Dönem sonu muhasebe işlemleri, hesap döneminin (kural olarak takvim yılının) sonunda işletmenin varlık, alacak, borç ve öz kaynaklarının gerçek durumunu tespit etmek, dönem kâr ya da zararını doğru hesaplamak ve bilanço ile gelir tablosunu hazırlamak için yapılan envanter, değerleme, düzeltme ve kapanış işlemlerinin bütünüdür.
Hukuki dayanağı Vergi Usul Kanunu'nun 185-192. maddelerindeki envanter ve bilanço hükümleri, 258-290. maddelerindeki değerleme hükümleri, Türk Ticaret Kanunu'nun 64-88. maddelerindeki defter tutma yükümlülükleri ile Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliğleri'ndeki tekdüzen hesap planı ve mali tablo ilkeleridir. Envanter işlemleri, VUK md. 186'ya göre bilanço günündeki mevcutları, alacakları ve borçları saymak, ölçmek, tartmak ve değerlemek suretiyle kesin ve ayrıntılı tespit etmektir ve iki aşamada yapılır.
Muhasebe dışı envanter: fiili sayım ve değerleme aşamasıdır — kasa sayımı ve tutanağı, banka hesaplarının ekstre ile mutabakatı, çek ve senet portföyünün sayımı, müşteri ve satıcı cari hesaplarının mutabakat mektuplarıyla teyidi, stok sayımı (sayım ekipleri, sayım listeleri, kesim tarihi, yoldaki mallar), sabit kıymet sayımı ve demirbaş listesiyle karşılaştırma, ortaklar cari hesabı ve avansların tespiti; sonuç, envanter listeleri ve envanter defterine kaydedilen değerlenmiş envanterdir.
Muhasebe içi envanter: muhasebe dışı envanter sonuçlarının kayıtlarla karşılaştırılması ve farkların yevmiye defterine düzeltme kayıtlarıyla yansıtılması aşamasıdır — kasa ve stok sayım farklarının kaydı (197 sayım ve tesellüm noksanları, 397 sayım ve tesellüm fazlaları), reeskont, karşılık ve amortisman kayıtları, dönemsellik kayıtları, kur değerlemesi, faiz tahakkukları, KDV hesaplarının kapatılması, gelir ve gider hesaplarının 690 dönem kârı veya zararı hesabına devri. İki aşama birbirini tamamlar: muhasebe dışı envanter olmadan muhasebe içi envanter kayıtları dayanaksız, muhasebe içi envanter olmadan sayım sonuçları mali tablolara yansımamış olur.
Yevmiye ve mizan kontrol tekniği için yevmiye kayıtlarında hatalar ve mizan kontrolü rehberi tamamlayıcıdır.
Dönem sonu değerleme, envanterde tespit edilen her kalemin VUK'ta o kalem için öngörülen ölçüyle bilanço günündeki değerinin belirlenmesidir (md. 258-259).
Değerleme ölçüleri (md. 261): maliyet bedeli (stoklar ve sabit kıymetler), borsa rayici (borsada işlem gören kıymetler), tasarruf değeri (reeskonta tabi alacak ve borç senetleri), mukayyet değer (defter kayıtlarındaki hesap değeri; senetsiz alacak ve borçlar), itibari değer (kasa, Türk lirası), vergi değeri (bina ve arazi), rayiç bedel, emsal bedeli ve emsal ücreti (gerçek bedeli bilinmeyen mal) ve alış bedeli (hisse senetleri ve fon katılma belgeleri).
Temel kurallar: değerleme günü bilanço günüdür, her kıymet kendi ölçüsüyle ve ayrı ayrı değerlenir (md. 260); maliyete giren ve girmeyen unsurlar (faiz ve kur farkının maliyete eklenmesi, gümrük ve nakliye giderleri) tebliğlerle belirlenir; vergi kanunlarına göre değerleme ile TFRS ve BOBİ FRS değerlemesi farklıdır ve finansal raporlama yapan şirketler iki ayrı değerleme yürütür.
Enflasyon düzeltmesi için enflasyon muhasebesi rehberi, uluslararası standartlar için IFRS ve TFRS rehberi hazırlanmıştır.
