Belediyenin Toplam Personel Giderinin Yasal Sınırı Aşması Ne Anlama Gelir?

Bu, belediyelerin en sık düştüğü mali disiplin ihlallerinden biridir ve Sayıştay denetiminde düzenli olarak tespit edilir. Bir Sayıştay bulgusunda tam olarak sizin durumunuzdaki bir belediye için şu tespit yapılmıştır: "Belediyenin şirket personeli de dahil yıllık toplam personel giderinin, en son yıl gerçekleşen bütçe gelirinin yeniden değerleme oranı ile arttırılmış miktarının %40'nı aştığı görülmüştür."

Hukuki dayanağı 5393 sayılı Belediye Kanunu'nun 49'uncu maddesinin sekizinci fıkrasıdır: "Belediyenin yıllık toplam personel giderlerinin, gerçekleşen en son yıl bütçe gelirlerinin 213 sayılı Vergi Usul Kanunu'na göre belirlenecek yeniden değerleme katsayısı ile çarpımı sonucu bulunacak miktarının yüzde otuzunu aşamayacağı, nüfusu 10.000'in altında olan belediyelerde bu oranın yüzde kırk olarak uygulanacağı" hükme bağlanmıştır. Sizin durumunuzda nüfus eşiği gereği %40 uygulanır, bu, soruda geçen olayla birebir aynıdır.

Hesaplama yöntemi de bulguda somutlaştırılmıştır: "Belediyenin şirket personeli de dahil 2024 yılı toplam personel giderlerinin 43.197.567,41 TL olduğu ve bu tutarın 2023 yılı gerçekleşen bütçe gelirleri toplamının 2024 yılı yeniden değerleme oranı (%58,46) ile arttırılması sonucu elde edilen 75.530.378,47 TL'nin %57,19'unu oluşturduğu tespit edilmiştir. Söz konusu oran yasal sınır olan %40'ın oldukça üzerindedir." Yani formül şudur: (önceki yılın gerçekleşen bütçe geliri × yeniden değerleme katsayısı) = payda; (şirket personeli dahil cari yıl toplam personel gideri) = pay; oran bu ikisinin bölümüdür.

Analiz:

1) Oran hesabına yalnızca doğrudan belediye kadrosundaki personel değil, belediye şirketlerinde çalışan personelin gideri de dahil edilir. Bu, birçok belediyenin gözden kaçırdığı noktadır, "şirket personeli belediye bütçesinden değil, şirket bütçesinden maaş alıyor" gerekçesiyle bu giderler dışarıda bırakılamaz; mevzuat açıkça "şirket personeli de dahil" demektedir.

2) Oranın aşılması yalnızca bir raporlama sorunu değil, doğrudan yaptırımı olan bir durumdur. 49'uncu maddenin devamında, oran aşıldığında "cari yıl ve izleyen yıllarda personel giderleri bu oranların altına ininceye kadar yeni personel alımı yapılamayacağı" açıkça belirtilir, yani sorununuzu çözmeden yeni bir memur veya işçi kadrosu dolduramazsınız.

3) 09.04.2018 tarih ve 2018/11608 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe giren Usul ve Esaslar'ın 5'inci maddesi bu çerçeveyi pekiştirir ve ayrıca bir çıkış yolu tanımlar: "oranın aşılması durumunda yeni bir personel alımı yapılması için Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığından izin alınması gerektiği" ifade edilir. Yani mutlak bir alım yasağı değil, bakanlık iznine bağlı istisnai bir alım imkanı vardır, ama bu, kuralı bypass etmek için rutin başvurulacak bir yol değildir.

4) Bulguda vurgulanan risk salt "mevzuata aykırılık" değil, mali sürdürülebilirliktir: "Personel giderlerinin bütçe gelirlerine oranla daha fazla artması, Belediyenin yılı içindeki personel ödemelerinde zorluklar yaşanmasına ve mali açıdan istikrarsızlığa yol açmaktadır." Oranın aşılması genellikle nakit akışı sıkışıklığının erken bir işaretidir; sadece kağıt üzerinde düzeltilecek bir rasyo değil, gerçek bir ödeme kapasitesi sorunudur.

Yapılacaklar:

1. Mali hizmetler biriminiz her yıl bütçe hazırlığı öncesinde bu oranı şirket personeli dahil olarak hesaplayıp yazılı bir tabloya döksün; sadece belediye bordrosuna bakmayın.
2. Oran aşılmışsa, oran yasal sınırın altına inene kadar hiçbir yeni kadroya personel almayın, emekli olan veya istifa eden personelin yerine dahi alım yapmadan önce oranı yeniden hesaplayın.
3. Zorunlu bir alım varsa (örneğin kritik bir teknik pozisyon), önce Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığından izin başvurusu yapın; izinsiz alım yeni bir Sayıştay bulgusu ve sorumluluk demektir.
4. Şirket personeli sayısını ve maliyetini artıran yeni ihale/hizmet sözleşmeleri imzalamadan önce, bu artışın toplam oranı nasıl etkileyeceğini önceden hesaplayın; ihale sonrası "oran aşıldı" tespiti geriye dönük çözülemez.
5. Meclise ve encümene sunulan bütçe raporlarına bu oranı ve trendini (son 3 yıl) ekleyerek şeffaf bir izleme mekanizması kurun.

Uygulama önerisi: Bu bulgu tipik olarak kamu idaresinin de itiraz etmediği, sadece "düzeltme taahhüdü" ile kapatılan bir bulgu türüdür, nitekim ilgili idare de cevabında bulguya katıldığını ve oran yasal sınırın altına ininceye kadar personel alımı yapmayacağını belirtmiştir. Sizin için pratik yol da aynıdır: oranı hesaplayın, aşıyorsa yazılı bir "personel alımı dondurma" kararı alın ve bunu meclise raporlayın. Sayıştay'ın ölçüsü nettir: personel gideri, şirket personeli dahil, bir önceki yılın yeniden değerlenmiş bütçe gelirinin belediye nüfusuna göre %30 veya %40'ını aşamaz; aşarsa bakanlık izni olmadan yeni personel alınamaz.