Nüfusu 100 bini aşan bir ilçe belediyesi kadınlar için konukevi açmazsa bu bir tercih midir yoksa yasal zorunluluk mu?

Bu, belediyenin nüfus büyüklüğüne göre isteğe bağlı olmaktan çıkıp zorunlu hale gelen bir sosyal hizmetin, art arda iki yıl boyunca hiç hayata geçirilmediği, dolayısıyla bulgunun tekrarına rağmen somut bir ilerleme kaydedilmediği bir bulgudur.

5393 sayılı Belediye Kanunu'nun 14'üncü maddesinin (a) bendi, kadınlar ve çocuklar için konukevi açma yükümlülüğünü nüfus büyüklüğüne göre ikiye ayırır: büyükşehir belediyeleri ile nüfusu 100.000'i aşan belediyeler için bu bir zorunluluktur; diğer (daha küçük) belediyeler için ise mali durum ve hizmet önceliklerine göre açılıp açılmayacağı idarenin takdirindedir. Bu ayrımın mantığı açıktır: nüfus arttıkça, kadına yönelik şiddet mağduriyeti gibi sosyal ihtiyaçların da mutlak sayı olarak artması beklenir; bu nedenle kanun koyucu belirli bir nüfus eşiğinin üzerinde bu hizmeti artık bir tercih değil bir asgari yükümlülük olarak görmüştür.

Bir Sayıştay bulgusunda tespit nettir: 'adrese dayalı nüfus kayıt sistemi sonuçlarına göre 31.12.2024 tarihi itibarıyla nüfusu 686.777 olan Mamak İlçesine hizmet veren Belediyenin, kadınlar için konukevi açması zorunluluğu bulunmaktadır. Yapılan incelemede; İdarece açılmış herhangi bir konukevinin bulunmadığı görülmüştür.' Bulgunun süreklilik boyutu ayrıca vurgulanmıştır: 'Önceki yıl Sayıştay Raporunda da bulgu konusu yapılmış olan ve İdare tarafından herhangi bir düzeltici işlem yapılmayan bu hususa ilişkin...' İdarenin cevabı ise somut bir taahhüt değil, belirsiz bir arayış sürecidir: 'kadın konuk evi olarak kullanılabilecek uygun mekan aranmakta olduğu, bulunduğu takdirde en kısa zamanda konuk evinin hizmete gireceği' ifade edilmiştir.

Analiz: (1) '686.777' gibi çok yüksek bir nüfus rakamı, zorunluluğun 100.000'lik eşiğin çok üzerinde olduğunu, yani bu belediyenin sınırda kalan, tartışmalı bir durum olmadığını, açıkça ve rahatlıkla zorunluluk kapsamına girdiğini gösterir. (2) 'Önceki yıl da bulgu konusu edilmiş ve düzeltici işlem yapılmamış' ifadesi, bu sorunun tek yıllık bir gecikme değil, en az iki yıl süren bir eylemsizlik olduğunu gösterir, bu, Bursa BB'nin yat limanı bulgusunda görülen 'bir önceki yıl bulgu olmasına rağmen işlem yapılmaması' örüntüsüyle aynıdır (bkz. yat-limaninin-bedelsiz-belediye-sirketine-devredilmesi): ikisi de bir Sayıştay bulgusunun tek başına yeterli bir uyarı olmadığını, idarenin kendiliğinden harekete geçmediği sürece sorunun süreceğini gösterir. (3) İdarenin cevabındaki 'uygun mekan aranıyor' ifadesi somut bir zaman çizelgesi içermez, bu, sorunun çözümünün süresiz bir arayışa bırakıldığı, herhangi bir hesap verebilirlik noktası (belirli bir tarih, belirli bir bütçe kalemi) olmadığı anlamına gelir. (4) Kadın konukevi gibi bir hizmetin yokluğu, diğer bulgulardan (mali kayıp, usul hatası) farklı olarak doğrudan can güvenliği riski taşıyan bir sosyal hizmet boşluğudur, şiddet mağduru bir kadının başvurabileceği yerel bir sığınma noktasının bulunmaması, aciliyeti diğer bulgulardan daha yüksek kılar.

Yapılacaklar:
1. Kadın konukevi için somut bir açılış tarihi ve bütçe kalemi belirleyip bunu meclise sunarak yıl içinde kesinleştirin.
2. Uygun mekan bulununcaya kadar geçici bir çözüm (örneğin ilçe sınırları içindeki başka bir kamu kurumunun mevcut tesisiyle işbirliği veya geçici kiralık bir mekan) değerlendirin.
3. Konukevi açılana kadar geçen sürede, ilçedeki şiddet mağduru kadınların yönlendirilebileceği alternatif (il düzeyinde veya komşu ilçedeki) hizmetleri tespit edip halka duyurun.
4. Belediye başkanlığı düzeyinde bu konuyu önceliklendirip, bir sonraki Sayıştay denetimine kadar somut bir ilerleme (arsa tahsisi, ihale, inşaat başlangıcı gibi) sağlayın.

Uygulama önerisi: Nüfusu 100.000'i aşan bir belediye için kadın konukevi açmak, mali durum veya hizmet önceliklerine göre değerlendirilebilecek isteğe bağlı bir hizmet değil, doğrudan yasal bir zorunluluktur. Denetçinin ölçüsü nettir: bu eşiğin üzerindeki her belediye kadınlar için bir konukevi açmak zorundadır, bir önceki yılki denetimde aynı bulgunun çıkmış olması ve hala somut bir adım atılmamış olması, sorunun ciddiyetini ve aciliyetini daha da artırır.