Yıllardır Zarar Eden Belediye Şirketine Sermaye Artırımıyla Kaynak Aktarmaya Devam Edilebilir mi?

Hayır, sürekli ve sistematik hale gelmiş bir sermaye artırımı yoluyla zarar eden şirketi yaşatmaya devam etmek, kamu kaynaklarının etkili, ekonomik ve verimli kullanılması ilkesiyle bağdaşmaz; idarenin şirketin mali yapısını sürdürülebilir hale getirecek yapısal önlemler alması gerekir. Sayıştay tam bu tür bir uygulamayı tespit etmiştir: "Yıllar itibarıyla zarar eden Belediye şirketlerine, zarar etmelerine rağmen sermaye artırımı yoluyla kaynak aktarımı yapılarak kamu kaynaklarının etkili, ekonomik ve verimli kullanılmasının sağlanmadığı görülmüştür."

Hukuki çerçeve 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu'nda tanımlanır. 8'inci madde: "her türlü kamu kaynağının elde edilmesi ve kullanılmasında görevli ve yetkili olanların, kaynakların etkili, ekonomik, verimli ve hukuka uygun olarak elde edilmesinden, kullanılmasından, muhasebeleştirilmesinden, raporlanmasından ve kötüye kullanılmaması için gerekli önlemlerin alınmasından sorumlu olduğu" belirtilir. 11'inci madde ise bu sorumluluğu üst yöneticiye bağlar: "üst yöneticilerin, sorumlulukları altındaki kaynakların etkili, ekonomik ve verimli şekilde elde edilmesi ve kullanımının sağlanmasından, kayıp ve kötüye kullanımının önlenmesinden… mahalli idarelerde ise meclislerine karşı sorumlu olduğu" hükme bağlanmıştır.

Somut örnekte tespit edilen tablo, sorunun boyutunu açıkça gösterir, dört farklı belediye şirketine (Konya Halk Ekmek Sanayi ve Ticaret A.Ş., Konya Organizasyon Turizm Reklam ve Ticaret A.Ş., Konbeltaş Konya İnşaat Taşımacılık Hizmet Danışmanlık Park İşletmeciliği ve Elektrik Üretim A.Ş., Konya Bilim Teknoloji ve İnovasyon Hizmetleri Sanayi Ticaret A.Ş.) yapılan aktarımlar incelendiğinde, örneğin Konbeltaş'ın son 5 yıl kar/zarar toplamı -80.049.343,40 TL olmasına rağmen belediyenin son yılda bu şirkete katıldığı sermaye artırımı 586.295.093,90 TL'yi bulmuştur. Toplamda, "yüksek oranlarda zarar etmesine rağmen şirketlere son beş yılda toplamda 822.499.861,92 TL sermaye artırımı yoluyla kaynak aktarıldığı görülmektedir."

Sayıştay'ın sonucu, sermaye artırımını tamamen yasaklamaz ama açık bir yön çizer: "Belediyeye ait şirketlerde mali disiplinin sağlanması amacıyla gerekli çalışmaların yapılması ve şirket faaliyetlerinin sürdürülebilir hale getirilmesi gerekmektedir."

Analiz:

1) Bulgu, sermaye artırımının tek seferlik veya istisnai bir müdahale değil, yılda bir tekrarlanan, kalıcı bir finansman modeline dönüşmesini sorunlu bulur. Bir şirketin bir kez zarar edip sermaye desteğiyle toparlanması farklı bir durumdur; her yıl aynı miktarda veya artan tutarlarda kaynak aktarmak, şirketin kendi faaliyetinden asla kar edemeyeceğinin, yapısal bir sorun taşıdığının işaretidir.

2) 822,5 milyon TL gibi bir toplam tutar, bunun alternatif maliyetini de gündeme getirir, bu kaynak, belediyenin doğrudan yürüttüğü hizmetlere (altyapı, sosyal hizmet, imar) aktarılabilecekken, sürekli zarar eden bir şirketin "hayatta tutulmasına" harcanmaktadır. 5018 sayılı Kanun'un aradığı "etkili ve verimli kullanım" testi burada açıkça başarısız olur.

3) Şirketler arası karşılaştırma da öğreticidir, tabloda bir şirket (Konya Bilim Teknoloji ve İnovasyon Hizmetleri) pozitif kar (367.033,96 TL) gösterirken, diğerleri ağır zarardadır; bu, sorunun tüm belediye şirketlerinin yapısal bir kaderi olmadığını, bazı şirketlerin iş modelinin veya yönetiminin gözden geçirilmesi gerektiğini gösterir.

4) Sorumluluk zinciri nettir, üst yönetici (belediye başkanı) bu kaynakların etkili kullanımından meclise karşı sorumludur; yani meclisin her yıl otomatik olarak sermaye artırımı kararı vermesi, aslında kendi denetim ve hesap sorma rolünü de zayıflatmaktadır.

Yapılacaklar:

1. Zarar eden her şirket için ayrı ayrı bir mali analiz yaptırın, zararın yapısal mı (iş modeli, aşırı personel, düşük talep) yoksa geçici mi (tek seferlik yatırım, ekonomik konjonktür) olduğunu belirleyin.
2. Yapısal olarak zarar eden şirketler için bir iyileştirme planı (maliyet azaltma, gelir artırıcı önlemler, gerekirse küçülme veya tasfiye değerlendirmesi) hazırlatıp meclise sunun.
3. Sermaye artırımı taleplerini otomatik onaylamak yerine, her talep için şirketin bir önceki yıla göre somut iyileşme gösterip göstermediğini inceleyen bir ön değerlendirme sürecine bağlayın.
4. Belediye meclisine, şirketlerin çok yıllı kar/zarar ve aktarılan sermaye tutarlarını karşılaştırmalı gösteren yıllık bir rapor sunarak şeffaf bir izleme mekanizması kurun.
5. Sürekli zarar eden ve iyileşme potansiyeli görülmeyen şirketler için, birleştirme, küçültme veya tasfiye gibi yapısal seçenekleri de mali müşavirlik/hukuk desteğiyle değerlendirin.

Uygulama önerisi: Bu bulgu, belediye şirketlerinin "batmasın diye" her yıl otomatik sermaye desteğiyle ayakta tutulmasının, aslında sorunu çözmek yerine erteleyen ve kamu kaynağını aşındıran bir alışkanlığa dönüştüğünü gösterir. Sizin için çözüm, bir sonraki sermaye artırımı talebini onaylamadan önce şirketin somut bir iyileştirme planı sunmasını şart koşmaktır. Sayıştay'ın ölçüsü nettir: zarar eden belediye şirketlerine yıllar boyu otomatik sermaye artırımıyla kaynak aktarmak yerine, idarenin şirketlerin mali yapısını sürdürülebilir hale getirecek gerçek önlemler alması ve kamu kaynağının etkili, ekonomik, verimli kullanımını sağlaması gerekir.