Toplu iş sözleşmesinde yazmayan unvan kapsam dışı sayılabilir mi?

Yapamazsınız. Kapsam dışı personelin kimler olacağı, toplu iş sözleşmesinin kendisinde belirlenir; işverenin tek taraflı olarak bu grubu genişletmesi mümkün değildir.

Toplu iş sözleşmesinin kapsamı, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu çerçevesinde sözleşme metniyle belirlenir. Uygulamada "kapsam dışı personel" denilen grup; iş kanunu hükümlerine tabi olarak çalışmakla birlikte, toplu iş sözleşmesi hükümlerinin tamamı yerine yalnızca bazı maddelerinden yararlanan çalışanları anlatır. Ancak bu grubun sınırı, sözleşmenin kapsam maddesinde sayılan unvanlarla çizilmiştir.

Bunun iki yönlü sonucu vardır:

- Sözleşmede sayılmayan bir unvandaki çalışanı kapsam dışına almak, o çalışanı sözleşmeden doğan haklarından hukuka aykırı biçimde yoksun bırakmak demektir. Bu, iş davalarına ve geriye dönük fark ödemelerine yol açar.
- Tersi de geçerlidir: kapsam dışı sayılması gereken bir unvana sözleşme hükümlerinin tamamının uygulanması, dayanaksız ödeme anlamına gelir.

Sayıştay'ın 2024 yılı denetim raporlarından birinde; bir belediye şirketinde toplu iş sözleşmesi hükümlerine aykırı olarak kapsam dışı statüde işçi çalıştırıldığı tespit edilmiştir. İncelemede, şirket ile sendika arasında imzalanan toplu iş sözleşmesinin kapsam başlıklı 2'nci maddesinde hangi unvanların kapsam dışında olduğunun tek tek sayıldığı; buna karşın uygulamada bu listede yer almayan unvanların da kapsam dışı sayıldığı görülmüştür. Sonuç olarak; şirket tarafından istihdam edilen personelin kapsam dışı olarak belirlenmesinde toplu iş sözleşmesi ile ilgili mevzuat düzenlemelerinin dikkate alınması ve toplu iş sözleşmesinde kapsam dışı personel olarak sayılmayan unvanlarda kapsam dışı personel çalıştırılmaması gerektiği belirtilmiştir.

Uygulama önerisi: yürürlükteki toplu iş sözleşmenizin kapsam maddesindeki unvan listesini çıkarın ve personel kayıtlarınızdaki fiili unvanlarla birebir eşleştirin. Eşleşmeyen her kişi için karar verin: ya unvanı sözleşmedeki karşılığına göre düzeltin ya da kapsam içine alın. Yeni bir unvan ihdas edilecekse, bunun kapsam içi mi dışı mı olduğunu sözleşme müzakerelerinde karara bağlayın; sözleşme imzalandıktan sonra tek taraflı belirleme yapılamaz. Bordro sisteminizde "kapsam içi/dışı" alanını zorunlu hale getirin ve dayanağını (sözleşme maddesi) alan olarak tutun.