Ruhsatsız Faaliyet Gösteren İşyerlerinin Tespiti İçin Vergi Dairesi Verileriyle Karşılaştırma Yapılabilir mi?

Evet, yararlanabilirsiniz ve tam olarak bu yöntem Sayıştay denetiminde etkili bir tespit aracı olarak kullanılmıştır: vergi dairesi kayıtlarındaki aktif mükellef sayısı ile belediyenin kendi ruhsat kayıtları karşılaştırılarak ruhsatsız işyerleri sistematik biçimde ortaya çıkarılabilir. Sayıştay tam bu yöntemi uygulayarak çarpıcı bir sonuç elde etmiştir: "Belediyenin hesap ve işlemlerinin denetimi kapsamında, Adana Vergi Dairesi Başkanlığından alınan bilgi ve belgelere göre, Belediye sınırları içerisinde aktif olarak faaliyette bulunan iş yerlerinin toplam sayısı 58.548 adettir. Bu verilerin Belediyenin Ruhsat ve Denetim Müdürlüğü kayıtlarında yer alan bilgiler ile karşılaştırılması sonucu, 58.548 adet iş yerinden 4.339 adedinin Belediyenin işyeri açma ve çalışma ruhsatı verme sorumluluğu ve yetkisi bulunmayan iş yerlerinden olduğu; geriye kalan 54.209 iş yerinden 21.749 adedinin işyeri açma ve çalışma ruhsatı aldığı; 32.460 adet iş yerinin ise işyeri açma ve çalışma ruhsatı olmaksızın faaliyet gösterdiği; buna bağlı olarak da Belediyenin, işyeri açma ve çalışma ruhsat harcı geliri kaybına uğradığı tespit edilmiştir." Yani belediyenin yetki alanındaki 54.209 işyerinin %60'ından fazlası (32.460 adet) hiç ruhsat almadan faaliyet göstermektedir.

Bu tespitin hukuki çerçevesi birkaç düzenlemeden oluşur. Yetki dayanağı 5393 sayılı Belediye Kanunu'nun 15'inci maddesidir: "gerçek ve tüzel kişilerin faaliyetleri ile ilgili olarak kanunlarda belirtilen izin veya ruhsatı vermek ve gayrisıhhi müesseseler ile umuma açık istirahat ve eğlence yerlerini ruhsatlandırmak ve denetlemek belediyenin yetki ve imtiyazları arasında sayılmıştır." Harcın dayanağı ise 2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanunu'nun 81'inci maddesidir: "Belediye sınırları veya mücavir alanlar içinde bir işyerinin açılması işleminin İşyeri Açma İzni Harcına tabi olduğu belirtilmiştir." Büyükşehir sınırları içindeki yetki paylaşımı ise 3572 sayılı KHK ve İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik ile netleştirilir: "büyükşehir belediyesi bulunan illerde, büyükşehir belediyesinin yetkili olduğu konularda büyükşehir belediyesinin, bunun dışında kalan hususlarda büyükşehir ilçe belediyesinin yetkili idare olduğu" belirtilmiştir, bu yüzden bulguda önce büyükşehirin yetkisindeki işyerleri (4.339 adet) ayıklanmış, kalan kısım ilçe belediyesinin sorumluluk alanı olarak değerlendirilmiştir.

İdarenin tepkisi ve Sayıştay'ın sonucu şöyledir: "Kamu idaresince, söz konusu hususun düzeltilmesine yönelik zabıta ekiplerince gerekli denetimlerin yapılmaya başlanıldığı ve bu işyerlerinin ruhsat alması için Ruhsat ve Denetim Müdürlüğüne yönlendirme hususunda gerekli hassasiyetin gösterileceği ifade edilmiştir." Sonuç: "Belediyenin yetki ve görev alanındaki iş yerlerinin işyeri açma ve çalışma ruhsatlarının bulunup bulunmadığının takibinin sağlanması ve buna bağlı olarak da işyeri açma izni harcının zamanında tahsil edilmesi gerekmektedir."

Analiz:

1) Bu yöntemin gücü, belediyenin kendi kayıtlarına bağımlı olmamasıdır, ruhsatsız işletmeler tanım gereği belediyenin ruhsat sisteminde hiç görünmez; ama aynı işletmeler vergi mükellefi olarak faaliyet gösteriyorsa (ki çoğu öyledir, çünkü vergisel yükümlülükten kaçmak ruhsatsızlıktan farklı bir konudur) vergi dairesi kayıtlarında görünür. İki farklı kurumun bağımsız veri setini çapraz karşılaştırmak, tek bir kurumun kendi kör noktasını aşmasını sağlar.

2) Sonuç sayısının büyüklüğü (%60'tan fazla ruhsatsızlık oranı) gösteriyor ki bu, birkaç münferit ihmal değil, yapısal bir denetim boşluğudur, şikayete veya rastgele zabıta denetimine dayanan pasif bir yaklaşım, bu ölçekteki bir sorunu asla ortaya çıkaramaz; sistematik bir veri karşılaştırması gerekir.

3) Sonuç yalnızca gelir kaybı değildir, ruhsatsız işyerleri aynı zamanda sıhhi/güvenlik denetiminden de geçmemiş demektir; bu, ruhsat harcı kaybının ötesinde bir kamu sağlığı ve güvenliği sorunu da doğurabilir, özellikle gayrisıhhi müessese niteliğindeki işletmelerde.

4) İdarenin cevabındaki "zabıta ekiplerince denetim başlatıldığı" ifadesi, çözümün teknik olarak basit olduğunu gösterir, sorun bir yöntem eksikliği değil, bu yöntemin (vergi dairesiyle veri paylaşımı) daha önce hiç denenmemiş/kurumsallaşmamış olmasıdır.

Yapılacaklar:

1. İlgili vergi dairesi başkanlığından, belediye sınırları içinde faaliyette bulunan tüm aktif mükelleflerin listesini (işyeri adresi bilgisiyle) resmi yazıyla talep edin.
2. Bu listeyi Ruhsat ve Denetim Müdürlüğünüzün kayıtlarıyla adres bazında karşılaştırıp ruhsatsız faaliyet gösteren işyerlerini tespit edin.
3. Tespit edilen işyerlerine, ruhsat başvurusu yapmaları için resmi bir süre tanıyan bildirim gönderin; süre sonunda başvurmayanlara zabıta marifetiyle işlem yapın (ruhsat harcı tahakkuku, gerekiyorsa faaliyetin durdurulması).
4. Bu vergi dairesi, belediye veri karşılaştırmasını tek seferlik değil, yıllık bir rutin haline getirin; yeni açılan/kapanan işyerlerini düzenli izleyin.
5. Büyükşehir sınırları içindeyseniz, önce hangi işyerlerinin büyükşehirin, hangilerinin kendi yetkinizin kapsamında olduğunu netleştirerek mükerrer veya yanlış yönlendirmeleri önleyin.

Uygulama önerisi: Bu bulgu, ruhsat takibinin pasif (başvuru bekleyen) bir sistemden aktif (çapraz veri kontrolüyle arayan) bir sisteme dönüştürülmesi gerektiğini çarpıcı bir oranla göstermektedir. Sizin için en yüksek etkili adım, vergi dairesinden mükellef listesi talep edip tek seferlik bir karşılaştırma yapmaktır, sonuçlar muhtemelen önemli bir gelir potansiyeli ortaya çıkaracaktır. Sayıştay'ın ölçüsü nettir: belediye, yetki alanındaki işyerlerinin ruhsat durumunu yalnızca kendi başvuru kayıtlarıyla değil, vergi dairesi gibi bağımsız kaynaklarla karşılaştırarak sistematik biçimde takip etmeli ve ruhsatsız faaliyet gösterenlerden işyeri açma izni harcını tahsil etmelidir.