İşçiye 40-45 saat arası fazla mesai için "fazla çalışma ücreti" ödemek neden yanlış?

Bu uygulama, 4857 sayılı İş Kanunu'nun iki farklı kavramı (fazla çalışma / fazla sürelerle çalışma) tek bir kalemde birleştirmesinden kaynaklanan, doğrudan işçilik maliyetini artıran bir hatadır.

Kanun'un 41'inci maddesi bu ayrımı nettir: fazla çalışma, haftalık 45 saati aşan çalışmalardır ve normal ücretin saat başına düşen tutarının %50 zamlı ödenmesini gerektirir. Ancak sözleşmeyle haftalık çalışma süresi 45 saatin altında (örneğin 40 saat) belirlenmişse, bu 40 saati aşıp 45 saate kadar olan çalışmalar ayrı bir kategoridir: fazla sürelerle çalışma, ve bunun ücreti normal ücretin yalnızca %25 zamlı halidir. Bir Sayıştay bulgusunda bu ayrımın gözetilmediği şöyle tespit edilmiştir: 'Belediyedeki kadrolu işçilerin fazla çalışmaları üzerinde yapılan incelemede; 270 saati de geçecek şekilde hafta içi ve hafta sonu fazla mesai yaptırıldığı ve bu çalışmaların tamamının fazla çalışma ücreti üzerinden ödendiği tespit edilmiştir. Haftalık 40 saatlik çalışma süresi dikkate alındığında, 40 saati aşan ve 45 saate kadar olan çalışmaların 'fazla sürelerle çalışma' kapsamında değerlendirilmesi gerekirken, bu çalışmalar için doğrudan 'fazla çalışma ücreti' ödenmesi nedeniyle işçilik maliyetlerinin arttığı anlaşılmıştır.'

İlgi çekici olan, incelenen olayda toplu iş sözleşmesinin kendisi de bu ayrımı esasen taşımıyordu: sözleşmenin 31'inci maddesi 'bu sözleşme ile tespit edilen günlük veya haftalık çalışma süresini aşan çalışmalar fazla çalışma sayılır' diyerek 40-45 saat aralığını da doğrudan 'fazla çalışma' tanımına dahil etmiş, kanundaki ara kategoriyi sözleşme metninde hiç ayrıca düzenlememiştir. İdarenin cevabı da bunu örtük olarak kabul eder: mevcut sözleşmenin 2027'ye kadar yürürlükte kaldığı belirtilmiş, ancak yeni sözleşme sürecinde bu hususun dikkate alınacağı ve daha ekonomik şartlar içeren bir sözleşme imzalanmasının planlandığı ifade edilmiştir, yani sorunun kaynağının sözleşme metni olduğu zımnen kabul edilmiştir.

Analiz: (1) Kanundaki iki kademeli oran (%25 / %50) tesadüfi değildir; 45 saatlik kanuni tavana kadarki kısmı sözleşmeyle kısaltılmış çalışma süresinin bir 'esneme payı' olarak görüp daha düşük zamla, tavanın üzerini ise gerçek fazla çalışma olarak görüp daha yüksek zamla ücretlendirir. Bu ayrımı gözetmemek, kanunun kademeli yapısını fiilen tek kademeye indirger. (2) 270 saati aşan bir fazla mesai hacminde %25 puanlık fark, toplamda önemli bir tutara denk gelir, bu, kağıt üzerinde küçük görünen bir sınıflandırma hatasının mali etkisinin hacimle birlikte büyüdüğünü gösterir; taşınır sayımında görülen kayıtlı/fiili miktar farkının birikimli etkisiyle aynı mantık (bkz. yilsonu-ambar-sayimi-yapilmamasi). (3) Toplu iş sözleşmesi hükmü kanuna aykırıysa, sözleşme hükmü değil kanun hükmü esas alınır; sözleşmenin var olması idareyi bu ayrımı yapma yükümlülüğünden kurtarmaz. (4) 'Yeni sözleşmede düzeltilecek' taahhüdü ileriye dönüktür; mevcut sözleşme süresince (2027'ye kadar) fazla ödenen tutarların da ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Yapılacaklar:
1. Bordro/puantaj sisteminde haftalık çalışma saatlerini 40-45 saat arası (fazla sürelerle çalışma, %25 zam) ve 45 saat üzeri (fazla çalışma, %50 zam) olarak iki ayrı ücret kalemine bölün.
2. Yürürlükteki toplu iş sözleşmesinin bu ayrımı yansıtıp yansıtmadığını hukuk/insan kaynakları birimiyle birlikte gözden geçirin; sözleşme kanuna aykırıysa kanun hükmünü uygulayın.
3. Yeni toplu iş sözleşmesi müzakerelerinde bu iki kategoriyi ayrı maddelerde ve ayrı oranlarla açıkça tanımlayın.
4. Geçmiş dönemde 40-45 saat aralığında %50 üzerinden ödenen tutarların toplam mali etkisini hesaplayıp üst yönetime raporlayın.

Uygulama önerisi: Fazla mesai ücretlendirmesinde kanunun öngördüğü iki kademeli yapı, sözleşme metnine aktarılmadığı sürece uygulamada kaybolur ve idare aleyhine sürekli tekrar eden bir maliyet fazlasına dönüşür. Denetçinin ölçüsü nettir: 40 ile 45 saat arasındaki çalışma %25, 45 saatin üzeri %50 zamla ücretlendirilir, ikisini aynı kalemde eritmek kanunun kademeli yapısını fiilen ortadan kaldırır.