muhasebesinde her işlem çoğunlukla iki paralel kayıt üretir: faaliyet ya da bilanço hesabındaki kayıt (ör. 630 giderler ya da 253 tesis, makine ve cihazlar) ve bütçe hesabındaki kayıt (830 bütçe giderleri ile 835 gider yansıtma), ve hata bu paralel yapının herhangi bir tarafında doğabilir.
Nedenleri: hesap planı bilgisinin yetersizliği, belge kontrolünün yapılmaması, yoğun dönemlerde hızlı giriş, sistemin otomatik kayıtlarına güvenip kontrol etmeme, yetki ayrılığı eksikliği (kaydı yapan ile kontrol edenin aynı kişi olması), personel değişimi ve devir-teslim eksikliği; hataların çoğu bilgi eksikliğinden değil kontrol eksikliğinden doğar ve bu program kontrol düzenini kurmayı hedefler.
Temel muhasebe düzeni için devlet muhasebesine giriş rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
Yevmiye hatası en ucuz, kaydın yapıldığı gün ve belge üzerinden yakalanır.
Kontrol sorumluluğu: kaydı yapan personelin öz kontrolü, muhasebe yetkilisi yardımcısı ya da şefin ikinci kontrolü ve muhasebe yetkilisinin onayı biçiminde üç kademeli düzen; kontrolün belgelenmesi (kontrol listesi, paraf) hem hata azaltır hem denetimde kanıt olur.
Bu bölüm, programın on sekiz saatlik en uzun modülüdür ve katılımcılar gerçek yevmiye listeleri üzerinde hata avı yapar.
Hatalı muhasebe kaydının düzeltilmesi, hatayı bulmak kadar önemlidir çünkü yanlış düzeltme ikinci bir hata yaratır.
Temel kurallar: yevmiye defterinde kayıt silinemez, karalanamaz ve değiştirilemez; hata, düzeltme kaydıyla giderilir ve elektronik sistemlerde düzeltme izi (kim, ne zaman, neyi, neden) tutulur; düzeltme kaydı, dayanak belge ve gerekçeyle muhasebe işlem fişine bağlanır ve muhasebe yetkilisince onaylanır.
Dönem ilkesi: cari yılın hatası cari yılda düzeltilir; kapanmış mali yıla ait hata (geçmiş yıl düzeltmesi) cari yılda, öz kaynak hesapları üzerinden (geçmiş yıllar olumlu ya da olumsuz faaliyet sonuçları) ve gerekçesi yazılarak düzeltilir, bütçe hesaplarına geriye dönük kayıt yapılmaz ve kesin hesabı verilmiş yılın bütçe sonuçları değiştirilmez.
Bütçe kaydı hataları: yanlış tertipten yapılan harcamanın düzeltilmesi, ödenek kontrolüyle birlikte yapılır; yıl sonu geçtiyse bütçe kaydı düzeltilemez ve durum kesin hesap gerekçesinde açıklanır. Özel durumlar: fazla ve yersiz ödemeden doğan hatalar kişi borcu işlemine, eksik ödemeler ek ödeme emrine, vergi ve kesinti hataları düzeltme beyannamesine bağlanır; banka mutabakat farkları araştırılıp düzeltilir; sistem kaynaklı toplu hatalar yazılım sağlayıcıyla birlikte ve yedek alınarak düzeltilir. Düzeltmelerin sıklığı ve nedeni izlenir: aynı türden tekrarlanan düzeltme, bir kontrol zafiyetinin ya da eğitim ihtiyacının göstergesidir.
Mizan kontrolü, yevmiye düzeyinde kaçan hataları toplu olarak yakalayan ikinci katmandır ve aylık, üç aylık ve yıllık mizanlar üzerinde yapılır.
Mizanların düzeltilmesi, mizan üzerinde değil kaynak yevmiye kaydı üzerinde yapılır: mizan bir rapordur, düzeltme yevmiyeye düzeltme kaydı girilmesiyle mizana yansır; mizanı doğrudan düzenlemek ya da yıl sonu kapanış kayıtlarıyla farkları örtmek, hatayı gizler ve denetimde daha ağır bulgu üretir.
Bu bölüm on iki saatlik modüldür ve katılımcılar örnek mizanlarda hata tespit edip kaynak kaydı bulmayı çalışır; ileri düzey mizan ve dönem sonu konuları için kamuda ileri düzey muhasebe uygulamaları rehberi tamamlayıcıdır.
Üçüncü katman mali tablolardır: bilanço, faaliyet sonuçları tablosu, bütçe uygulama sonuçları tablosu ve nakit akış tablosu, mizandaki hataları taşır ve tablolar arası ilişkilerle hataları görünür kılar.
