Domino Etkisi ve Güvenlik Mesafeleri Eğitimi: Kaskat Kaza Riski Nasıl Değerlendirilir?
Domino Etkisi Nedir?
Domino etkisi (kaskat etkisi), bir tesisteki birincil bir kazanın (örneğin bir tank yangını) ısı radyasyonu, patlama aşırı basıncı ya da fırlayan parçalar aracılığıyla komşu ekipman ya da üniteleri de etkileyerek ikincil, daha büyük bir kazaya yol açması durumudur.
Domino etkisi, tek bir birincil olayın etkisinin çok ötesine geçerek büyük ölçekli endüstriyel kazalara dönüşmesinin en önemli nedenlerinden biridir.
BEKRA kapsamındaki üst ve alt seviye kuruluşlarda domino etkisi değerlendirmesi, hem tesis içi ünite yerleşimi hem de komşu tesislerle etkileşim (tesis dışı domino) açısından ayrıca incelenir.
Domino Etkisinin Yayılma Mekanizmaları
Bir birincil kaza, üç ana mekanizma ile komşu ekipmana zarar verebilir:
- Isı radyasyonu — yangının yaydığı ısının komşu tankın/ekipmanın malzeme dayanımını düşürmesi
- Aşırı basınç dalgası — bir patlamanın basınç dalgasının komşu ekipmanı hasara uğratması
- Parça fırlaması (fragman) — patlayan bir kabın parçalarının komşu ekipmana çarpması
Isı radyasyonu etkisi saatler sürebilirken, aşırı basınç ve fragman etkisi anlıktır; güvenlik mesafesi hesaplarında her üç mekanizma da ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
Güvenlik Mesafesi Hesaplama Yaklaşımı
Güvenlik mesafesi hesaplama, birincil kaza senaryosunun sonuç modellemesinden (ısı radyasyonu kontur mesafeleri, aşırı basınç kontur mesafeleri) elde edilen mesafelerin, komşu ünitelerin hasar görebilirlik eşikleriyle karşılaştırılmasına dayanır.
- Birincil kaza senaryosunun (yangın/patlama türü) belirlenmesi
- Isı radyasyonu ve aşırı basınç etki mesafelerinin modellenmesi
- Komşu ekipmanın hasar eşiklerinin (ör. tank cidar sıcaklığı, cam kırılma basıncı) belirlenmesi
- Gerekli minimum ayırma mesafesinin ya da pasif korumanın (yalıtım, duvar) tanımlanması
Mesafe yetersizse pasif koruma önlemleri (yangına dayanıklı kaplama, ayırma duvarları, su perdesi sistemleri) ile risk azaltılabilir; bu, her zaman fiziksel mesafeyi artırmaktan daha uygulanabilir bir çözümdür.
Domino Etkisinin Kantitatif Risk Analizindeki Yeri
Domino senaryoları, kantitatif risk analizi (QRA) kapsamında ayrı olay ağaçları olarak modellenir; bir birincil olayın belirli bir olasılıkla ikincil bir olaya yol açması, toplam risk hesabına dahil edilir.
Domino etkisi göz ardı edilirse QRA sonuçları gerçek riski olduğundan düşük gösterebilir; özellikle sıkışık yerleşimli tesislerde bu değerlendirme ihmal edilmemelidir.
Sık Yapılan Hatalar
- Yalnızca ısı radyasyonunu değerlendirip aşırı basınç ve fragman etkisini atlamak
- Tesis içi domino etkisini değerlendirip tesis dışı (komşu tesis) etkisini atlamak
- Pasif koruma önlemlerini güvenlik mesafesi hesabına dahil etmemek
- Domino senaryolarını QRA'ya entegre etmemek
Domino Etkisi ve Güvenlik Mesafeleri Eğitimi Kimler İçin?
Proses güvenliği mühendisleri, tesis yerleşim planlaması yapan mühendisler ve BEKRA güvenlik raporu hazırlayan ekipler için uygundur.
Program kantitatif risk analizi eğitimi rehberi ile birlikte yürütülür; sonuç modelleme tekniklerinin ayrıntısı için yangın patlama toksik yayılım modellemesi eğitimi rehberi tamamlayıcıdır. Katılımcılara e-Devlet üzerinden doğrulanabilen katılım belgesi verilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Domino etkisi nedir?
Güvenlik mesafesi nasıl hesaplanır?
Domino etkisi hangi mekanizmalarla yayılır?
Domino etkisi kantitatif risk analiziyle nasıl ilişkilidir?
Güvenlik mesafesi yetersizse ne yapılır?
BEKRA domino etkisi değerlendirmesi neyi kapsar?
- Uygulamalı HAZOP Eğitimi
- BEKRA/SEVESO Mevzuatına Uyum ve Denetime Hazırlık Eğtiimi
- LOPA-Koruma Katmanları Analizi Eğitimi
- Yangın, Patlama ve Toksik Yayılım Senaryolarının Modellenmesi Eğitimi
- Kantitatif Risk Analizi, Domino Etkisi ve Güvenlik Mesafelerinin Belirlenmesi Eğitimi
- Endüstriyel Kaza İnceleme ve Kök Neden Analizi Eğitimi
"Uygulamalı Eğitim" verilmektedir. Bu eğitimde katılımcılar, baştan sona canlandırmalı olarak yaşayarak öğrenmektedirler.
