5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu eğitimi, Kanun'un iki büyük bölümünü ayırarak başlar. Sosyal sigortalar bölümü; kısa vadeli sigorta kolları (iş kazası, meslek hastalığı, hastalık ve analık) ile uzun vadeli sigorta kollarını (malullük, yaşlılık ve ölüm) düzenler.
Genel sağlık sigortası bölümü ise sağlık hizmetlerinden yararlanmayı düzenler ve sigortalı olsun olmasın Türkiye'de ikamet eden herkesi kapsar. Kanun'un amacı, sosyal sigortalar ile genel sağlık sigortası bakımından kişileri güvence altına almak; bu sigortalardan yararlanacak kişileri ve sağlanacak hakları, bu haklardan yararlanma şartlarını ve finansman yöntemini belirlemektir.
İşverenin bildirim ve prim yükümlülükleri ile hakları için işveren hakları ve SGK uygulamaları rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
4/a, 4/b ve 4/c sigortalı ayrımı, Kanun'un 4. maddesinden gelir.
Statü, prim oranlarını, aylık bağlanma şartlarını ve bazı hakların kapsamını belirler; aynı anda birden fazla statüde sigortalılık hâlinde öncelik kuralları uygulanır. Statünün yanlış belirlenmesi, yıllar sonra hizmet birleştirme ve aylık bağlama aşamasında sorun çıkarır.
Sigortalılık, işverenin sigortalı işe giriş bildirgesini kural olarak çalışmaya başlamadan en geç bir gün önce vermesiyle kurulur; işten ayrılışta on gün içinde ayrılış bildirgesi verilir. 4/b sigortalıları vergi dairesi, esnaf sicili ya da ticaret sicili kayıtları üzerinden ilgili kuruluşlarca bildirilir.
Sigortalı, çalıştığının bildirilmediğini düşünüyorsa SGK'ya başvurabilir; bildirimsiz çalışma, hizmet tespit davasıyla (iş mahkemesinde, işten ayrılıştan itibaren beş yıl içinde) belgelenebilir. Sigortalının kendi hizmet dökümünü e-Devlet üzerinden düzenli kontrol etmesi, eksik günlerin erken fark edilmesini sağlar.
İş kazası nedir: Kanun'un 13. maddesine göre sigortalının işyerinde bulunduğu sırada, işveren tarafından yürütülen iş nedeniyle, görevli olarak işyeri dışına gönderildiği sırada, emziren kadın sigortalının süt izninde ve işverence sağlanan servis aracıyla işe gidiş-gelişte meydana gelen, sigortalıyı hemen ya da sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olaydır. Meslek hastalığı ise işin niteliğinden ya da yürütüm şartlarından kaynaklanan geçici ya da sürekli hastalık, engellilik ya da ruhsal bozukluktur; Kurum sağlık kurulunca tespit edilir.
Sağlanan haklar: geçici iş göremezlik ödeneği (iş kazasında ilk günden itibaren; yatarak tedavide günlük kazancın yarısı, ayakta tedavide üçte ikisi), sürekli iş göremezlik geliri (meslekte kazanma gücünün en az yüzde on kaybında), ölümde hak sahiplerine gelir, evlenme ve cenaze ödeneği.
İş kazasının süresinde bildirilmemesi hakları ortadan kaldırmaz ama işverene ceza ve rücu doğurur.
Sigortalı kadının ya da sigortalı erkeğin sigortalı olmayan eşinin analığında; doğumdan önceki ve sonraki sekizer haftalık (çoğul gebelikte doğum öncesi on hafta) sürede geçici iş göremezlik ödeneği (doğumdan önceki bir yıl içinde en az doksan gün kısa vadeli prim bildirilmiş olması şartıyla) sağlanır.
Ayrıca emzirme ödeneği (doğumdan önceki bir yılda en az yüz yirmi gün prim şartıyla, her çocuk için bir defa) ve doğum yardımı gibi haklar sağlanır.
Doğum öncesi çalışılmayan sürelerin doğum sonrasına aktarılması hekim raporuyla mümkündür; bu sürelerin ücretsiz izinle uzatılması hâlinde prim günü kaybı borçlanmayla telafi edilebilir.
Malullük: çalışma gücünün ya da meslekte kazanma gücünün en az yüzde altmışını kaybettiği Kurum sağlık kurulunca tespit edilen sigortalıya, en az on yıl sigortalılık ve bin sekiz yüz gün prim şartıyla (başkasının bakımına muhtaç olanlarda sigortalılık süresi aranmaz) malullük aylığı bağlanır.
