İl özel idaresi nedir: 5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanunu'nun 3. maddesine göre il halkının mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan, idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisidir. Özel idare nedir sorusuyla aynı kurumu ifade eder; halk arasında özel idare olarak anılır.
Belediyeden farkı ölçek ve alandır: belediye belde halkına, il özel idaresi il halkına hizmet eder ve görev alanı ağırlıklı olarak belediye sınırları dışındaki kırsal alanı, köyleri ve il düzeyindeki hizmetleri kapsar. Organları il genel meclisi (karar), il encümeni (yürütme ve karar) ve validir (yürütme organı ve temsilci).
Anayasa'nın 127. maddesindeki yerinden yönetim kuruluşlarındandır; merkezi idarenin vesayet denetimi valinin çift sıfatı (hem merkezi idarenin temsilcisi hem il özel idaresinin başı) nedeniyle belediyeye göre daha içten işler.
İl özel idaresi nasıl kurulur: il özel idaresi ayrı bir kuruluş işlemiyle değil, ilin kurulmasıyla kendiliğinden kurulur; her il için kanunla il oluşturulduğunda il özel idaresi de tüzel kişilik kazanır, ilin kaldırılmasıyla sona erer. Bu nedenle belediye gibi başvuru ve kararname süreci yoktur.
6360 sayılı Kanun'la büyükşehir belediyesi bulunan otuz ilde il özel idareleri 2014 mahalli seçimleriyle birlikte kaldırılmış; görev, personel ve mal varlığı büyükşehir belediyesine, ilçe belediyelerine ve valilik bünyesinde kurulan Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlıklarına (YİKOB) devredilmiştir. Bugün il özel idaresi, büyükşehir olmayan elli bir ilde faaliyet gösterir.
Bir ilin büyükşehir olması hâlinde il özel idaresi kapanır ve köyler mahalleye dönüşür; bu, il özel idaresi personeli ve köy halkı için en köklü statü değişikliğidir.
İl özel idaresinin görevleri 5302 sayılı Kanun'un 6. maddesinde iki alan için sayılır:
Merkezi idarece yürütülen görev ve hizmetlere ait yatırımlardan ilgili bakanlıkça uygun görülenler de il özel idaresine devredilebilir. Görev, belediyede olduğu gibi kanuni sınırla çevrilidir; sayılmayan alanda faaliyet ve harcama yapılamaz.
İl özel idaresi ile belediye görev ayrımı, temelde coğrafi ölçeğe dayanır: belediye sınırları içinde imar, yol, su, kanalizasyon, katı atık ve çevre hizmetlerini belediye; belediye sınırları dışında (köyler ve kırsal alan) aynı hizmetleri il özel idaresi yürütür.
Bazı görevler ise il düzeyinde il özel idaresine aittir ve belediye sınırları içini de kapsar: il çevre düzeni planı (valilik ve il belediyesiyle birlikte), okul binalarının yapım ve onarımı, il düzeyindeki sağlık, tarım, kültür ve spor yatırımları, sosyal hizmetler. Köylere hizmet götürme birlikleri, il özel idaresinin köy hizmetlerindeki ortağıdır.
Uygulamada belde belediyesi ile il özel idaresi arasında yol ve su hatlarının sınır bölgelerinde, mücavir alanlarda ve okul yatırımlarında uyuşmazlık çıkar; çözüm, hizmetin bulunduğu alanın belediye sınırı içinde olup olmadığının ve il düzeyi görev sayılıp sayılmadığının Kanun'a göre belirlenmesidir.
Kanun'un 7. maddesine göre il özel idaresi; kanunların verdiği yetkiyle yönetmelik çıkarabilir, emir verebilir, yasak koyabilir ve ceza uygulayabilir; gerçek ve tüzel kişilerin faaliyetlerine ruhsat verebilir (belediye sınırları dışındaki işyerleri, madencilik ve taş ocağı ruhsatları gibi); vergi, resim ve harç dışındaki gelirlerini tahsil için 6183 sayılı Kanun'u uygulayabilir; borç alabilir, bağış kabul edebilir, taşınmaz alıp satabilir, kiralayabilir; hizmetleriyle ilgili ücret tarifelerini belirleyebilir.
Muafiyetler yönünden il özel idaresinin kamu hizmetinde kullanılan malları haczedilemez, mallarına karşı suç işleyenler devlet malına karşı suç işlemiş sayılır ve Kanun'da ve özel kanunlarda öngörülen vergi ve harç muafiyetlerinden yararlanır. Yetki ve imtiyaz, belediyede olduğu gibi göreve bağlıdır.
İl genel meclisi, il özel idaresinin karar organıdır ve ilgili kanunda gösterilen esas ve usullere göre ildeki seçmenler tarafından seçilir; ilçeler nüfusa göre meclise üye gönderir. Meclis, üyeleri arasından bir başkan ve başkanlık divanını seçer; vali meclis toplantılarına katılır ancak başkanlık etmez ve oy kullanmaz.
