Araç Kiralama İhalesine Akaryakıt Bedelini Dahil Etmek Mevzuata Uygun mudur?

Hayır, uygun değildir; hizmet alımı yoluyla edinilen taşıtlarda akaryakıt, aynı ihale kapsamında tedarik edilemez, taşıt kiralaması ile akaryakıt temini ayrı konulardır. Sayıştay tam bu uygulamayı tespit etmiştir: "Kamu İdaresi tarafından katı atık toplama ve nakli hizmetinin gerçekleştirilmesi için yapılan araç kiralama hizmet alımı ihalelerinin araçların sözleşme süresi boyunca kullanacağı akaryakıt dahil bir şekilde ihale edildiği tespit edilmiştir."

Hukuki çerçeve 237 sayılı Taşıt Kanunu'na dayanır. Kanunun kapsamı geniştir, 1'inci madde: "genel bütçeye dahil dairelerle katma ve özel bütçeli idareler ve bunlara bağlı sabit ve döner sermayeli müesseseler, il özel idareleri, belediyeler ve bunların bağlı kuruluşları ile mahalli idare birlikleri tarafından kullanılacak araçların Kanun kapsamında olduğu" belirtilir. 12'nci maddenin üçüncü fıkrası ise taşıt yönetiminin ilkelerini sayar ve "f) Hizmet alımı suretiyle edinilecek taşıtların cinsi, adedi, yaşı, hangi hizmetlerde kullanılacağı, kaynağı, yabancı menşeli olup olmayacağı ve diğer hususlar için gerekli esas ve usullerin Cumhurbaşkanınca saptanacağını" belirtir.

Bu maddeye dayanılarak çıkarılan Hizmet Alımı Suretiyle Taşıt Edinilmesine İlişkin Esas ve Usuller'in amacı ve yöntemi açıkça tanımlanır: "kamu hizmetlerinin gerektirdiği taşıt ihtiyacının hizmet alımı yoluyla karşılanmasındaki temel amacın, kamudaki taşıt giderlerinin asgari seviyeye indirilmesi ve kaynakların savurganlığa yol açılmadan, bütçe olanaklarıyla uyumlu bir biçimde kullanımının sağlanması olduğu açıklanmış; Usul ve Esasların 'Genel Esaslar' başlıklı 6'ncı maddesinde ise kapsamdaki taşıtların, temel amaç çerçevesinde, yakıt hariç olmak üzere şoförlü veya şoförsüz edinilmesi gerektiği belirtilmiştir." Sonuç açıkça formüle edilir: "kapsama dahil idarelerin hizmet alımı suretiyle edinilecek taşıtlara ilişkin olarak yaptıkları ihalelerde taşıtların sözleşme süresi boyunca kullanacakları akaryakıtı aynı hizmet alımı ihalesi kapsamında tedarik etmeleri mümkün görülmemektedir."

İdarenin savunması ve bunun neden yeterli görülmediği de öğreticidir: "Kamu İdaresi cevabında, söz konusu bulgunun titizlikle değerlendirilmiş olduğu, ihale mevzuatına tam uyum sağlanması adına gerekli hassasiyetin gösterileceği, ancak, bu spesifik durumda yapılan uygulamanın… olağanüstü ve hayati koşullar altında kamu menfaatini korumaya yönelik olduğu ifade edilmiştir." Yani idare, katı atık toplama gibi kesintisiz sürmesi gereken bir hizmette lojistik kolaylık gerekçesiyle akaryakıtı da ihaleye dahil ettiğini savunmuş, ama bu gerekçe kuralın istisnası olarak kabul görmemiştir.

Analiz:

1) Akaryakıtın ayrı tutulmasının amacı maliyet kontrolü ve şeffaflıktır, akaryakıt, piyasa fiyatına göre sürekli dalgalanan bir kalemdir; bunu araç kiralama bedeline gömmek, yüklenicinin akaryakıt fiyatındaki değişimi kendi lehine fiyatlandırma riski taşıyan sabit bir bedele dönüştürmesine yol açabilir ve idarenin gerçek akaryakıt maliyetini şeffaf biçimde izlemesini zorlaştırır.

2) Usul ve Esaslar'ın "savurganlığa yol açılmadan" ifadesi, akaryakıtın ayrı yönetilmesinin bir maliyet disiplini aracı olduğunu gösterir, idare akaryakıtı kendisi (veya ayrı bir sözleşmeyle) temin ettiğinde, tüketimi doğrudan izleyebilir ve gereksiz kullanımı fark edebilir; yüklenici bunu kendi paketine dahil ettiğinde, bu izleme kabiliyeti kaybolur.

3) "Olağanüstü ve hayati koşullar" savunması, tek seferlik bir acil durum için bir istisna gerekçesi olabilir, ama rutin, sözleşme süresi boyunca devam eden bir düzenleme için kullanılamaz, katı atık toplama hizmeti sürekli bir belediye hizmetidir, olağanüstü bir durum değildir; bu nedenle idarenin gerekçesi, bulgunun sürekliliğini açıklamaya yetmemiştir.

4) Bu ayrım, sadece belediyeler için değil, Taşıt Kanunu kapsamındaki tüm kamu idareleri için geçerli genel bir kuraldır, yani bu bulgu, tek bir belediyeye özgü değil, hizmet alımı yoluyla araç kiralayan her kamu idaresinin dikkat etmesi gereken standart bir usul kısıtıdır.

Yapılacaklar:

1. Mevcut araç kiralama sözleşmenizi gözden geçirin; akaryakıt bedelinin ayrıştırılabilir olup olmadığını ve sözleşmenin yenilenmesinde bu kalemin çıkarılıp çıkarılamayacağını değerlendirin.
2. Yeni araç kiralama ihalelerinizde, teknik şartnameyi "yakıt hariç, şoförlü veya şoförsüz" araç kiralaması olarak düzenleyin.
3. Akaryakıt ihtiyacınızı ayrı bir doğrudan temin veya ihale süreciyle (veya idarenin kendi akaryakıt istasyonu/anlaşmalı istasyon sistemi varsa onun üzerinden) karşılayın.
4. Satın alma/ihale biriminize, 237 sayılı Taşıt Kanunu ve Hizmet Alımı Suretiyle Taşıt Edinilmesine İlişkin Esas ve Usuller çerçevesinde "araç kiralama ihalelerine akaryakıt dahil edilemez" kuralını hatırlatan bir iç genelge yayımlayın.
5. Katı atık toplama gibi kesintisiz hizmetlerde akaryakıt tedarikinde süreklilik endişesi varsa, bunu ayrı bir yıllık akaryakıt ihalesi/anlaşmasıyla önceden planlayarak çözün; ana hizmet alım ihalesine dahil etmeyin.

Uygulama önerisi: Bu bulgu, operasyonel kolaylık gerekçesiyle iki farklı tedarik kalemini (araç ve yakıt) tek bir ihalede birleştirmenin, mevzuatın öngördüğü ayrı yönetim ve maliyet kontrolü ilkesini ihlal ettiğini gösterir. Sizin için çözüm, bir sonraki ihale döneminde araç kiralamasını ve akaryakıt teminini iki ayrı süreç olarak planlamaktır. Sayıştay'ın ölçüsü nettir: 237 sayılı Taşıt Kanunu kapsamındaki idarelerin hizmet alımı yoluyla edindiği taşıtlar, yakıt hariç olmak üzere şoförlü veya şoförsüz kiralanmalı; akaryakıt aynı hizmet alımı ihalesi kapsamında tedarik edilemez.