Yaşlılık aylığı şartları: Kanun'un yürürlüğünden sonra ilk kez sigortalı olanlar için yaş, sigortalılık süresi ve prim gün sayısı birlikte aranır; 4/a için yedi bin iki yüz gün, 4/b ve 4/c için dokuz bin gün prim ve kademeli olarak artan yaş şartı (kadın elli sekiz, erkek altmıştan başlayıp altmış beşe yükselen). Kanun öncesi sigortalılar için eski hükümler ve 2023'te yaş şartını kaldıran emeklilikte yaşa takılanlar düzenlemesi geçerlidir; her sigortalının kendi giriş tarihine göre hesap yapılır.
Ölüm sigortası: en az bin sekiz yüz gün (4/a'da beş yıl sigortalılık ve dokuz yüz gün) prim şartıyla hak sahiplerine (eş, çocuk, ana-baba) ölüm aylığı, evlenme ve cenaze ödeneği sağlanır.
Sigortalılık borçlanması (md. 41), sigortalı olmadan geçen belirli sürelerin prim ödenerek hizmete eklenmesidir:
Borçlanma, prime esas kazancın alt ve üst sınırı arasında seçilen tutar üzerinden hesaplanır ve yaşlılık aylığı için gün sayısını tamamlamada kritik rol oynar. İsteğe bağlı sigorta ise zorunlu sigortalı olmayan, on sekiz yaşını doldurmuş ve Türkiye'de ikamet edenlerin kendi primlerini (prime esas kazancın yüzde otuz ikisi oranında, malullük-yaşlılık-ölüm ve genel sağlık sigortası için) ödeyerek sigortalılığını sürdürmesidir; isteğe bağlı süreler 4/b kapsamında sayılır.
Genel sağlık sigortası nedir: kişilerin sağlıklarının korunması, hastalık hâlinde tedavilerinin finansmanı için zorunlu sigortadır; Türkiye'de ikamet eden herkes kapsamdadır. Sigortalılar ve bakmakla yükümlü olunan kişiler (eş, on sekiz yaşına kadar çocuklar, öğrenimde yirmi yaşına ya da yükseköğrenimde yirmi beş yaşına kadar çocuklar, ana-baba) GSS'den sigortalılık üzerinden yararlanır.
Çalışmayan ve bakmakla yükümlü olunan kişi kapsamına girmeyenler için gelir testi yapılır; hane içi kişi başı geliri asgari ücretin üçte birinin altında olanların primi devlet tarafından ödenir, üzerinde olanlar kendi primini öder.
Hizmet almak için son bir yıl içinde otuz gün prim ödenmiş olması ve prim borcu bulunmaması (bazı hâller hariç) gerekir; katılım payı ve ilave ücret kuralları GSS'nin sık sorulan konularıdır.
Prime esas kazanç, primin hesaplandığı brüt kazançtır; ücret, prim, ikramiye ve benzeri ödemeler prime tabidir, ayni yardımlar, ölüm-doğum-evlenme yardımları, görev yollukları, kıdem ve ihbar tazminatı ile belirli sınırlar içindeki yemek, çocuk ve aile zamları prime tabi değildir. Alt sınır asgari ücret, üst sınır asgari ücretin yedi buçuk katıdır.
Prim oranları (4/a): kısa vadeli sigorta kolları yüzde iki (işveren), malullük-yaşlılık-ölüm yüzde yirmi (yüzde dokuz sigortalı, yüzde on bir işveren), genel sağlık sigortası yüzde on iki buçuk (yüzde beş sigortalı, yüzde yedi buçuk işveren) ve işsizlik sigortası yüzde üç (bir sigortalı, iki işveren); işveren hissesinde şartları sağlayanlar için beş puanlık indirim uygulanır.
Bordroda görünen kesintilerin nereye gittiğini bilmek, sigortalının haklarını takip edebilmesinin ilk adımıdır.
Sosyal güvenlik mevzuatı eğitimi kapsamındaki bu program; kamu kurumlarının ve belediyelerin personel ve insan kaynakları birimleri, maaş ve tahakkuk servisleri, belediye şirketlerinin ve özel sektör işletmelerinin İK ve bordro sorumluları, sendika temsilcileri, mali müşavir ve muhasebe bürosu çalışanları, sosyal hizmet personeli ile kendi sigortalılık ve emeklilik haklarını öğrenmek isteyen çalışanlar için uygundur.
Genel sağlık sigortası eğitimi, iş kazası eğitimi ve isteğe bağlı sigorta eğitimi modülleri, katılımcı profiline göre ağırlıklandırılır; kurumsal programlarda kurumun kendi sigortalı profili (memur, sözleşmeli, işçi) ve sık karşılaştığı SGK işlemleri üzerinden çalışılır.
Hizmet borçlanması ve emeklilik tahsis başvurularında sigortalıların en sık karşılaştığı gecikme, farklı statülerdeki (4/a, 4/b, 4/c) çakışan ve birleşmemiş hizmet kayıtlarından kaynaklanmaktadır. Tahsis talebinde bulunmadan önce şu pratik adımların tamamlanması sürecin uzamasını önler: