Belediyenin kendi kiraya verdiği işyerlerinin dörtte biri ruhsatsız çalışıyorsa idare kendi kiracısını mı denetlemiyor?

Bu, belediyenin hem mülk sahibi (kiraya veren) hem de ruhsat/denetim makamı olduğu bir ilişkide, kendi kiracısına karşı bu ikinci sıfatını (ruhsat denetimi) hiç kullanmadığı, dolayısıyla kendi elindeki bir gelir kaynağından da (harç) mahrum kaldığı bir bulgudur.

5393 sayılı Belediye Kanunu'nun 15'inci maddesinin (c) bendi, gerçek/tüzel kişilerin faaliyetleriyle ilgili kanunlarda belirtilen izin veya ruhsatı vermeyi; (l) bendi gayrisıhhi müesseseler ile umuma açık yerleri ruhsatlandırıp denetlemeyi belediyenin yetkileri arasında sayar. 3572 sayılı Kanun'un 3'üncü maddesinin (b) bendi, belediye sınırları ve mücavir alan içindeki tüm işyerlerine ruhsat vermeye belediyeleri yetkili kılar. İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik'in 6'ncı maddesi ise iki yönlü bir kural koyar: usulüne uygun ruhsat alınmadan işyeri açılıp çalıştırılamaz, ve ruhsatsız açılan işyerleri yetkili idarelerce kapatılır. Ayrıca 2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanunu'nun 81'inci maddesi, belediye sınırları içinde bir işyerinin açılmasını 'İşyeri Açma İzni Harcı'na tabi tutar, yani ruhsat süreci aynı zamanda bir gelir kalemidir.

Bir Sayıştay bulgusunda özellikle dikkat çekici olan, denetlenen işyerlerinin belediyenin kendi mülkü olmasıdır: 'belediye tarafından kiraya verilen 94 adet işyerinin ruhsat durumu tarafımızca kontrol edilmiş, bu işyerlerinden ruhsata tabi olan 21 tanesinin işyeri açma ve çalışma ruhsatı olmadan faaliyetlerini sürdürdüğü ve bu işyerlerinden işyeri açma izni harcı alınmadığı anlaşılmıştır.' Yani 94'ün yaklaşık %22'si (21/94) ruhsatsızdır. Sayıştay bunun çift yönlü sonucunu vurgular: 'Bu durum bir yandan hukuka aykırı bir durum oluştururken bir yandan da belediyenin "İşyeri açma izni harcı" gelirinden mahrum kalmasına neden olmaktadır.'

Analiz: (1) Bu bulgunun özel bir ironisi vardır: belediye, bu işyerlerinin hem mülk sahibi hem de ruhsat makamıdır, normal şartlarda bir kiracının ruhsatsız faaliyet göstermesi belediyenin denetim yetkisinin (üçüncü kişilere yönelik) bir eksikliği olarak görülebilirken, burada denetlenmesi gereken kiracı doğrudan belediyenin kendi kira sözleşmesi imzaladığı taraftır, bu, belediyenin kendi sözleşme ilişkisi içindeki tarafları bile izlemediğini gösterir. (2) Kira sözleşmesi imzalanırken kiracının ruhsat alma yükümlülüğünün sözleşmeye bir şart olarak eklenip eklenmediği ayrıca sorgulanmalıdır, eğer böyle bir şart varsa, ruhsatsız faaliyet aynı zamanda bir sözleşme ihlali de oluşturur ve belediyeye ek bir yaptırım (fesih, ceza) imkanı sağlayabilirdi. (3) Bu bulgu, ilan-reklam vergisi mükellefiyetinin %84 oranında tesis edilmemesi bulgusuyla (bkz. 330-isyerinden-277sinin-ilan-reklam-vergisi-tahakkuk-etmemesi) benzer bir örüntü taşır: ikisinde de belediyenin kendi sınırları içindeki (hatta burada kendi mülkündeki) faaliyetleri sistematik olarak taramadığı, bunun sonucunda hem hukuka aykırılık hem de gelir kaybı oluştuğu görülür. (4) Sayıştay'ın önerdiği üçlü çözüm (kontrol - yaptırım - harç tahsili) sırası önemlidir: önce ruhsatsız işyerleri tespit edilmeli, sonra mevzuattaki yaptırımlar (muhtemelen kapatma veya ruhsat başvurusuna zorlama) uygulanmalı, ruhsat başvurusu kabul edildikten sonra da harç tahsil edilmelidir.

Yapılacaklar:
1. Belediyeye ait tüm kiralık işyerlerinin ruhsat durumunu tam olarak taratıp, ruhsatsız faaliyet gösteren 21 (ve varsa diğer) işyerini kesin olarak tespit edin.
2. Bu işyerlerine ruhsat başvurusu yapmaları için resmi süre tanıyın; süre içinde başvurmayanlar için Yönetmeliğin öngördüğü kapatma yaptırımını uygulayın.
3. Ruhsat başvurusu kabul edilen işyerlerinden İşyeri Açma İzni Harcını tahsil edin.
4. Bundan sonra belediyeye ait taşınmazları kiraya verirken, kira sözleşmesine kiracının belirli bir süre içinde ruhsat alma yükümlülüğünü şart olarak ekleyin.

Uygulama önerisi: Belediyenin kendi mülkiyetindeki bir işyerini kiraya vermesi, o işyerinin ruhsat yükümlülüğünden muaf olduğu anlamına gelmez; belediye burada hem kiraya veren hem de ruhsat makamı sıfatını taşır ve her iki sıfatını da yerine getirmek zorundadır. Denetçinin ölçüsü nettir: belediyeye ait olsun veya olmasın, ruhsata tabi her işyeri usulüne uygun işyeri açma ve çalışma ruhsatına sahip olmak ve karşılığında işyeri açma izni harcını ödemek zorundadır, ruhsatsız faaliyet tespit edildiğinde idare hem yaptırım uygulamak hem de harcı tahsil etmekle yükümlüdür.