Belediyenin kendi kiraladığı işyerleri ruhsatsız çalışıyorsa "tutanak tuttuk" demek ceza uygulamak yerine geçer mi?

Bu, bir yaptırımın uygulandığının söylenmesi ile fiilen uygulandığının belgelenmesi arasındaki farkın, bir denetimde açıkça ortaya çıktığı bir bulgudur, sözlü/yazılı beyan, somut kanıt (ceza kararı, tahsilat makbuzu gibi) olmadan bir savunma olarak yeterli kabul edilmemiştir.

İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik'in 6'ncı maddesi, ruhsat alınmadan işyeri açılıp çalıştırılamayacağını ve ruhsatsız açılan işyerlerinin yetkili idarelerce kapatılacağını düzenler; madde ayrıca diğer kamu kurumlarınca verilen izin/tescil gibi işlemlerin bu ruhsat alma yükümlülüğünü ortadan kaldırmayacağını da vurgular. 5326 sayılı Kabahatler Kanunu'nun 32'nci maddesi, yetkili makamlarca kamu düzeni veya genel sağlığın korunması amacıyla hukuka uygun olarak verilen bir emre aykırı hareket edene idari para cezası verilmesini düzenler.

Bir Sayıştay bulgusunda tespit ve idarenin savunmasının çürütülüşü şöyledir: 'İdare tarafından kiraya verilmiş olup işyeri açma ve çalışma ruhsatı olmadan faaliyette bulunan işyerlerine kapatma ve idari para cezası uygulanmadığı tespit edilmiştir.' İdarenin cevabı süreç tarif eder: 'işyeri açma ve çalışma ruhsatı olmadan faaliyet gösteren işletmelere tutanak tanzim edildiği, önce belediyeye davet edildiği akabinde başvuru yapmayan işletmelere encümen kararı çıkarılarak idari para cezası ve men kararlarının uygulanmakta olduğu, bu işlemlere devam edileceği ifade edilmiştir.' Ancak Sayıştay bu beyanı belgesiz kabul etmez: 'Her ne kadar İdare cevabında idari para cezası ve men kararlarının uygulanmakta olduğu ifade edilse de, bulguya konu edilen ve idari yaptırım uygulanması gereken işyerlerine kesilen cezalara ilişkin herhangi bir belge gönderilmemiştir.'

Analiz: (1) Bu bulgunun asıl dersi, bir denetim sürecinde 'yapıyoruz' demenin, 'yaptık, işte belgesi' demekle aynı ağırlıkta olmadığıdır, Sayıştay, idarenin süreç tarifini kabul etmek yerine somut kanıt (encümen kararı örneği, tebliğ edilen ceza tutanağı, tahsilat kaydı) istemiştir; bu kanıt sunulamayınca, tarif edilen sürecin fiilen işleyip işlemediği belirsiz kalmıştır. (2) Bu durum özellikle belediyenin kendi kiracılarına karşı bir eylemsizlik olması bakımından, belediyenin kendi mülkiyet ilişkisi içindeki ihlalleri bile takip etmediğini gösteren Çayeli örneğiyle (bkz. belediyenin-kendi-kiraladigi-94-isyerinden-21inin-ruhsatsiz-olmasi) aynı örüntüye işaret eder, ikisinde de belediye, kendi kira sözleşmesi imzaladığı tarafların ruhsat durumunu yeterince izlememiştir. (3) 'Belge gönderilmemesi' ifadesi, bu sürecin muhtemelen tutarlı ve sistematik olarak yürütülmediğini, münferit bazı vakalarda uygulanmış olsa bile genel bir kayıt/arşiv düzeninin bulunmadığını düşündürür, aksi halde talep edilen belgelerin en azından bir kısmı sunulabilirdi. (4) İdarenin gelecek taahhüdü ('bu işlemlere devam edileceği'), geçmişe dönük ihlalin nasıl telafi edileceğine dair bir açıklama içermez; bu, sorunun yalnızca ileriye dönük bir niyetle ele alındığını, geçmiş dönem ruhsatsız faaliyetlerin cezasız kalmaya devam edebileceğini gösterir.

Yapılacaklar:
1. Ruhsatsız faaliyet gösterdiği tespit edilen tüm işyerleri için düzenlenen tutanak, davet yazısı ve encümen kararlarını sistematik olarak arşivleyen bir kayıt düzeni kurun.
2. Geçmişte 'işlem yapıldığı' iddia edilen ama belgelenemeyen vakaları yeniden gözden geçirip, gerekiyorsa yaptırım sürecini yeniden başlatın.
3. Ruhsatsız işyeri tespiti - tutanak - davet - encümen kararı - ceza/men uygulaması zincirinin her aşamasını tarih ve belge numarasıyla izleyen bir dijital takip sistemi oluşturun.
4. Bir sonraki denetimde benzer bir soru geldiğinde somut belgelerle yanıt verebilecek şekilde, uygulanan her cezanın kaydını düzenli olarak saklayın.

Uygulama önerisi: Bir yaptırımın uygulandığını bir denetimde savunabilmek, sürecin sözlü olarak tarif edilmesiyle değil, somut belgelerle (tutanak, encümen kararı, tahsilat kaydı) kanıtlanmasıyla mümkündür. Denetçinin ölçüsü nettir: ruhsatsız faaliyet gösteren işyerlerine kapatma ve idari para cezası uygulanması gerekir, bu uygulamanın gerçekleştiği iddiası, ilgili kesin belgelerle desteklenmediği sürece denetimde kabul görmez.