Kasa hesabı dönem sonu işlemleri: bilanço günü fiili kasa sayımı yapılır ve tutanak düzenlenir, sonuç 100 Kasa hesabının kalanıyla karşılaştırılır; noksanlık 197'ye, fazlalık 397'ye alınır ve nedeni bulununca ilgili hesaba, bulunamazsa noksanlık 689'a (kanunen kabul edilmeyen gider) ya da sorumlu personelden alacağa, fazlalık 679'a aktarılır. Yabancı para kasası Bakanlık'ın ilan ettiği efektif alış kuruyla değerlenir ve kur farkı 646/656 hesaplarına yazılır.
Kasa bakiyesinin işletme büyüklüğüne göre olağan sayılamayacak kadar yüksek olması, vergi incelemesinde kasanın gerçekte ortaklar tarafından kullanıldığı karinesiyle adat yoluyla faiz hesaplanması ve transfer fiyatlandırması yoluyla örtülü kazanç dağıtımı (KVK md. 13) eleştirisine yol açar — bu nedenle yüksek kasa bakiyesi dönem sonundan önce ortaklar cari hesabına aktarılıp adat faizi hesaplanmalı ya da fiili duruma göre düzeltilmelidir.
Banka hesabı: her hesap için bilanço günü ekstresi alınır ve 102 hesapla mutabakat yapılır; vadeli mevduatın bilanço gününe kadar işlemiş faizi kıst esasa göre 181/642 kaydıyla tahakkuk ettirilir (VUK md. 281), yabancı para mevduat Bakanlık döviz alış kuruyla değerlenir ve banka kredileri anapara ve işlemiş faiz-kur farkıyla değerlenir (780/381).
Çekler hesabı: alınan çekler (101) sayılır, vadesi geçmiş ve karşılıksız çekler için takip başlatılır; vadeli (ileri tarihli) çekler ticari senet niteliğinde kabul edilerek istenirse reeskonta tabi tutulur (iç iskonto yöntemi, senette faiz oranı yoksa Merkez Bankası avans faiz oranı; alacak senetleri için yapılan reeskont borç senetleri için de yapılmak zorundadır, fark 122/657 ve 322/647 hesaplarında izlenir ve ertesi yıl başında ters kayıtla kapatılır).
Ortaklardan alacaklar hesabı (131): ortakların şirketten çektiği ve dönem sonunda geri ödenmemiş tutarlar ilişkili kişiye emsallere uygun faiz oranıyla borç verilmiş sayılır; KVK md. 13 uyarınca dönem sonunda adat yöntemiyle (günlük bakiyelerin toplamı üzerinden emsal faiz oranıyla) faiz hesaplanır, faiz için fatura düzenlenir ve KDV hesaplanır. Adat faizi hesaplanmadığında vergi incelemesinde örtülü kazanç dağıtımı nedeniyle kurumlar vergisi matrah farkı ve kâr dağıtımı stopajı tarhiyatı yapılır; ortağın şirkete borçlanması TTK md. 358'e göre sermaye taahhüdünün ödenmesi şartına bağlıdır.
Stoklar hesabı (150-157): fiili sayım listesi ile muhasebe kayıtları karşılaştırılır, sayım noksanları ve fazlaları 197/397 hesaplar üzerinden çözülür; stoklar maliyet bedeliyle değerlenir (VUK md. 274-275), maliyet akış yöntemi olarak fiili maliyet, ilk giren ilk çıkar ya da ağırlıklı ortalama kullanılır (son giren ilk çıkar vergi mevzuatında kullanılamaz).
Kıymeti düşen mallar (yangın, deprem, bozulma, çürüme, modasının geçmesi) VUK md. 278'e göre takdir komisyonunca belirlenen emsal bedelle değerlenir ve fark gider yazılır; stok değer düşüklüğü karşılığı (158) vergi uygulamasında takdir komisyonu kararı şartıyla gider kabul edilir, imha edilen mallarda Bakanlık'ın imha usulü ve yetkili kurum tutanağı aranır.
