Belediye Pazar Yerini Bir Kooperatife Süresiz ve İhalesiz Devredebilir mi?

Hayır, uygun değildir; pazar yerleri ancak belediyeler veya belediyenin yüzde ellisinden fazla hissesine sahip olduğu iştirakleri tarafından kurulup işletilebilir, bir kooperatife (gerçek veya tüzel üçüncü kişiye) süresiz ve fiilen tam yetkiyle bırakılması kanunen mümkün değildir. Sayıştay tam bu durumu tespit etmiştir: "Belediyenin mülkiyetinde olan ve Ulus Pazarı adı altında haftanın 1 günü kurulan, 367 esnafın faaliyet gösterdiği pazar yerinin 2004 yılından bu yana İstanbul merkezli bir Kooperatifin işletmesine bırakıldığı, Belediyenin zabıta fonksiyonu dışında pazar yerleri ile ilgili temel yönetsel sorumluluklarını yerine getirmediği görülmüştür."

Sürecin başlangıcı ve encümen kararının içeriği ayrıntılı biçimde aktarılır: "S.S. Ulus Pazarı Esnaf Üretim ve Pazarlama Kooperatifi Belediyeye 15.10.2004 tarihinde bir dilekçe ile proje önerisi sunmuştur… Bu proje önerisi Belediye Encümenince 19.10.2004 tarih ve 2004/1209 sayılı Karar ile kabul edilmiştir. Karar'a göre, mülkiyeti Belediyeye ait pazar yerinde haftanın cuma günleri… Kooperatif esnafları tarafından pazar amaçlı kullanmalarına belli yapım işleri karşılığında… ve aylık peşin… işgaliye ücreti almak kaydıyla izin verilmiştir. Encümen Kararı'nda herhangi bir süre kısıtı konulmamıştır." Yani belediye, bir defalık bir kullanım izni değil, fiilen kalıcı ve süresiz bir işletme hakkı devretmiştir: "Adı geçen Kooperatifin kullanımına bırakılan pazar yeri, Belediye Encümenince her yıl güncellenen işgaliye bedelleri karşılığında, 2004 yılından beri cuma günleri Kooperatif eliyle fiilen işletilmeye devam etmektedir."

Bu yapının mevzuata aykırılığı, pazar yerlerinin kim tarafından işletilebileceğini düzenleyen özel bir hükümde açıkça ortaya konur: "12.07.2012 tarihinde yürürlüğe giren Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik'in 'Pazar yerlerinin kurulması ve işletilmesi' başlıklı 5'inci maddesinde; pazar yerlerinin belediyeler veya yüzde ellisinden fazlasına sahip oldukları iştirakleri tarafından kurulacağı, gerçek veya diğer tüzel kişiler tarafından pazaryeri kurulamayacağı hükmüne yer verilmiştir." Bir esnaf kooperatifi, belediyenin %50'den fazla hissesine sahip olduğu bir iştirak değildir, dolayısıyla bu yönetmelik hükmüne göre pazar yeri işletemez.

Yerin gerçekten "pazar yeri" tanımına girdiği de ayrıca teyit edilir, "5957 sayılı… Kanun'un 2'nci maddesinin (j) bendinde 'Pazar yerleri'; 'Belediyelerce tespit edilecek yer ve günlerde kurulan üretici ve semt pazarlarını'" ifade eder ve bulguda "Alınan kararlarda da burasının pazar yeri olduğu açıkça ifade edilmektedir" denilerek bu tanımın somut olaya uygulanabilirliği doğrulanır. Ayrıca yerin ekonomik büyüklüğü de göz ardı edilemeyecek boyuttadır: "7.536 m² alan ile Türkiye'nin en büyük kapalı pazar yerlerinden birisi durumundaki Ulus Pazarı gerek yurt içinden gerekse Bulgaristan ve Yunanistan'dan yoğun talep gören ekonomik bir değer haline dönüşmüştür."

Analiz:

1) "İşgaliye bedeli alıyoruz, dolayısıyla bir sorun yok" mantığı, meselenin özünü kaçırır, sorun gelirin tahsil edilip edilmediği değil, işletme yetkisinin kime ait olduğudur. Yönetmelik, pazar yerini kimin kurup işletebileceğini sınırlı saymıştır ve bir kooperatif bu sınırlı listeye girmez; işgaliye bedeli tahsil edilmesi, yetkisiz bir işletmeciyi meşrulaştırmaz.

2) 20 yılı aşkın süredir (2004'ten günümüze) devam eden ve hiçbir süre sınırı içermeyen bir encümen kararı, aslında kalıcı bir devir niteliği taşımaktadır, encümen kararlarının, bu denli uzun süreli ve stratejik bir kamu varlığının (Türkiye'nin en büyük kapalı pazarlarından biri) yönetimini bu şekilde süresiz devretmesi, meclisin veya daha üst bir kararın gerektirdiği bir konudur.

3) "Belediyenin zabıta fonksiyonu dışında pazar yerleri ile ilgili temel yönetsel sorumluluklarını yerine getirmemesi" ifadesi, belediyenin sadece hukuki yetkiyi değil, fiili yönetim ve denetim işlevini de tamamen bıraktığını gösterir, hijyen, esnaf seçimi, tarife belirleme, düzen sağlama gibi pazar yeri yönetiminin gerektirdiği tüm işlevler kooperatife devredilmiş görünmektedir.

4) Bu büyüklükte bir ekonomik varlığın (yurt dışından bile talep gören bir pazar) uzun süre belediye kontrolü dışında işletilmesi, hem gelir kaybı hem de kamu düzeni açısından risk taşır, böylesine değerli bir kamu varlığının yönetimi, belediyenin doğrudan denetimi altında olmalıdır.

Yapılacaklar:

1. Kooperatifle olan mevcut düzenlemeyi hukuk işleri biriminizle birlikte gözden geçirin; Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik'in 5'inci maddesine uygun hale getirilmesi için bir geçiş planı hazırlayın.
2. Pazar yerinin fiili yönetimini (esnaf tahsisi, tarife belirleme, hijyen/düzen denetimi) kademeli olarak belediyenin kendi birimlerine veya belediyenin %50'den fazla hissesine sahip olduğu bir iştirake devralın.
3. Kooperatifle süregelen ilişkiyi, mevzuata uygun bir modele (örneğin belediyenin doğrudan işlettiği pazarda kooperatif üyelerinin tezgah sahibi esnaf olarak yer alması) dönüştürün.
4. Encümen kararlarıyla süresiz/kalıcı nitelikte kamu varlığı tahsisleri yapılmasını önleyen, bu tür kararların meclis onayına veya periyodik yenilemeye tabi tutulmasını sağlayan bir iç kural belirleyin.
5. Benzer şekilde üçüncü kişi/kuruluşlara bırakılmış başka pazar yeri veya kamusal alan yönetimi olup olmadığını tarayıp gözden geçirin.

Uygulama önerisi: Bu bulgu, iyi niyetli bir "esnafa alan açma" girişiminin, 20 yıl içinde belediyenin bir kamu hizmetindeki yönetim yetkisini fiilen kaybettiği bir duruma dönüştüğünü gösterir. Sizin için çözüm, pazar yerinin yönetimini kademeli olarak belediyeye veya uygun bir iştirake geri almaktır. Sayıştay'ın ve Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik'in ölçüsü nettir: pazar yerleri ancak belediyeler veya belediyenin %50'den fazla hissesine sahip olduğu iştirakleri tarafından kurulup işletilebilir; kooperatif gibi üçüncü kişi/kuruluşlara bu yetkinin (işgaliye bedeli karşılığında dahi olsa) süresiz devri mevzuata aykırıdır.