Geleneksel yönetim anlayışı, kenti günlük hizmet üretimiyle (çöp, su, yol, ruhsat) ve mevzuata uygunlukla yönetir; kısa vadeli, tepkisel, birim odaklı ve içe dönüktür.
Başarısızlık faktörleri: geleceğe ilişkin ortak bir vizyonun bulunmaması ve her seçim döneminde yönün değişmesi, planlamanın imar planıyla sınırlı kalması, kaynakların önceliksiz ve dağınık kullanımı (her mahalleye biraz, hiçbir soruna tam çözüm), paydaşların (vatandaş, sivil toplum, üniversite, iş dünyası, merkezi idare) karar süreçlerine katılmaması, verinin toplanmaması ya da kullanılmaması, kurumlar arası eşgüdüm eksikliği, başarının ölçülmemesi ve hesap verilmemesi, kentin diğer kentlerle rekabet ettiği gerçeğinin görülmemesi ve kimliksiz, birbirine benzeyen kentler üretilmesi.
Bakış açısı ve yaklaşımdaki değişim, kamu yönetimindeki genel dönüşümle paraleldir: girdi odaklılıktan sonuç odaklılığa, kural uygulayıcılıktan yönetişime, hizmet sunucudan gelişim yöneticisine, tek aktörlü yönetimden çok paydaşlı ortaklığa.
5018 sayılı Kanun'la stratejik plan, performans programı ve faaliyet raporunun zorunlu hâle gelmesi bu değişimin yasal altyapısını kurmuştur; ancak stratejik plan hazırlamak ile stratejik yönetmek aynı şey değildir ve çoğu belediyede plan, rafta duran bir belgeye dönüşmüştür.
Stratejik planın hazırlanması için stratejik plan hazırlama rehberi ayrıca hazırlanmıştır; bu rehber planın ötesindeki yönetim anlayışına odaklanır.
Kentleri stratejik yönetime zorlayan dinamikler küresel ve yereldir.
Çözüm arayışları bu dinamiklere tepki olarak gelişmiştir: stratejik kent yönetimi, kentsel yönetişim, akıllı ve dirençli kent, sürdürülebilir kalkınma amaçlarının yerelleştirilmesi, katılımcı bütçe, kent konseyleri ve kent markalaşması; her biri stratejik yönetimin bir aracıdır ve tek başına uygulandığında etkisi sınırlıdır.
Üç kavram sık karıştırılır.
Kent ölçeğinde stratejik yönetim, belediyenin kurumsal stratejik planından daha geniştir: kentin stratejisi, belediyenin tek başına belirleyemeyeceği, valilik, üniversite, odalar, sivil toplum ve merkezi idare kuruluşlarıyla birlikte oluşturulan ve belediyenin kurumsal planının üst çerçevesini oluşturan kent vizyonu ve kent stratejisidir; kent konseyi, kalkınma ajansı bölge planı ve büyükşehirlerde il düzeyindeki planlar bu çerçevenin araçlarıdır. Stratejik kent yönetimi, işte bu kent ölçekli stratejinin belediye öncülüğünde ve paydaş ortaklığıyla yönetilmesidir.
Stratejik kent yönetiminin amacı, kentin uzun vadeli refahını, rekabet gücünü ve yaşam kalitesini, kaynakları önceliklendirerek ve paydaşları ortak bir vizyon etrafında birleştirerek artırmaktır.
Özellikleri: uzun vadeli (on-yirmi yıllık kent vizyonu, beş yıllık planlar, yıllık programlar), bütüncül (ekonomik, sosyal, mekânsal, çevresel ve kültürel boyutların birlikte ele alınması), katılımcı, veriye dayalı (kent göstergeleri, karşılaştırmalı analiz, izleme sistemi), önceliklendirilmiş (az sayıda stratejik alana yoğunlaşma), esnek, sonuç odaklı (ölçülebilir hedefler ve hesap verme) ve rekabetçi.
Yararları: kaynakların etkin kullanımı ve dağınık yatırımların önlenmesi, seçim dönemlerini aşan süreklilik (vizyon paydaşlarca sahiplenildiğinde yönetim değişse de yön korunur), kurumlar arası eşgüdüm, vatandaş güveni ve katılımı, yatırımcı ve fon sağlayıcılar için öngörülebilirlik (kalkınma ajansı, AB fonları ve uluslararası kuruluşlar stratejisi olan kenti tercih eder), kentin özgün kimliğinin korunması ve markalaşma için zemin, kriz ve afetlere karşı hazırlık.
Stratejik kent yönetimi süreci:
Süreç, bir kez yapılıp bitirilen bir proje değil, belediyenin yönetim biçimidir.