Görev ve yetkileri (md. 10): stratejik plan, yıllık çalışma programı, bütçe ve kesin hesabı görüşüp kabul etmek; il çevre düzeni planı ve belediye sınırları dışındaki imar planlarını onaylamak; borçlanmaya karar vermek; taşınmaz alım-satımı, trampa ve üç yılı aşan kiralamalar; şirket kurulması ve işletmeler; norm kadro; ücret tarifeleri; il özel idaresi adına yapılacak şartlı bağışlar ve dava konusu uyuşmazlıkların sulhen çözümü (belirli tutarın üzerinde).
Toplantı ve karar yeter sayısı: meclis her ayın ilk haftası olağan olarak toplanır; üye tam sayısının salt çoğunluğuyla toplanır ve katılanların salt çoğunluğuyla karar verir, ancak karar yeter sayısı üye tam sayısının dörtte birinden az olamaz; toplantı ve karar yeter sayısının sağlanamaması meclis kararının geçersizliğine yol açar.
Meclis kararları, kesinleşmesi için valiye gönderilir; vali, hukuka aykırı gördüğü kararları yedi gün içinde gerekçesiyle yeniden görüşülmek üzere meclise iade edebilir; meclis kararında üye tam sayısının salt çoğunluğuyla ısrar ederse karar kesinleşir, vali kesinleşen karar aleyhine idari yargıya başvurabilir. Vali tarafından iade edilmeyen ya da süresinde işlem yapılmayan kararlar kesinleşmiş sayılır.
Meclis, ihtisas komisyonları (plan ve bütçe, imar ve bayındırlık gibi) kurar ve her yıl ocak ayında üç ile beş üyeden oluşan denetim komisyonu seçer; komisyon il özel idaresinin bir önceki yıl gelir ve giderleri ile hesap ve işlemlerini denetleyip raporunu meclise sunar.
Meclisin bilgi edinme ve denetim yolları; soru, genel görüşme, faaliyet raporunu değerlendirme ve denetim komisyonudur; valinin faaliyet raporu meclisçe yeterli görülmezse yetersizlik kararı İçişleri Bakanlığı'na gönderilir.
İl encümeni, valinin başkanlığında, il genel meclisinin her yıl kendi üyeleri arasından bir yıl için gizli oyla seçtiği beş üye ile biri genel sekreter olmak üzere valinin her yıl birim amirleri arasından seçeceği beş üyeden oluşur (md. 25).
Görevleri (md. 26): stratejik plan ve çalışma programı ile bütçe ve kesin hesabı inceleyip meclise görüş bildirmek; yıllık çalışma programına alınan işlerle ilgili kamulaştırma kararları; öngörülmeyen giderler ödeneğinin kullanımı; bütçede fonksiyonel sınıflandırmanın ikinci düzeyleri arasında aktarma; kanunlarda öngörülen cezaları vermek; vergi, resim ve harçlar dışındaki alacakların taksitlendirilmesi; taşınmazların üç yıla kadar kiralanması ve süresi üç yılı geçmeyen ihaleler; belediye sınırları dışındaki umuma açık yerlerin açılış-kapanış saatleri.
Vali (md. 29-30) il özel idaresinin başı ve tüzel kişiliğinin temsilcisidir: stratejik plan ve bütçeyi hazırlar ve uygular, meclis ve encümene sunar, harcama yetkilisidir, personeli atar, genel sekreter eliyle teşkilatı yönetir; il özel idaresinin genel sekreterliği, valiye bağlı birimlerle hizmeti yürütür.
İl özel idare kanunu eğitimi aşağıdaki gruplar için uygundur:
5302 sayılı Kanun eğitimi ya da 5302 sayılı İl Özel İdare Kanunu eğitimi adıyla kurumsal alındığında program, il özel idaresinin kendi meclis ve encümen kararları, çalışma programı ve uyuşmazlık örnekleri üzerinden işlenir; meclis üyeleri için toplantı usulü ve karar yeter sayısı, personel için görev-yetki sınırları ve mali işlemler ayrı modüllerde derinleştirilir.
Uygulamada özellikle kırsal alan yatırımlarında, KÖYDES ödenekleri ile il özel idaresi öz bütçesinden yapılan harcamaların taşınır/taşınmaz kayıt süreçlerinde birbirine karıştırılmaması gerekir. Köy tüzel kişiliğine devredilecek tesis ve menkullerin meclis kararı, tahsis protokolü ve muhasebe kayıtlarının eş zamanlı yürütülmesi olası Sayıştay bulgularını önler. Ayrıca valilik makamına sunulan il genel meclisi kararlarının, yasal süre aşımına uğramadan mülki idare amirliğince onay/iade sürecinin EBYS üzerinden gün bazlı takibi kritik bir operasyonel adımdır.