İç kontrol, bir kamu idaresinin amaçlarına ulaşmasını engelleyebilecek riskleri önceden görüp yönetmesini sağlayan; süreçlere, kurallara ve sorumluluklara dayanan bir yönetim sistemidir. Yaygın yanlış anlamanın aksine iç kontrol bir denetim birimi değildir: denetim sonradan bakar, iç kontrol ise iş yapılırken çalışır ve sorumluluğu tüm yöneticilere aittir.
Sistemin dört temel amacı vardır: kaynakların etkili, ekonomik ve verimli kullanımı; mali raporların güvenilirliği; mevzuata uygunluk; varlıkların korunması.
5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu, kamu mali yönetiminde girdi odaklı anlayıştan sonuç odaklı anlayışa geçişi düzenler. Kanunun iç kontrol açısından getirdiği üç temel unsur şunlardır: harcama yetkilisi ve gerçekleştirme görevlisi ayrımıyla sorumluluğun kişiselleştirilmesi, mali karar ve işlemler üzerinde ön mali kontrol mekanizması, ve üst yöneticiye iç kontrol sistemini kurma yükümlülüğü.
Standartlar beş bileşen altında toplanır:
İç kontrol eylem planı, standartlarla mevcut durum arasındaki farkı kapatmak için hazırlanan, sorumlusu ve takvimi belirli eylemler listesidir. Hazırlama sırası şöyledir:
Uygulamada en sık görülen hata, eylem planının kurumun gerçek süreçlerinden kopuk biçimde, standart metinlerin kopyalanmasıyla hazırlanmasıdır. Böyle bir plan dosyada kalır, sistem kurulmaz.
Ön mali kontrol, mali karar ve işlemlerin; bütçe ödeneğine uygunluk, mevzuata uygunluk ve kaynakların etkili kullanımı yönünden gerçekleşmeden önce kontrol edilmesidir. Harcama birimleri tarafından süreç içinde, mali hizmetler birimi tarafından ise belirlenen işlem türleri için ayrıca yapılır. Ön mali kontrolün sonucu bağlayıcı bir izin değil, görüştür; sorumluluk harcama yetkilisinde kalır. Bu ayrım uygulamada sıkça karıştırılır.
Risk yönetimi, iç kontrolün motorudur. İşleyişi şöyledir: birim amaçlarının yazılması, bu amaçları tehdit eden risklerin tespiti, her riskin olasılık ve etki boyutuyla puanlanması, yüksek puanlı riskler için kontrol faaliyeti tanımlanması ve risklerin dönemsel gözden geçirilmesi. Risk kayıt formları doldurulup bir daha açılmıyorsa sistem çalışmıyor demektir.
İç kontrol tüm yöneticilerin sorumluluğundadır ve iş süreçlerinin içinde yer alır. İç denetim ise bağımsız ve tarafsız bir güvence faaliyetidir; iç kontrol sisteminin yeterliliğini değerlendirir, onu kurmaz. Bir kurumda iç denetçi bulunması, iç kontrol sisteminin kurulduğu anlamına gelmez.
Üst yöneticiler, harcama yetkilileri, gerçekleştirme görevlileri, mali hizmetler ve strateji geliştirme birimi personeli, süreç sahibi birim yöneticileri ve iç kontrol izleme yönlendirme kurulu üyeleri için doğrudan ilgilidir. İç kontrol mevzuatı eğitimi, mevzuat bilgisini kurumda uygulanabilir bir yol haritasına çevirmeyi hedefler; yalnızca kavram anlatımıyla sınırlı kalan programlar eylem planı üretmekte yetersiz kalır.
Sağlıklı bir kurulum sırası şudur: (1) üst yönetim sahipliğinin sağlanması, (2) mevcut durum ve boşluk analizi, (3) süreçlerin çıkarılması, (4) risklerin tespiti ve puanlanması, (5) kontrol faaliyetlerinin tasarımı, (6) eylem planının onaylanması, (7) izleme ve dönemsel raporlama. Adımların atlanması, en sık görülen başarısızlık nedenidir.
Uygulamada iç kontrol mekanizmalarının yalnızca mali hizmetler biriminin sorumluluğundaymış gibi algılanması, sistemin işleyişinde en sık karşılaşılan aksaklıktır. Kontrol faaliyetlerinin verimli sonuç vermesi için aşağıdaki operasyonel ayrıntılara dikkat edilmelidir: