Fiyat Farkı Ödemelerinden de Kesin Hesap Kesintisi Yapılması Gerekir mi?

Hayır, kesinti yalnızca sözleşme fiyatı üzerinden hesaplanamaz; fiyat farkı olarak ödenen tutarlardan da aynı %5 kesin hesap kesintisinin yapılması veya bu tutar karşılığında teminat mektubu alınması gerekir. Sayıştay tam bu eksikliği tespit etmiştir: "Yapım işlerine ilişkin geçici hakedişlerden yapılan %5 kesin hesap kesintisinin sözleşme fiyatlarıyla yapılan iş tutarı üzerinden yapıldığı, fiyat farklarından kesinti yapılmadığı veya teminat mektubu alınmadığı görülmüştür."

Dayanak, Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği eki Tip Sözleşme'nin 30'uncu maddesidir: "Düzenlenen hakedişlerde; tamamlanmış, ancak kesin hesabı İdareye verilmemiş imalatlara ait tutarların %5'i karşılığında teminat mektubu alınır ve kesin hesaplar İdare tarafından onaylanmadıkça bu teminat mektubu iade edilmez. Yüklenicinin teminat mektubu vermemesi durumunda ise kesin hesabı İdareye verilmemiş imalatlara ait tutarların %5'i… tutulur ve kesin hesaplar İdare tarafından onaylanmadıkça bu tutarlar ödenmez." Bulguda bu hükmün amacı da açıklanır: "Tip Sözleşmedeki düzenlemeyle, yükleniciyi düzenli olarak kesin hesapları çıkartmaya sevk etmek yanında, tamamlanan ancak kesin hesabı çıkarılmayan imalatlar bakımından idareyi emniyet altına almak amaçlanmıştır."

Sonuç açıkça belirtilir: "İdarenin birim fiyat usulü ile yapılan yapım sözleşmelerinin geçici hakedişlerinde, ödenen fiyat farklarından da %5 kesin hesap kesintisi yapılması veya teminat mektubu alınması gerekmektedir."

Analiz:

1) Kesintinin amacı, imalatın parasal karşılığı ne olursa olsun, kesin hesap çıkarılmadan önce idarenin elinde bir güvence bulunmasıdır. Fiyat farkı, sözleşme fiyatına ek olarak yükleniciye ödenen gerçek bir para akışıdır; bu akışın kesinti kapsamı dışında bırakılması, güvencenin kapsamını daraltıp idareyi eksik korur.

2) Kesinti mekanizması iki alternatiflidir: ya %5 tutarında teminat mektubu alınır (bu durumda tutar yükleniciye ödenir, teminat idarede kalır) ya da yüklenici teminat vermezse %5 tutar doğrudan hakedişten kesilerek idarede tutulur. Her iki yöntem de fiyat farkı tutarına aynen uygulanmalıdır, sadece sözleşme bedeli üzerinden hesaplama yapıp fiyat farkını hariç tutmak, yöntemin kendisini değil kapsamını yanlış uygulamaktır.

3) Bu kesinti kalıcı bir kesinti değildir, kesin hesaplar idarece onaylandığında iade edilir/ödenir. Dolayısıyla fiyat farkından kesinti yapılmaması yükleniciye kalıcı bir menfaat sağlamaz, sadece süreç boyunca idarenin güvencesiz kalmasına yol açar; yine de bu, denetimde tespit edilen somut bir mevzuata aykırılıktır.

4) Fiyat farkı ödemeleri genellikle yüksek enflasyon dönemlerinde sözleşme bedeline yakın veya onu aşan büyüklüklere ulaşabilir, bu durumda kesintinin sadece sözleşme fiyatından yapılması, güvencenin kapsadığı tutarı imalatın gerçek değerinin çok altında bırakabilir.

Yapılacaklar:

1. Mevcut ve devam eden birim fiyat sözleşmeli yapım işlerinizin hakediş hesaplama tablolarını kontrol edin; %5 kesin hesap kesintisinin hem sözleşme fiyatı hem fiyat farkı tutarı üzerinden ayrı ayrı hesaplanıp toplandığından emin olun.
2. Hakediş düzenleme yazılımınız veya Excel şablonunuz varsa, kesinti formülünü "sözleşme fiyatı + fiyat farkı" toplamı üzerinden hesaplayacak şekilde güncelleyin.
3. Yüklenicinin teminat mektubu vermediği durumlarda, fiyat farkından kesilmemiş %5'lik tutarı bir sonraki hakedişte geriye dönük olarak kesin.
4. Yeni imzalanacak sözleşmelerde ve hakediş kontrol listelerinde, kesintinin fiyat farkını da kapsadığını açıkça belirten bir kontrol maddesi ekleyin.
5. Fen işleri/kontrol teşkilatınızla mali hizmetler biriminiz arasında hakediş onayı öncesi bu kontrolü yapan bir çapraz kontrol adımı oluşturun.

Uygulama önerisi: Bu bulgu, hakediş hesaplamalarında sıkça gözden kaçan teknik ama mali etkisi olan bir eksikliktir, çünkü sözleşme fiyatı kesintisi neredeyse otomatikleşmişken, fiyat farkı ayrı bir hesaplama adımı gerektirdiği için çoğu zaman atlanır. Sizin için pratik çözüm, hakediş şablonunuza fiyat farkı satırının hemen altına bir "%5 kesinti" satırı eklemektir. Sayıştay'ın ölçüsü nettir: birim fiyat esasına göre yürütülen yapım işlerinde, geçici hakedişlerde ödenen fiyat farkı tutarlarından da sözleşme bedelinde olduğu gibi %5 kesin hesap kesintisi yapılmalı veya bu tutar karşılığında teminat mektubu alınmalıdır.