İşçilere yılda en fazla kaç saat fazla çalışma yaptırabiliriz?

Var: fazla çalışma süresi toplamı bir yılda 270 saatten fazla olamaz. Bu sınır işyerine değil, her bir işçinin şahsına ilişkindir.

4857 sayılı İş Kanununun "Fazla çalışma ücreti" başlıklı 41'inci maddesinde; ülkenin genel yararları yahut işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle fazla çalışma yapılabileceği ve fazla çalışmanın, Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık 45 saati aşan çalışmalar olduğu belirtilmiştir.

Bu maddeye dayanılarak çıkarılan İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinin "Fazla çalışmada sınır" başlıklı maddesinde ise; fazla çalışma süresi toplamının bir yılda 270 saatten fazla olamayacağı ve bu süre sınırının işyerlerine veya yürütülen işlere değil, işçilerin şahıslarına ilişkin olduğu açıkça düzenlenmiştir.

Bu ayrım uygulamada kritiktir: bir belediyede toplam fazla mesai saatinin makul görünmesi, sınıra uyulduğu anlamına gelmez. Sınır kişi bazında hesaplanır; bir işçi 400 saat, bir diğeri 100 saat çalışmışsa, ortalama tutuyor olsa bile birinci işçi bakımından aykırılık vardır.

İki noktaya daha dikkat edilmelidir:

- Yazılı onay: fazla çalışma yaptırılabilmesi için işçinin yazılı onayının alınması gerekir. Zorunlu nedenler ve olağanüstü durumlarda yapılan fazla çalışmalarda bu onay aranmaz.
- Belgelendirme: fazla çalışma süreleri, işçinin ücret bordrosunda ayrıca gösterilir ve işveren bu kayıtları saklamakla yükümlüdür.

Sınırın aşılması; hem iş mevzuatı yönünden idari yaptırım riski, hem iş sağlığı ve güvenliği yönünden sorumluluk, hem de personel giderlerinin plansız büyümesi anlamına gelir.

Sayıştay'ın 2024 yılı denetim raporlarından birinde; bir belediyenin personel işlemleri incelenmiş ve İş Kanununda belirlenen sürenin üzerinde yıllık fazla çalışma yaptırıldığı görülmüştür. Bulguda 4857 sayılı Kanunun 41'inci maddesi ile Yönetmeliğin fazla çalışmada sınırı düzenleyen maddesine yer verilmiştir. Sonuç bölümünde; belediye tarafından gerekli düzenlemeler yapılarak personelin fazla çalıştırılma süresinin mevzuatta belirtilen sınırlamalar çerçevesinde gerçekleştirilmesinin sağlanması gerektiği belirtilmiştir.

Uygulama önerisi: fazla çalışmayı kişi bazında ve kümülatif olarak izleyen bir tablo tutun; her ay sonunda "yılbaşından bu yana toplam saat" sütunu güncellensin. Belirli bir eşiğe (örneğin 200 saat) ulaşan işçiler için uyarı üretin ve o işçiye yeni fazla mesai yazmadan önce alternatif çözüm arayın. İşçilerden yazılı onayı usulüne uygun olarak alın ve özlük dosyasında saklayın. Sürekli fazla mesai ihtiyacı olan birimlerde sorunu mesaiyle değil vardiya düzeni veya kadro planlamasıyla çözün; 270 saat sınırı yapısal personel açığını kapatmaya yetmez. Fazla çalışma saatlerini puantaj ve bordroda ayrı gösterin; denetimde ilk istenen belge budur.