Kentsel vizyon, kentin on-yirmi yıl sonra nerede olmak istediğinin, paydaşlarca paylaşılan, ilham verici ama gerçekçi, kısa ve akılda kalıcı ifadesidir; belediyenin kurumsal vizyonundan (kurumun nasıl bir belediye olacağı) farklıdır ve onun üstünde yer alır.
İyi kentsel vizyonun özellikleri: kentin gerçek potansiyeline dayanması (olmayan bir turizm ya da sanayi vizyonu inandırıcı değildir), farklılaştırıcı olması (her kentin kullanabileceği "yaşanabilir, modern, çağdaş" gibi ifadeler vizyon değil dilektir), paydaşlarca sahiplenilmesi, ölçülebilir stratejik alanlara indirgenebilmesi, seçim dönemlerini aşacak biçimde kurumsallaşması (kent konseyi kararı, meclis kararı, stratejik plana işlenmesi) ve iletişimde tutarlı kullanılması.
Vizyon oluşturma yöntemleri: kent çalıştayları ve arama konferansları, kentin tarihsel kimliği ve mevcut algısının araştırılması (kent sakinleri ve dış paydaşlar gözüyle), senaryo çalışmaları (mevcut eğilimler sürerse, güçlü müdahale olursa), başarılı kent örneklerinin incelenmesi ve vizyonun sınanması (bu vizyon hangi projeyi doğurur, hangi projeyi eler).
Vizyoner bakış, yöneticinin bireysel niteliğidir: bugünün sorunlarını yarının fırsatlarıyla birlikte görebilmek, kentin tarihsel derinliğini geleceğe bağlayabilmek, popüler olmayan ama kalıcı kararları alabilmek, paydaşları ikna edebilmek ve kısa vadeli seçim baskısıyla uzun vadeli hedefi dengeleyebilmek. Türkiye'de kentsel vizyonu kurumsallaştırıp ardışık yönetimlerde sürdüren kentler azdır; vizyonun kişiye değil kente ait olması, stratejik kent yönetiminin en zor başarısıdır.
Marka şehir nedir: adı anıldığında hedef kitlelerinin (kent sakinleri, yatırımcılar, turistler, öğrenciler, nitelikli iş gücü, etkinlik düzenleyicileri, merkezi idare) zihninde net, olumlu ve farklılaştırıcı bir değer, deneyim ve vaat uyandıran ve bu algıyı bilinçli olarak yöneten kenttir.
Kent markalaşması (yer markalaması), ürün markalamasının kente uyarlanmış hâlidir ancak kent bir ürün değildir: sahibi tek değil çok paydaşlıdır, ürünü değiştirilemez ama geliştirilebilir, hedef kitleleri çelişkili beklentilere sahiptir (turist ile sakin, yatırımcı ile çevreci) ve marka, kentin gerçek deneyimiyle test edilir.
Kavramın üç katmanı: kent kimliği (kentin gerçekte ne olduğu; tarih, coğrafya, ekonomi, kültür, insan, mimari, yaşam biçimi), kent imajı (hedef kitlelerin kenti nasıl algıladığı; kimlikle örtüşmeyebilir) ve kent itibarı (algının zaman içinde birikmiş ve güvene dönüşmüş hâli). Markalaşma, kimlik ile imaj arasındaki farkı kapatma ve itibarı yönetme sürecidir; kimliği olmayan bir kente imaj giydirmek (slogan ve logo markalaşması) kısa ömürlü ve inandırıcılıktan yoksundur.
Kent markasının bileşenleri (uluslararası kent marka endekslerindeki boyutlar): mevcudiyet (kentin bilinirliği ve küresel katkısı), mekân (fiziksel güzellik, iklim, mimari), potansiyel (iş, eğitim ve yatırım fırsatları), canlılık (yaşam tarzı, etkinlik, eğlence), insan (yerel halkın sıcaklığı, güvenlik, çeşitlilik) ve ön koşullar (barınma, ulaşım, sağlık, eğitim, altyapı).
Marka şehir, tüm boyutlarda mükemmel olan değil, güçlü olduğu boyutta net ve tutarlı olan kenttir. Marka yönetimi eğitimi ilkeleri (marka kimliği, konumlandırma, marka mimarisi, marka iletişimi, marka değeri ölçümü) bu çerçeveye uyarlanır; kent markası, ürün markasından farklı olarak kamu yararı, katılım ve süreklilik ilkeleriyle yönetilir.
Şehir markası nasıl oluşturulur sorusunun cevabı, stratejik kent yönetiminin markaya odaklanmış uygulamasıdır.
Marka vaadiyle kent deneyimi çelişirse marka çöker. Süreç üç-beş yıl alır; ilk yılda logo ve sloganla sonuç bekleyen kentler hayal kırıklığı yaşar.
