Sosyal yardımların kimlere, ne kadar verileceğine dair yazılı bir kural yoksa ne olur?

Bu, sosyal yardımların fiilen özenle yürütülüyor olmasının, süreci yazılı bir çerçeveye oturtma zorunluluğunu ortadan kaldırmadığını gösteren bir bulgudur, iyi niyetli uygulama, kurumsal güvenceyle aynı şey değildir.

5393 sayılı Belediye Kanunu'nun 14'üncü maddesi, sosyal hizmet ve yardımları belediyenin görev ve sorumlulukları arasında sayar; 60'ıncı maddenin (i) bendi 'dar gelirli, yoksul, muhtaç ve kimsesizler ile engellilere yapılacak sosyal hizmet ve yardımlar'ı belediye giderleri arasına koyar; 38'inci maddenin (n) bendi ise bu ödeneği kullanma yetkisini belediye başkanına verir. Ancak kanun, yetkiyi ve gider kalemini tanımlarken sürecin nasıl işleyeceğini ayrıntılandırmaz, bu boşluğu doldurmak, idarenin kendi iç düzenlemesine bırakılmıştır.

Bir Sayıştay bulgusunda tespit şöyledir: 'Belediye tarafından yapılan sosyal yardım süreçlerini bütün yönleriyle ortaya koyan bir iç düzenlemesinin bulunmadığı, bu alandaki faaliyetlerin kişilerin inisiyatifinde yürütüldüğü görülmüştür.' İncelemede, aile görüşmeleri, yerinde inceleme, rapor talebi ve gelir düzeyi araştırması gibi adımların fiilen uygulandığı, ancak 'Belediyenin sosyal yardıma ilişkin konu, kapsam ve süreçlerini belirleyen, kriterlerini ve karar aşamasını ortaya koyan bir mevzuat düzenlemesi bulunmadığı' tespit edilmiştir. Sonuç kısmı bu ayrımı açıkça vurgular: 'yardımların gerçek ihtiyaç sahiplerine ulaşması konusunda yapılan araştırmalar yerinde olmakla birlikte', yazılı düzenleme eksikliği 'kimlere, hangi miktarda yardım yapılacağının belirlenmesi gibi konulardaki çalışmaların kişilerin inisiyatifine kalmasına sebep olmaktadır.' İdare de bulguya iştirak ederek iç mevzuat çalışmasına başladığını bildirmiştir.

Analiz: (1) Sayıştay burada uygulamanın kalitesini değil kurumsallığını sorgular: bugünkü personel doğru kararlar veriyor olsa bile, yazılı kriter olmadığı sürece bu tutarlılık kişiye bağlıdır ve personel değiştiğinde, iş yükü arttığında veya bir itiraz/şikayet durumunda idarenin dayanacağı bir ölçüt yoktur. (2) Yazılı kriterin yokluğu aynı zamanda bir hesap verebilirlik sorunudur: 'neden bu aileye bu miktar, diğerine değil' sorusuna idari bir cevap verilemez, çünkü karar sürecinin kendisi belgelenmemiştir. (3) Bu bulgu, sözleşmede tarif edilmeyen bina/baraka şartları veya belirlenmeyen büyükşehir-ilçe yetki paylaşımı gibi diğer 'yazılı düzenleme eksikliği' bulgularıyla aynı kalıptadır: iyi niyetli fiili uygulama, yazılı çerçeve olmadan denetlenebilir ve tekrarlanabilir hale gelmez. (4) İdarenin bulguya iştirak etmesi ve düzenleme çalışmasına başlaması, sorunun kabul edildiğini gösterir; ancak yönerge tamamlanana kadar geçen sürede aynı belirsizlik devam eder.

Yapılacaklar:
1. Sosyal yardım sürecini uçtan uca tanımlayan bir iç yönerge hazırlayın: başvuru, gelir/ihtiyaç araştırması kriterleri, karar mercii, yardım türü ve miktarının belirlenme usulü, itiraz yolu.
2. Yönergeyi meclis veya encümen onayından geçirerek resmi bir iç düzenleme haline getirin.
3. Mevcut personelin fiilen uyguladığı iyi pratikleri (aile ziyareti, rapor talebi, gelir araştırması) yönergeye somut kriterler halinde yazın; böylece kurumsal bilgi kişiye bağlı olmaktan çıkar.
4. Yönerge yürürlüğe girdikten sonra sosyal yardım dosyalarının yönergeye uygunluğunu periyodik olarak kontrol eden bir iç denetim adımı ekleyin.

Uygulama önerisi: Sosyal yardımın adil ve tutarlı dağıtılması, sadece görevli personelin özenine değil, o özeni yazılı kurallara dönüştüren bir düzenlemeye bağlıdır. Denetçinin ölçüsü nettir: kamu kaynağından yapılan her yardımın kimlere, hangi kritere göre ve ne miktarda verileceği, kişilerin inisiyatifine değil önceden belirlenmiş yazılı bir düzenlemeye dayanmak zorundadır.