Diğer stoklar hesabı (157): ana faaliyet dışı stoklar, hurda, atık ve yan ürünler aynı ölçüyle değerlenir. Gelecek aylara ait giderler (180): peşin ödenen kira, sigorta, abonelik ve reklam giderlerinin cari döneme ait kısmı ilgili gider hesaplarına, izleyen yıla ait kısmı 180 hesapta bırakılır (dönemsellik ilkesi; VUK md. 283), bir yılı aşan kısım 280'e aktarılır.
Peşin ödenen ancak ilgili dönemi gelmemiş giderin tamamının cari yılda gider yazılması vergi incelemesinde en sık matrah farkı nedenidir.
Gelir tahakkukları (181): dönem içinde tahakkuk etmiş ancak henüz tahsil edilmemiş gelirler (vadeli mevduat faizi, kira geliri) bilanço gününe kadar işleyen kısmıyla gelir yazılır, gider tahakkukları (381) simetrik olarak kaydedilir (VUK md. 287-288). İştirakler hesabı (242): sermayesine katılınan şirketlerdeki paylar alış bedeliyle değerlenir (md. 279), iştiraklerden alınan kâr payları 640 hesaba kaydedilir ve kurumlar vergisi istisnasından (KVK md. 5/1-a) yararlanır; iştirak değer düşüklüğü karşılığı vergi uygulamasında gider kabul edilmez.
Maddi duran varlık hesapları (250-259): arazi, binalar, tesis-makine, taşıtlar ve demirbaşlar maliyet bedeliyle değerlenir (VUK md. 269-273); dönem sonunda sayım yapılır ve demirbaş listesiyle karşılaştırılır, kullanılmayan ya da satılan varlıklar kayıtlardan çıkarılır ve satış kârı/zararı (679/689) hesaplanır.
Yenileme fonu (VUK md. 328): satılan amortismana tabi kıymetin yenilenmesi kararı varsa satış kârı üç yıl süreyle pasifte fonda tutulur ve yeni kıymetin amortismanından mahsup edilir; yeniden değerleme (VUK mükerrer md. 298/Ç ve geçici md. 32) yapılmışsa değer artış fonu ve düzeltilmiş amortisman izlenir.
Amortisman uygulamaları: bir yıldan fazla kullanılan ve yıpranmaya maruz gayrimenkuller ile alet, edevat, demirbaş amortismana tabidir (VUK md. 313); amortisman sınırının altındaki kıymetler doğrudan gider yazılabilir, oranlar Bakanlık'ın faydalı ömür listesine göre belirlenir (md. 315).
7338 sayılı Kanun'la getirilen seçimlik hakla amortisman günlük esasa göre ve faydalı ömrün iki katına kadar daha uzun sürede ayrılabilir; amortisman ayrılmayan yıl için sonradan telafi mümkün değildir (md. 320). Amortisman yöntemi seçildikten sonra azalan bakiyelerden normale geçilebilir ancak tersi yapılamaz; binek otomobillerde gider kısıtlaması (amortismana esas bedelin belirli tutarı aşan kısmı ve kira-giderlerin yüzde yetmişi) uygulanır.
Maddi olmayan duran varlık hesapları (260-268): haklar (lisans, patent, marka, yazılım) maliyet bedeliyle değerlenir ve faydalı ömre göre itfa edilir; şerefiye (261), kuruluş ve örgütlenme giderleri (262) ile peştemallıklar VUK md. 326'ya göre beş yılda eşit tutarlarla itfa edilir; özel maliyetler (264: kiralanan gayrimenkulün değerini artıran harcamalar) kira süresine göre, belli değilse beş yılda itfa edilir (md. 327). Amortisman tablosu (sabit kıymet listesi, aktife giriş tarihi, maliyet, oran, yöntem, birikmiş amortisman) envanter defterine eklenir ve vergi incelemesinde ilk istenen belgedir.
Gelir tablosu nasıl hazırlanır: muhasebe içi envanter kayıtları tamamlandıktan sonra maliyet hesapları (7'li) yansıtma hesaplarıyla 6'lı sonuç hesaplarına devredilir, tüm gelir ve gider hesapları 690 Dönem Kârı veya Zararı hesabına kapatılır ve bu hesabın kalanı ticari kârı gösterir.
Kanunen kabul edilmeyen giderler ve vergiden istisna gelirler nazım hesaplarda ve beyannamede dikkate alınarak mali kâr bulunur; dönem kârı üzerinden hesaplanan kurumlar vergisi 691/370 hesaba kaydedilir, ödenen geçici vergiler 371'de mahsup edilir, 692 Dönem Net Kârı veya Zararı 590 ya da 591 hesaba devredilir. Gelir tablosu Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği'ndeki biçimle (brüt satışlar, net satışlar, satışların maliyeti, brüt satış kârı, faaliyet giderleri, faaliyet kârı, finansman giderleri, olağan kâr, dönem kârı, vergi karşılığı, dönem net kârı) hazırlanır; kapanış kaydıyla bilanço hesapları kapatılır ve yeni yıl açılış kaydıyla devredilir.
TTK'ya göre defterlerin tasdik işlemleri: md. 64'e göre ticari defterler (yevmiye defteri, defteri kebir, envanter defteri, pay defteri, yönetim kurulu karar defteri, genel kurul toplantı ve müzakere defteri) açılış ve kapanış onayına tabidir.
Defter tasdik takvimi: fiziki defterlerde açılış onayı kuruluşta ve her hesap dönemi için dönemin ilk ayından önceki ayın sonuna kadar (Aralık sonu) noterce yapılır; yevmiye defterinin kapanış onayı izleyen faaliyet döneminin Haziran sonuna kadar, yönetim kurulu karar defterinin kapanış onayı Ocak sonuna kadar noterce yapılır; defteri kebir ve envanter defteri için kapanış onayı gerekmez.
E-defter uygulamasına tabi mükelleflerde noter tasdiki yerine berat dosyalarının Gelir İdaresi'ne yüklenmesi ve saklama yükümlülüğü geçerlidir; VUK md. 220-226 tasdiksiz defterin sonuçlarını (defter tutmamış sayılma ve re'sen tarhiyat) düzenler ve kapanış tasdiki yaptırılmayan yevmiye defteri ticari davalarda delil niteliğini kaybeder. Dönem sonu takvimi: envanter ve değerleme Aralık sonu-Ocak, geçici vergi dördüncü dönem Şubat, kurumlar vergisi beyannamesi dördüncü ayın sonu, yevmiye kapanış tasdiki Haziran sonu, genel kurul ve kâr dağıtımı kararı üçüncü ay sonuna kadar.
Özel şirketler için dönem sonu muhasebe işlemleri eğitimi aşağıdaki gruplar için uygundur:
Program bir gün altı saattir; envanter işlemleri, dönem sonu değerleme ölçüleri, kasa-banka-çekler hesabı, ortaklardan alacaklar ve adat, stoklar, gelecek aylara ait giderler, gelir tahakkukları, iştirakler, maddi ve maddi olmayan duran varlıklar, amortisman uygulamaları, gelir tablosunun hazırlanması ve TTK'ya göre defter tasdik işlemleri bölümlerinden oluşur.
Uygulamalı bölümde katılımcılar örnek bir şirketin dönem sonu mizanından hareketle sayım farkı, adat, reeskont, karşılık, dönemsellik ve amortisman kayıtlarını yapar, yansıtma ve kapanış kayıtlarıyla gelir tablosunu çıkarır, kanunen kabul edilmeyen giderleri ayırır ve dönem sonu kontrol listesi ile defter tasdik takvimini hazırlar. Dönem sonu işlemleri eğitimi ve envanter eğitimi adlarıyla kısa modüller olarak da düzenlenir; muhasebe eğitim dizisinde enflasyon muhasebesi, IFRS ve TFRS, temel finans programlarıyla, özel sektör eğitimleri arasında ise kurumsal yönetim ve vergi programlarıyla birlikte özel sektör finans kadrolarının eğitim setini oluşturur. Kurumsal uygulamada şirketin kendi hesap planı, muhasebe yazılımı ve önceki dönem sonu dosyaları üzerinden çalışılır ve katılımcılara e-Devlet üzerinden doğrulanabilen katılım belgesi verilir.