Madencilik Faaliyetleri İzin Yönetmeliği ve Maden Ruhsatı: Maden Grupları, Arama ve İşletme Ruhsatı, İşletme İzni, ÇED, Mülkiyet İzinleri ve Madencilik Faaliyetlerinde İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatı
Madencilik Faaliyetinde Genel Kavramlar: 3213 Sayılı Maden Kanunu, Maden Grupları ve Ruhsat Türleri
Madencilik mevzuatının temeli 3213 sayılı Maden Kanunu'dur (1985; 5177, 5995, 6592 ve 7164 sayılı Kanunlarla değiştirilmiştir): madenler Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır, mülkiyete tabi değildir ve ancak ruhsatla aranıp işletilebilir; ruhsat, madenin mülkiyetini değil arama ve işletme hakkını verir.
Kanun'un uygulama düzenlemesi 2017'de yürürlüğe giren Maden Yönetmeliği'dir; bu Yönetmelik, 2010 tarihli Madencilik Faaliyetleri Uygulama Yönetmeliği'nin yerini almıştır ve eski adıyla anılan eğitim ve kaynaklar bugün Maden Yönetmeliği'ni ifade eder.
Maden grupları (3213 md. 2): I. Grup (kum, çakıl, inşaat malzemeleri, tuğla-kiremit kili), II. Grup (kırma taş ve agrega, mermer, sanayi hammaddeleri), III. Grup (tuzlar, karbondioksit ve hidrojen sülfür gibi gazlar), IV. Grup (endüstriyel hammaddeler, enerji hammaddeleri: kömür, linyit, asfaltit, bitümlü şist, uranyum, toryum; metalik madenler ve jeotermal kaynaklar dışındaki diğer madenler) ve V. Grup (kıymetli ve yarı kıymetli taşlar).
- Arama ruhsatı — belirli gruplar için; ön arama, genel arama ve detay arama dönemleri, süre ve faaliyet raporu yükümlülükleriyle.
- İşletme ruhsatı — arama sonrası ya da doğrudan; on yıldan başlayan ve gruba göre uzatılabilen süre.
- İşletme izni — işletme ruhsatı alanında fiilen üretim yapılabilmesi için gerekli izinlerin tamamlanmasından sonra verilir.
- Sertifika (I(a) grubu için) ve rödovans (ruhsat sahibinin alanı üçüncü kişiye işlettirmesi; MAPEG onayına tabi).
Ruhsat vermeye yetkili idare: I(a) grubu madenler için il özel idareleri (büyükşehirlerde valilik bünyesindeki yatırım izleme ve koordinasyon başkanlıkları), diğer tüm gruplar için Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü (MAPEG); işlemler e-Maden sistemi üzerinden yürütülür. Belediye ve il özel idaresi, madencilik sürecinde I(a) ruhsatı, işyeri açma ve çalışma ruhsatı, imar-çevre denetimi ve belediye payı (3213 md. 14) yönüyle taraf olur.
İzinlerle İlgili Temel İlkeler: 3213 Sayılı Kanun'un 7. Maddesi ve Madencilik Faaliyetleri İzin Yönetmeliği
Madencilik faaliyetleri izin yönetmeliği, 3213 sayılı Kanun'un 7. maddesine dayanır ve madencilik faaliyetleri için gerekli izinlerin hangi kurumlarca, hangi sürede ve hangi usulle verileceğini düzenler.
7. maddenin temel ilkeleri: madencilik faaliyetleri, kanunlarda belirtilen özel durumlar (askeri yasak bölgeler, milli parklar, imar planında konut-sanayi alanı, kıyı ve sahil şeritleri, kültür ve tabiat varlıkları, su havzaları) dışında imar planı şartı aranmaksızın yapılabilir; ruhsat sahibi işletme izni alabilmek için ÇED kararını, işyeri açma ve çalışma ruhsatını ve mülkiyet-kullanım izinlerini ilgili kurumlardan alıp MAPEG'e sunar.
İzinlerin alınması için Kanun'da öngörülen süre içinde izinler tamamlanmazsa ruhsat iptal edilir; işletme izni alınmadan üretim yapılamaz, yapılırsa faaliyet durdurulur ve idari para cezası uygulanır.
Yönetmelik ayrıca izinlerin kapsamını, izin bedellerini, faaliyetin geçici durdurulması ve iptali hâllerini düzenler. Danıştay içtihadı bu alanda belirleyicidir: Yönetmelik'in bazı hükümleri (izin alanlarının genişliği, imar planı şartı, ÇED muafiyetleri) Danıştay kararlarıyla iptal edilmiş ya da yorumlanmış, kamu yararı ile madencilik faaliyeti arasındaki denge (özellikle orman, su havzası ve tarım arazilerinde) yargı kararlarıyla şekillenmiştir; idare ve yatırımcı Yönetmelik metnini güncel Danıştay kararlarıyla birlikte okumalıdır.
Maden Ruhsatı Nasıl Alınır? Arama Ruhsatı, İşletme Ruhsatı ve Maden İşletme İzni Süreci
Maden ruhsatı nasıl alınır: süreç gruba göre değişir ancak genel akış şöyledir:
- Başvuru — II(b), III, IV ve V. grup madenler için arama ruhsatı, I(b) ve II(a) grubu için doğrudan işletme ruhsatı başvurusu MAPEG'e (I(a) için il özel idaresine) e-Maden üzerinden yapılır; ilk müracaat ve ihale sistemi uygulanır.
- Arama dönemi — ön arama, genel arama ve detay arama dönemlerinden oluşur, her dönemde faaliyet raporu ve asgari yatırım yükümlülüğü vardır; süre içinde yükümlülük yerine getirilmezse ruhsat iptal edilir.
- İşletme ruhsatı — MAPEG işletme projesini (rezerv, üretim yöntemi, kapasite, çevre ve iş güvenliği önlemleri, rehabilitasyon) inceleyip ruhsatı verir; süre gruba göre on yıldan başlar ve uzatılabilir.
- İzinlerin alınması — ruhsat sahibi Kanun'un 7. maddesindeki izinleri (ÇED kararı, işyeri açma ve çalışma ruhsatı, orman, mera, tarım, hazine, özel mülkiyet, su, sit izinleri) ilgili kurumlardan alır.
Maden işletme izni: izinlerin tamamlanmasından sonra MAPEG işletme iznini verir ve fiili üretim bu izinle başlar; işletme izni izin alınan alanla sınırlıdır ve alan genişletildikçe izinler yenilenir. Faaliyet döneminde yıllık faaliyet raporu, satış bilgi formu, devlet hakkı ödemesi, daimi nezaretçi ve teknik nezaretçi görevlendirmesi, çevre izinleri ve rehabilitasyon yükümlülükleri devam eder.
Rödovans sözleşmesiyle işletmede rödovansçı işletme iznini kendi adına alır ancak ruhsat sahibinin sorumluluğu sürer.
Süreçteki en sık gecikme, işletme ruhsatı alındıktan sonra izinlerin paralel değil sırayla alınmaya çalışılmasıdır; ÇED, orman ve GSM başvuruları birlikte planlanmalıdır.
Madencilik Faaliyetleri İçin Gerekli İzinler: Orman, Mera, Tarım Arazisi, Hazine ve Özel Mülkiyet, Su, Kıyı ve Sit İzinleri
Madencilik faaliyetleri için gerekli izinler, faaliyet alanının hukuki niteliğine göre değişir ve her biri ayrı kanuna tabidir.
Orman izni: 6831 sayılı Orman Kanunu'nun 16. maddesine göre orman alanlarında madencilik için Tarım ve Orman Bakanlığı'ndan bedelli izin alınır; arazi izin bedeli ve teminat ödenir, izin süresi ruhsat süresiyle sınırlıdır ve faaliyet sonunda alan rehabilite edilerek teslim edilir; orman izni madencilik izinlerinin en uzun süren ve en çok dava konusu olanıdır.
- Mera izni — 4342 sayılı Mera Kanunu'nun 14. maddesine göre tahsis amacı değişikliği gerekir; yirmi yıllık ot bedeli ödenir ve faaliyet sonunda alanın mera olarak rehabilitasyonu zorunludur.
- Tarım arazisi izni — 5403 sayılı Kanun'un 13. maddesine göre il tarım müdürlüğü ve toprak koruma kurulu görüşüyle izin alınır; mutlak tarım arazileri ve zeytinlik sahalarda (3573 sayılı Kanun) sınırlamalar uygulanır.
- Hazine arazisi — Milli Emlak'tan kiralama ya da irtifak hakkı; özel mülkiyet — malikle anlaşma, olmazsa 3213'e göre kamu yararı kararıyla kamulaştırma.
- Su izinleri — DSİ'den yeraltı suyu kullanım belgesi; su havzalarında içme suyu koruma alanı kısıtları uygulanır.
Kıyı ve sahil şeridi: 3621 sayılı Kıyı Kanunu'na göre kıyıda madencilik yapılamaz. Sit alanları: 2863 sayılı Kanun'a göre koruma bölge kurulu kararı gerekir. Her iznin süresi, bedeli ve alanı işletme izniyle uyumlu olmalıdır; bir iznin süresinin dolması ya da alanının faaliyet alanını kapsamaması, işletme izninin askıya alınmasına yol açar.
Madencilik Faaliyetleri ÇED: Çevresel Etki Değerlendirmesi ile İlgili Madencilik Faaliyetleri
Madencilik faaliyetleri ÇED süreci, 2872 sayılı Çevre Kanunu'nun 10. maddesi ve ÇED Yönetmeliği'ne göre yürütülür ve işletme izninin ön şartıdır.
Ek-1 listesindeki büyük ölçekli faaliyetler için ÇED raporu ve Bakanlıkça ÇED olumlu kararı zorunludur; Ek-2 listesindeki faaliyetler (küçük ölçekli işletmeler, arama faaliyetleri) için proje tanıtım dosyası hazırlanır ve seçme-eleme kriterleriyle "ÇED gerekli değildir" ya da "ÇED gereklidir" kararı verilir; kapasite artışı ya da alan genişletmesi yeni değerlendirme gerektirir.
ÇED süreci: yeterlik verilmiş kuruluşa hazırlatılan başvuru dosyası, halkın katılımı toplantısı (Ek-1 projelerinde), komisyon toplantıları, ÇED raporunun incelenmesi, karar ve kararın ilanı.
ÇED olumlu kararı belirli süre içinde yatırıma başlanmazsa geçersiz olur ve karar idari yargıda dava konusu olabilir; madencilik ÇED kararları çevre örgütleri ve yerel halk tarafından en çok dava edilen idari işlemlerdendir. Taahhütlere aykırılık 2872 sayılı Kanun'a göre faaliyet durdurma ve idari para cezası sonucunu doğurur.
Rehabilitasyon: Madencilik Faaliyetleri ile Bozulan Arazilerin Doğaya Yeniden Kazandırılması Yönetmeliği'ne göre doğaya yeniden kazandırma planı ÇED sürecinde hazırlanır. ÇED, izin zincirinin ilk ve belirleyici halkasıdır: orman, mera ve tarım izinleri kural olarak ÇED kararından sonra verilir, işyeri açma ve çalışma ruhsatı ÇED kararı olmadan düzenlenmez ve MAPEG işletme iznini ÇED kararı olmadan vermez.
Madencilik Faaliyetlerinde İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatı: Gayrisıhhi Müessese Ruhsatı, Yetkili İdare ve Süreç
Madencilik faaliyetlerinde işyeri açma ve çalışma ruhsatı, İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik'e göre alınır ve maden işletmeleri ile tesisleri (kırma-eleme, zenginleştirme, mermer işleme) kural olarak birinci sınıf gayrisıhhi müessese sayılır.
Yetkili idare: belediye sınırları ve mücavir alan içinde belediye (büyükşehirlerde birinci sınıf GSM için büyükşehir belediyesi), belediye sınırları dışında il özel idaresi; organize sanayi bölgesinde OSB tüzel kişiliği.
Süreç: birinci sınıf gayrisıhhi müesseseler için önce yer seçimi ve tesis kurma izni (ÇED kararı, imar durumu ve mülkiyet belgeleriyle), tesis kurulduktan sonra deneme izni ve açılma ruhsatı; başvuru belgeleri arasında MAPEG işletme ruhsatı, ÇED kararı, mülkiyet ve kullanım izinleri, çevre izni, iş sağlığı ve güvenliği belgeleri, sorumlu müdür sözleşmesi ve itfaiye raporu yer alır.
GSM ruhsatının işletme ruhsatı alanı ve işletme projesiyle uyumlu düzenlenmesi, süresinin maden işletme ruhsatı süresiyle sınırlı olması gerekir; belediyenin GSM ruhsatını reddetmesi ya da geciktirmesi işletme izninin alınamamasına yol açar ve bu nedenle GSM ruhsatı işlemleri idari yargıda sık dava konusudur (Danıştay, belediyenin ÇED ve MAPEG kararlarıyla bağlı olduğu, ancak imar-sağlık-çevre yönünden inceleme yetkisini koruduğu yönünde kararlar vermektedir).
Genel ruhsat sürecinin ayrıntısı için işyeri açma ve çalışma ruhsatı rehberi ve endüstri bölgelerindeki uygulama için endüstri bölgelerinde ruhsat rehberi ayrıca hazırlanmıştır.
İdare ve Yatırımcı Açısından Süreç Yönetimi, Denetim, Yaptırımlar ve Uyuşmazlıklar
Yatırımcı için madencilik izin süreci bir proje yönetimi meselesidir: ruhsat alanının hukuki niteliğinin başvurudan önce haritalanması, ÇED sınıfının belirlenmesi, izinlerin paralel planlanması, teknik nezaretçi görevlendirmesi, iş sağlığı ve güvenliği (6331 sayılı Kanun; çok tehlikeli sınıf, sağlık ve güvenlik dokümanı) ve rehabilitasyon planı bir arada yönetilmelidir.
İdare için süreç bir uygunluk ve koordinasyon meselesidir: il özel idaresinin I(a) grubu ruhsat işlemleri, belediyenin GSM ruhsatı, orman-tarım-mera-çevre birimlerinin izinleri, valiliğin patlayıcı madde yetkileri, MAPEG'in işletme izni ve denetimi; kurumlar arasında koordinasyon ve süre kurallarına uyulması hem yatırımcının hak kaybını hem idarenin tazminat sorumluluğunu önler.
Denetim ve yaptırımlar: MAPEG denetimleri (3213 md. 10-12'deki idari para cezaları, faaliyet durdurma ve ruhsat iptali; ruhsatsız üretimde cezanın ağırlaştırılması), Çevre Bakanlığı denetimleri (2872 sayılı Kanun cezaları), iş müfettişlerinin İSG denetimleri (işin durdurulması), Orman Genel Müdürlüğü'nün izin şartları denetimi ve belediyenin GSM denetimi.
Uyuşmazlıklar: ruhsat, izin ve ceza işlemlerine karşı idare mahkemesinde iptal davası, ÇED kararlarına karşı davalar, orman ve mera izinlerinin iptali, GSM ruhsatının reddi, kamulaştırma bedeli davaları ve rödovans sözleşmesi uyuşmazlıkları (adli yargı); Danıştay'ın madencilik kararları kamu yararı, çevre hakkı ve mülkiyet hakkı arasındaki dengeyi kurar.
Madencilik faaliyeti izin süreçlerinde en sık hata, bir kurumun kararının diğer kurumun kararının yerine geçtiğinin sanılmasıdır: ÇED olumlu kararı orman iznini, orman izni GSM ruhsatını, GSM ruhsatı işletme iznini vermez; her halka ayrı ayrı tamamlanır.
Sık Yapılan Hatalar
- Ruhsat alanının hukuki niteliğini (orman, mera, tarım, sit, su havzası) başvurudan önce haritalamamak
- İzinleri paralel değil sırayla almaya çalışıp Kanun'daki süreyi kaçırmak
- ÇED sınıfını yanlış belirlemek; kapasite artışında yeni değerlendirme yapmamak
- İşletme izni almadan üretime başlamak
- İzin alanı ile faaliyet alanının örtüşmemesi; izin süresinin ruhsat süresinden kısa kalması
- GSM ruhsatı için yetkili idareyi ve sınıfı yanlış belirlemek
- Rödovans sözleşmesinde ruhsat sahibinin sorumluluğunun devam ettiğini bilmemek
- Rehabilitasyon planını ve teminat yükümlülüklerini ihmal etmek
- İdare tarafında: bir kurumun kararını diğer kurumun kararı yerine koymak; Yönetmelik'teki süre ve koordinasyon kurallarına uymamak
- Güncel Danıştay kararlarını izlememek
Madencilik Faaliyetleri İzin Mevzuatı Eğitimi Kimler İçin? Madencilik Eğitimi ve Madencilik Faaliyetleri Uygulama Yönetmeliği Eğitimi ile İlişkisi
Madencilik faaliyetleri izin mevzuatı eğitimi aşağıdaki gruplar için uygundur:
- Maden ruhsatı sahibi şirketlerin ruhsat, izin ve çevre birimleri, maden mühendisleri, teknik nezaretçiler ve daimi nezaretçiler, rödovansçı işletmeler.
- Madencilik danışmanlık ve ÇED yeterlik firmaları, il özel idarelerinin ruhsat ve izin birimleri, belediyelerin ruhsat ve denetim müdürlükleri (GSM ruhsatı için).
- İl tarım ve orman müdürlükleri, çevre-şehircilik il müdürlüklerinin ÇED ve çevre izin birimleri, valiliklerin patlayıcı madde birimleri, mera komisyonu üyeleri, OSB müdürlükleri.
- Madencilik alanında çalışan avukatlar ve hukuk müşavirlikleri, madencilik sektörüne yatırım planlayan girişimciler.
Program iki bölümden oluşur: birinci bölüm madencilik faaliyetinde genel kavramlar, maden grupları ve ruhsat türleri, izinlerle ilgili temel ilkeler; ikinci bölüm işyeri açma ve çalışma ruhsatı, ÇED süreci, çevre ve iş güvenliği yükümlülükleri, denetim, yaptırımlar ve Danıştay kararları.
Uygulamalı bölümde katılımcılar örnek bir ruhsat sahası için izin haritası ve takvimi hazırlar, GSM ruhsat dosyasını ve ÇED sınıfını belirler ve güncel yargı kararları üzerinden izin işlemlerinin gerekçelendirilmesini çalışır. Madencilik eğitimi dizisinin izin ve ruhsat modülüdür; madencilik faaliyetleri uygulama yönetmeliği eğitimi adıyla anılan program, bugün Maden Yönetmeliği'nin ruhsat ve işletme hükümlerini kapsayacak biçimde bu programla birlikte verilir; işyeri ruhsatı, ÇED ve çevre izinleri ile iş sağlığı ve güvenliği programları tamamlayıcıdır. Kurumsal uygulamada kurumun ya da şirketin kendi ruhsat sahaları, izin dosyaları ve varsa dava süreçleri üzerinden çalışılır ve katılımcılara e-Devlet üzerinden doğrulanabilen katılım belgesi verilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Madencilik faaliyetleri izin yönetmeliği neyi düzenler?
Maden ruhsatı nasıl alınır?
Madencilik faaliyetleri için hangi izinler gereklidir?
Maden işletme izni nedir?
Madencilik faaliyetlerinde ÇED süreci nasıl işler?
Madencilik faaliyetlerinde işyeri açma ve çalışma ruhsatını kim verir?
Madencilik izin işlemlerine karşı hangi yollara başvurulur?
Madencilik faaliyetleri izin mevzuatı eğitimi kimler için uygundur?
"Uygulamalı Eğitim" verilmektedir. Bu eğitimde katılımcılar, baştan sona canlandırmalı olarak yaşayarak öğrenmektedirler.
