Başka bir belediyeye devredilen bir tesis, yıllar sonra hala "kendi malımız" gibi bilançoda görünmeye devam ederse ne...

Bu, bir taşınmazın hukuki mülkiyetinin devredilmesinin, o taşınmazın muhasebe kaydından otomatik olarak çıkmayacağını, kaydın güncellenmesi için ayrı bir işlem gerektiğini ve bu işlem yapılmadığında yıllarca süren bir bilanço hatasının oluşacağını gösteren bir bulgudur.

Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği'nin 186'ncı maddesi, maddi duran varlıklar hesap grubunun süresi bir yıldan fazla olan fiziki varlıkları izlemek için kullanılacağını, 251-Yeraltı ve Yerüstü Düzenleri hesabının bu grup içinde yer aldığını belirtir. 187'nci madde ise bu varlıklara ilişkin işlemlerin Taşınır Mal Yönetmeliği ve Kamu İdarelerine Ait Taşınmazların Kaydına İlişkin Yönetmelik hükümlerine göre yapılacağını, edinilen varlıkların maliyet bedeliyle kaydedileceğini düzenler, bu mantığın doğal sonucu, bir varlık elden çıktığında (devredildiğinde) da aynı yönetmeliklere göre kayıttan düşülmesi gerektiğidir; kayıt, yalnızca edinme anında değil, elden çıkarma anında da güncellenmelidir.

Bir Sayıştay bulgusunda tespit edilen süre uzunluğu çarpıcıdır: 'İdarece 2008 yılında yapımına başlanan ve bittikten sonra ilgili belediyeye devredilen atıksu arıtma tesisinin 2021 yılında dahi idarenin kendi mülkiyetindeymiş gibi muhasebe kayıtlarında bulunduğu, devredildikten sonra değer artışları yapıldığı görülmüştür.' Somut tutar: 'İdarenin 251 hesap kodunda kayıtlı 4.706.406,38 TL tutarında atıksu arıtma tesisi bulunmaktadır.' Sayıştay'ın değerlendirmesi nettir: 'Bu tesisin kamu idarelerine ait taşınmazların kaydına ilişkin yönetmeliğe göre işlem yapılacağı ortada iken, ilgili belediyeye devredilen dolayısı ile idarenin kendisine ait bir taşınmaz olmaktan çıkan bu tesisin, muhasebe kayıtlarından da çıkarılması gerekmektedir.' Sonuç: 'İdarenin mülkiyetinde, yönetiminde ve kullanımında olmayan tesislerin kendi maddi duran varlığıymış gibi kaydedilmesi... 2021 yılı bilanço aktifinin fazla gözükmesine sebep olmuştur.'

Analiz: (1) Bu hatanın en dikkat çekici yanı, sadece kaydın güncellenmemesi değil, devirden sonra bu artık kendisine ait olmayan varlığa değer artışı işlenmiş olmasıdır, bu, idarenin yıllar boyunca bu kalemi aktif olarak (yeniden değerleme işlemleriyle) 'canlı' tuttuğunu, yani sorunun pasif bir unutkanlıktan öte, tekrarlanan bir muhasebe rutini haline geldiğini gösterir. (2) 13 yıllık bir süre (2008-2021), bu hatanın idarenin yıllık mali tablo hazırlama sürecinde hiç sorgulanmadığını, taşınmaz envanterinin fiili durumla (kimin elinde, kimin mülkiyetinde olduğu) hiç karşılaştırılmadığını gösterir. (3) Bu bulgu, İller Bankası'ndaki sermaye payının 17 yıl boyunca mutabakatsız kalması bulgusuyla (bkz. iller-bankasindaki-ortaklik-payinin-gercek-degeriyle-gorulmemesi) aynı köke sahiptir: her ikisinde de uzun vadeli bir varlık kaydı, karşı tarafın (belediye / İller Bankası) fiili durumuyla düzenli olarak karşılaştırılmamıştır. (4) Bilanço aktifinin gerçek olduğundan fazla gösterilmesi, sadece bir muhasebe kozmetik sorunu değildir, idarenin gerçek mali gücünü ve varlık büyüklüğünü yanlış yansıtır, bu da örneğin borçlanma kapasitesi hesaplamaları veya performans değerlendirmeleri gibi bu bilgiye dayanan başka kararları da etkileyebilir.

Yapılacaklar:
1. Söz konusu atıksu arıtma tesisini 251 hesap kodundan derhal çıkarıp, geçmişe dönük yapılan hatalı değer artışı kayıtlarını da düzelterek muhasebe kaydını gerçek duruma uygun hale getirin.
2. Kurumun tüm maddi duran varlık kayıtlarını tarayarak, benzer şekilde devredilmiş ama hala kayıtlı görünen başka taşınmaz/tesis olup olmadığını tespit edin.
3. Bir taşınmaz/tesis başka bir idareye devredildiğinde, devir protokolüyle eş zamanlı olarak muhasebe kaydından düşme işleminin otomatik tetiklendiği bir süreç kurun.
4. Yıllık mali tablo hazırlığında, maddi duran varlık envanterini fiili mülkiyet/kullanım durumuyla karşılaştıran bir mutabakat adımını standart hale getirin.

Uygulama önerisi: Bir taşınmaz veya tesisin hukuki mülkiyeti başka bir idareye devredildiğinde, bu devrin muhasebe kaydına da eş zamanlı olarak yansıtılması gerekir; aksi halde idare artık sahibi olmadığı bir varlığı bilançosunda taşımaya, hatta üzerine değer artışı işlemeye devam edebilir. Denetçinin ölçüsü nettir: mülkiyetinde, yönetiminde veya kullanımında olmayan hiçbir taşınmaz veya tesis, idarenin maddi duran varlıklar hesap grubunda yer alamaz, devir gerçekleştiği andan itibaren ilgili kayıt derhal kapatılmak zorundadır.