Yapım İşinde Doğrudan Temin Yaklaşık Maliyeti, Üç Teklifin Ortalaması Alınarak Bulunabilir mi?

Hayır, uygun değildir; yapım işlerinde yaklaşık maliyet, mal/hizmet alımlarındaki gibi üç teklifin ortalaması alınarak değil, mahal/metraj listeleri ile birim fiyat ve rayiç tespitine dayalı özel bir yönteme göre hesaplanmalıdır. Sayıştay tam bu hatayı tespit etmiştir: "Yapım işi mahiyetindeki işlerden doğrudan temin usulüyle yaptırılanların, piyasadan üç teklif alınarak bu tekliflerin ortalamasının alınması suretiyle yaklaşık maliyetin bulunduğu görülmüştür."

Önce hangi işlerin "yapım işi" sayıldığını netleştirmek gerekir, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nun 4'üncü maddesine göre: "bina dahil her türlü inşaat işleri ve bu işlerle ilgili tesisat, imalat, ihzarat, nakliye, tamamlama, büyük onarım, restorasyon, çevre düzenlemesi ve benzeri işler yapım işlerini ifade etmektedir." Küçük çaplı bir tadilat da bu tanıma girdiği sürece yapım işi kabul edilir.

Yapım işlerinde doğrudan temin usulü kullanılsa bile, yaklaşık maliyet hesabı ayrı bir mevzuata tabidir. Kamu İhale Genel Tebliği'nin 22.5.1 maddesi bunu açıkça şart koşar: "doğrudan temin kapsamında gerçekleştirilecek yapım işlerinde fiyat araştırmasının, Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği'nde belirlenen yaklaşık maliyetin hesaplanmasına ilişkin esas ve usullere göre yapılması zorunludur." Bu yönetmeliğin 9'uncu maddesi somut adımları tanımlar: "mahal ve metraj listeleri ile birim fiyat ve imalat tariflerinin hazırlanması ve bunun ardından yaklaşık maliyet hesabına esas fiyat ve rayiçlerin tespitine geçilmelidir." 10'uncu madde ise bu sürecin temelini vurgular: "birim fiyat ve rayiçlerin alınması temel unsurdur."

Sayıştay, sizin sorduğunuz yöntemi açıkça reddeder: "Alınan üç teklifin ortalamasının alınarak yaklaşık maliyetin bulunması, gerçek yaklaşık maliyeti ortaya çıkarmayacağı aşikar olduğu için mal ve hizmet alımlarında kullanılan bu usulün burada kullanılması mümkün değildir." Somut örnekler de belgelenmiştir: "7763 ve 8707 No.lu yevmiyeler ile yapılan işler bulguya esas teşkil eden örnekler olup doğrudan temin ile yapılacak yapım işlerinde mevzuat ile belirlenmiş usullere uyulması gerekmektedir."

Analiz:

1) Üç teklif ortalaması yöntemi, piyasada satılan hazır bir mal veya standart bir hizmet için anlamlıdır, çünkü farklı firmaların aynı ürün/hizmet için verdiği fiyatlar karşılaştırılabilir. Ancak bir yapım işi (tadilat, inşaat, onarım), her seferinde farklı miktarda malzeme, işçilik ve teknik detay içerir; üç firmanın verdiği teklif genellikle farklı iş kapsamlarına, farklı malzeme kalitelerine dayanabilir ve bu tekliflerin ortalaması, gerçek maliyeti yansıtmayan rastgele bir rakama dönüşür.

2) Mahal ve metraj listesi yöntemi, işin somut bileşenlerini (kaç metrekare boya, kaç adet kapı, kaç metre kablo vb.) tek tek çıkarıp her birine güncel birim fiyat/rayiç uygulayarak nesnel bir maliyet ortaya koyar, bu yöntem, iş tanımı net olmadan alınan teklif ortalamasından çok daha güvenilir ve denetlenebilir bir sonuç verir.

3) Bu ayrım küçük işler için de geçerlidir, bulguda "küçük çaplı" bir istisna tanınmaz; iş yapım işi tanımına giriyorsa (inşaat, tesisat, onarım, restorasyon vb.), tutarı ne olursa olsun mahal/metraj temelli yaklaşık maliyet yöntemi uygulanmalıdır.

4) İdarenin bulguya verdiği cevap ("mevzuat hükümlerine uygun olarak işlem yapılması sağlanacağı") gösteriyor ki bu, çözümü teknik bir eğitim/prosedür meselesidir, fen işleri/teknik personelin mahal-metraj yöntemine hakim olması ve bunu doğrudan temin süreçlerinde de uygulaması gerekir.

Yapılacaklar:

1. Doğrudan temin usulüyle yaptırdığınız veya yaptırmayı planladığınız her yapım işi için, önce mahal ve metraj listesi çıkarın (işin kapsamındaki her imalat kalemini ve miktarını belirleyin).
2. Bu kalemler için güncel birim fiyat ve rayiçleri (Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı birim fiyatları veya piyasa rayiçleri) kullanarak yaklaşık maliyeti hesaplayın.
3. Üç teklif ortalaması yöntemini yalnızca mal ve hizmet alımlarında kullanın; yapım işlerinde bu yöntemi tamamen bırakın.
4. Fen işleri/teknik personelinize, Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği'nin 9 ve 10'uncu maddelerindeki yaklaşık maliyet hesaplama yöntemini uygulamalı olarak öğreten bir eğitim/rehber sağlayın.
5. Geçmişte üç teklif ortalamasıyla hesaplanmış yapım işi yaklaşık maliyetlerini gözden geçirip, önemli sapmalar varsa kayıt altına alın.

Uygulama önerisi: Bu bulgu, doğrudan temin usulünün "basit ve hızlı" bir yöntem olarak algılanmasının, yapım işlerinde gerekli olan teknik yaklaşık maliyet disiplinini gözden kaçırmasına yol açtığını gösterir. Sizin için çözüm, küçük çaplı da olsa her yapım işi öncesinde mahal-metraj listesi çıkarma alışkanlığını yerleştirmektir. Sayıştay'ın ölçüsü nettir: doğrudan temin usulüyle yaptırılacak yapım işlerinde yaklaşık maliyet, mal/hizmet alımlarındaki üç teklif ortalaması yöntemiyle değil, Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği'nde tanımlanan mahal/metraj listesi ve birim fiyat/rayiç tespitine dayalı yöntemle hesaplanmalıdır.