Marka şehir örnekleri, kuramı somutlaştırır ve her örnek bir dersle okunur.
Dünyadan: Bilbao, tek bir simge yapı (Guggenheim Müzesi) ile sanayi kentinden kültür ve turizm kentine dönüşmüş ancak müze, kentsel yenileme, ulaşım ve nehir kıyısı dönüşümünü kapsayan bütüncül bir stratejinin parçası olduğu için başarılı olmuştur; ders, simge yapının tek başına değil strateji içinde işe yaradığıdır. Amsterdam, "I amsterdam" kampanyasıyla sakinleri ve ziyaretçileri ortak bir kimlikte buluşturmuş, sonra aşırı turizm sorunu nedeniyle markayı sakin odaklı yeniden konumlandırmıştır; ders, markanın hedef kitle dengesini gözetmesi ve güncellenmesi gerektiğidir. Barcelona, 1992 Olimpiyatları'nı kentsel dönüşüm ve markalaşma için kaldıraç olarak kullanmıştır; ders, büyük etkinliğin kalıcı altyapı ve stratejiye bağlanmasıdır.
Kopenhag ve Amsterdam bisiklet kenti, Medellín sosyal kentleşme ve şiddetten arınma, Singapur düzen ve yeşil kent, Edinburgh festival kenti konumlandırmalarıyla tutarlılığın örnekleridir.
Türkiye'den: Gaziantep, gastronomi kimliğini UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı üyeliği, mutfak müzesi, festivaller ve coğrafi işaretli ürünlerle marka değerine dönüştürmüş; Eskişehir, üniversite kenti kimliğini kentsel tasarım, tramvay, Porsuk kıyısı ve kültür yatırımlarıyla yaşanabilir kent markasına taşımış; Şanlıurfa, Göbeklitepe ile inanç ve arkeoloji turizminde yeniden konumlanmış; Muğla ilçeleri (Bodrum, Fethiye), Kapadokya (Nevşehir), Safranbolu (Karabük) tarihi doku ve doğal mirasla, Konya Mevlana ve inanç turizmiyle, Bursa tarih ve sanayi ile, Antalya turizm ve kongreyle marka değeri taşır.
Türkiye örneklerinden ortak ders, markanın kimliğe dayandığı yerde (Gaziantep mutfağı, Göbeklitepe, Eskişehir üniversitesi) kalıcı, yalnızca sloganla kurulduğu yerde (birbirine benzeyen "modern kent", "yaşanabilir kent" iddiaları) geçici olduğudur. Kentler kendi ölçeğinde de markalaşabilir: bir ilçe belediyesi tek bir ürün (kiraz, zeytinyağı, peynir), tek bir etkinlik (festival, spor organizasyonu) ya da tek bir mekân (kanyon, göl, tarihi çarşı) etrafında marka kurabilir; koşul, kimlik-strateji-deneyim-iletişim zincirinin tam olmasıdır.
Stratejik kent yönetimi ve marka şehirler eğitimi aşağıdaki gruplar için uygundur:
Program geleneksel yönetim anlayışı ve başarısızlık faktörleri, çağın dinamikleri, strateji ve stratejik yönetim kavramları, stratejik kent yönetiminin amacı-özellikleri-süreci, kentsel vizyon ve vizyoner bakış ile marka şehirler bölümlerinden oluşur; uygulamalı bölümde katılımcılar kendi kentleri için kimlik envanteri çıkarır, vizyon cümlesi taslağı yazar, üç stratejik alan belirler ve bir konumlandırma önerisi ile marka deneyimi projesi tasarlar.
Stratejik kent yönetimi eğitimi ve marka şehir eğitimi ayrı modüller olarak da verilir; belediye eğitimi planlarında stratejik plan hazırlama, performans programı, halkla ilişkiler ve kurumsal iletişim programlarıyla birlikte üst yönetim gelişim dizisini oluşturur. Kurumsal uygulamada kentin mevcut stratejik planı, tanıtım materyalleri ve algı verileri eğitim öncesinde incelenir, program kentin gerçek durumu üzerinden kurgulanır ve katılımcılara e-Devlet üzerinden doğrulanabilen katılım belgesi verilir.
Kent markalaşması çalışmalarında en sık karşılaşılan uygulama hatası, sürecin yalnızca bir tanıtım kampanyası olarak kurgulanıp belediyenin 5 yıllık stratejik planı ve performans programı ile ilişkilendirilmemesidir. Marka vaadinin sahada karşılık bulabilmesi için belirlenen kentsel kimliğin; imar kararlarından fen işleri yatırımlarına, zabıta hizmet standartlarından dijital kent rehberine kadar tüm operasyonel süreçlere bütçelendirilerek entegre edilmesi gerekir.