Kontroller: bilanço denkliği (varlıklar toplamının kaynaklar toplamına eşitliği), dönem faaliyet sonucunun bilançodaki öz kaynaklara doğru taşınması, geçmiş yıl faaliyet sonuçlarının devri, bütçe uygulama sonuçları tablosunun kesin hesap cetvelleriyle birebir uyumu, nakit akış tablosundaki dönem sonu nakdin bilançodaki hazır değerlerle ve banka ekstresiyle uyumu, birikmiş amortismanların maddi duran varlıklarla ilişkisi, tahakkuk hesaplarının tahsilat ve gelir hesaplarıyla tutarlılığı, dipnotların tablo kalemleriyle uyumu ve önceki yıl tablolarıyla karşılaştırmada açıklanamayan sıçramalar.
Tablolarda tespit edilen hata, yine kaynak kayda gidilerek düzeltilir; yıl sonu kapanışından önce tabloların taslak olarak üretilip kontrol edilmesi (ön kapanış), kapanış sonrası düzeltme ihtiyacını azaltır.
Mali tablo analizi, kontrolün ötesinde yorum katmanıdır: dikey ve yatay analiz, oran analizi (likidite, borçluluk, tahsilat/tahakkuk, personel gideri/gelir) ve trend analiziyle tabloların anlattığı mali durum okunur ve olağan dışı oranlar hata ya da risk işareti olarak geri kontrole gönderilir; ayrıntılı yöntem için kamuda mali tablo analizi rehberi hazırlanmıştır.
Mali tablo kontrolünün Sayıştay boyutu önemlidir: düzenlilik denetiminde denetim görüşü mali tabloların doğruluğuna dayanır ve tablolara taşınan hatalar (kayıtsız taşınmaz, amortisman, tahakkuk, emanet) görüşü etkileyen bulgu olur; tabloları denetimden önce kendi kontrol eden idare, bulguyu denetçiden önce görür.
Muhasebe çapraz kontroller, muhasebe kayıtlarının muhasebe dışındaki bağımsız veri kaynaklarıyla karşılaştırılmasıdır ve mizan ile tabloların kendi içinde tutarlı ama gerçekle uyumsuz olduğu durumları yakalayan tek yöntemdir.
Başlıca çapraz kontroller: banka mutabakatı (banka hesap ekstreleri ile 102 banka hesabı), kasa sayımı ile 100 kasa hesabı, taşınır yönetim hesabı ile 150 ve 25x hesapları, taşınmaz envanteri ile 250-252 hesapları, gelir servisi tahakkuk ve tahsilat kayıtları ile 120-122 ve 600-800 hesapları, personel bordroları ile 630 personel giderleri ve 360-361 kesinti hesapları, SGK aylık prim ve hizmet belgesi ile 361 hesabı, muhtasar ve KDV beyannameleri ile 360 hesabı, ihale ve sözleşme dosyaları ile 920-921 taahhüt nazım hesapları ve hakediş ödemeleri, teminat mektubu dosyası ile 910-911 nazım hesapları, emanet dosyaları ile 320-333 hesapları, avans ve kredi dosyaları ile 160-165 hesapları, kişi borcu dosyaları ile 140 hesabı, borç sözleşmeleri ve İller Bankası ekstreleri ile 300-400 borç hesapları, ödenek gönderme belgeleri ile ödenek nazım hesapları, kesin hesap cetvelleri ile bütçe hesapları.
Çapraz kontrolün usulü: karşılaştırılacak iki kaynağın aynı tarih itibarıyla alınması, farkın kalem bazında listelenmesi, her farkın nedeninin (zamanlama farkı, kayıt hatası, kayıt dışı işlem) belirlenmesi ve düzeltme ya da açıklama, kontrolün tutanakla belgelenmesi ve sıklığının belirlenmesi (banka günlük, bordro aylık, taşınır ve taşınmaz yıllık, diğerleri üç aylık).
Çapraz kontroller, yetki ayrılığı ilkesinin uygulamasıdır: kontrolü yapan, kaydı yapan olmamalıdır ve kontrol sonuçları muhasebe yetkilisine ve iç kontrol sistemine raporlanır. Altı saatlik bu modül, kamu muhasebesinde en çok atlanan ve Sayıştay bulgularının en fazla üretildiği alanı kapsar.
İhtirazi kayıt, bir işlemi yaparken o işlemin hukuka uygunluğuna ya da içeriğine itiraz hakkını saklı tuttuğunu yazılı olarak belirtmektir ve muhasebe ile mali işlemlerde üç alanda karşımıza çıkar.
Vergi beyanında ihtirazi kayıt: mükellef, beyannameyi vergi dairesinin görüşüne göre ancak kendi görüşünü saklı tutarak verir; 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 27. maddesi uyarınca ihtirazi kayıtla verilen beyannameler üzerine tarh edilen vergilere karşı dava açılabilir ve dava, tahsilatı kural olarak durdurmaz ancak yürütmeyi durdurma istenebilir; dava konusu vergi muhasebede ihtilaflı borç ya da şarta bağlı yükümlülük olarak izlenip dipnotta açıklanır.
Hakedişte ihtirazi kayıt: yüklenici, idarenin düzenlediği hakediş raporuna itirazı varsa raporu ihtirazi kayıtla imzalar ve itirazını süresinde yazılı bildirir; idare, ihtirazi kayıtlı hakedişi ödeyebilir ancak itiraz konusu tutarı ayrıca değerlendirir; ihtirazi kayıt olmadan imzalanan hakediş, yüklenicinin kabulü sayılır.
Kamu görevlilerinin işlemlerinde ihtirazi kayıt: mevzuata aykırı gördüğü bir işlemi amirinin yazılı emriyle yapan gerçekleştirme görevlisi ya da muhasebe yetkilisinin durumu 5018 ve 657 sayılı Kanunlardaki yazılı emir ve sorumluluğun amire geçmesi kurallarıyla düzenlenir; işlemi yaparken görüşünü yazılı olarak kayda geçirmek, Sayıştay sorumluluğunda görevlinin lehine delildir.
Muhasebe kaydı açısından ortak kural, ihtirazi kayıt konusu tutarların (dava konusu vergi, ihtilaflı hakediş, ısrar üzerine yapılan ödeme) ayrı izlenmesi, dipnot ve raporlarda açıklanması ve sonuç kesinleşince kaydın düzeltilmesidir.
Hata tespit sisteminin son katmanı, sonuçların yönetime sunulması ve sistemin kalıcı hâle getirilmesidir.
Verilerin sunulması: aylık muhasebe kontrol raporu (yapılan kontroller, tespit edilen hata sayısı ve türleri, düzeltilen ve bekleyen hatalar, çapraz kontrol farkları), muhasebe yetkilisinden üst yöneticiye üç aylık özet, yıl sonu ön kapanış raporu, iç kontrol izleme raporuna girdi ve Sayıştay denetimi öncesi hazırlık raporu; sunum, tabloları tekrar etmez, hataların nedenlerini ve önlemlerini yazar.
Muhasebe ve raporlama sisteminin geliştirilmesi: kontrol düzeninin yazılı hâle getirilmesi (günlük, aylık, üç aylık ve yıllık kontrol listeleri; her kontrolün sorumlusu, sıklığı, kanıtı), aylık kapanış prosedürü, yetki ayrılığının kayıt-kontrol-onay rolleriyle kurulması, muhasebe yazılımının kontrol raporlarının etkinleştirilmesi, hesap planı ve ekonomik kod rehberinin kurum içi uyarlaması, sık hata türleri için kurum içi kılavuz ve eğitim, personel değişiminde devir-teslim ve kontrol listesi, çapraz kontrol için birimler arası mutabakat protokolü ve hata istatistiğinin izlenerek kontrol düzeninin güncellenmesi.
Sistem, iç kontrol standartlarındaki bilgi ve iletişim ile izleme bileşenlerinin muhasebe boyutudur; Sayıştay düzenlilik denetiminde muhasebe kontrol düzeninin varlığı, iç kontrol değerlendirmesinde olumlu tespit olarak yer alır.
Bütçe ve raporlama bütünü için bütçe, muhasebe, mali analiz ve raporlama rehberi tamamlayıcıdır.
Muhasebe kayıt hatalarının tespit edilmesi ile muhasebe ve raporlama sisteminin geliştirilmesine yönelik eğitim aşağıdaki gruplar için uygundur:
Program altı gün, otuz altı saattir ve modüler yürütülür: yevmiye kayıtlarında hatalar ve tespiti (on sekiz saat), mizan üzerinden kontroller ve hataların tespiti (on iki saat), muhasebedeki çapraz kontroller (altı saat) ile mali tabloların kontrolü, mali tablo analizi, ihtirazi kayıt ve verilerin sunulması konuları modüllere yayılır; katılımcılar gerçek yevmiye listeleri, mizanlar ve mali tablolar üzerinde hata avı yapar, düzeltme kayıtlarını düzenler, çapraz kontrol tutanakları hazırlar ve kendi kurumları için kontrol listesi ve aylık kapanış prosedürü taslağı oluşturur.
Kamu muhasebesi eğitimi dizisinde devlet muhasebesine giriş ve tahakkuk birimleri programlarının devamı, ileri düzey muhasebe ve dönem sonu işlemleri programlarının kontrol odaklı tamamlayıcısıdır; muhasebe eğitim planında bütçe ve raporlama, mali tablo analizi eğitimi ise analiz boyutunu derinleştirir. Kurumsal uygulamada idarenin kendi yevmiye listeleri, mizanları, mutabakat dosyaları ve varsa Sayıştay bulguları üzerinde çalışılır, kuruma özgü kontrol düzeni eğitim sırasında kurulur ve katılımcılara e-Devlet üzerinden doğrulanabilen katılım belgesi verilir.
Aynı tür tutarsızlık tekrarlandığında yalnızca ilgili kaydı düzeltmekle yetinmeyin; tekrarın hangi işlem adımında başladığını ve hangi belgelerle ilişkili olduğunu kısa bir kontrol notuna ekleyin. Notta sorumlu kişiyi ve izleme tarihini de belirtmek, sonraki dönemlerde aynı noktayı yeniden kontrol etmeyi kolaylaştırır.