Belediye kendi personel şirketine hakedişi eksik öderse, şirketin vergi-prim borcu 230 milyon TL'ye nasıl ulaşır?

Bu, belediyenin kendi bütçe yetersizliğini, kanunun açıkça öncelik verdiği bir ödeme türünü (vergi ve sosyal güvenlik primi) eksik/geç ödeyerek şirketine devrettiği, sonucunda borcun faiziyle birlikte katlanarak sürdürülemez hale geldiği, büyük ölçekli bir mali kriz bulgusudur.

5018 sayılı Kanun'un 34'üncü maddesi, kamu idarelerinin nakit yetersizliği durumunda hangi giderlerin önceliklendirileceğini açıkça sıralar: 'diğer kamu idarelerine ödenmesi gereken vergi, resim, harç, prim, fon kesintisi, pay ve benzeri tutarlara, tarifeye bağlı ödemelere, ilama bağlı borçlara, ödenmemesi halinde gecikme cezası veya faiz gibi ek yük getirecek borçlara' öncelik verilir. Bu hüküm, tam olarak bu tür bir krizi önlemek için vardır, kanun koyucu, nakit sıkışıklığında hangi borcun ihmal edilirse idareyi ek maliyete sokacağını zaten öngörüp bu borçları listenin başına koymuştur.

Bir Sayıştay bulgusunda tespit edilen tablo son derece büyüktür: 'İdarenin personel temin ettiği şirketin güncel vergi ve prim borcu toplamı 230.023.440,70 TL olup bu tutarın 91.847.250,00 TL'ye yakını gecikme faizidir. Belediyenin ise şirkete borcu 183.574.501,06 TL'dir. Ayrıca borç yıllar itibarıyla sürekli artmaktadır.' Sayıştay kök nedeni doğrudan tespit eder: 'Bu durum İdarenin şirketine personel maaşları için ödenmesi gereken hakkedişlerin eksik yatırılmasından kaynaklanmakta olup asıl borcun kaynağı İdarenin bütçe yetersizliğidir.' Sonuç, artık geri döndürülemez bir noktaya yaklaşmıştır: 'şirketin mali gücüyle bu borçların faizlerinin bile ödenmesi mümkün gözükmemektedir.'

Analiz: (1) Bu bulgu, belediye şirketine hakedişin SGK/vergi payı çıkarılarak eksik ödenmesi bulgusuyla (bkz. belediye-sirketine-hakedis-sadece-net-ucret-uzerinden-odenmesi) aynı mekanizmanın çok daha büyük ölçekli ve kronikleşmiş halidir, orada tek bir yıla ait bir hesaplama hatası söz konusuyken, burada 'yıllar itibarıyla sürekli artan' bir borç birikimi vardır; bu da erken müdahale edilmeyen bir sorunun ne kadar büyüyebileceğini gösterir. (2) Faiz tutarının (91 milyon TL) ana borcun neredeyse yarısına ulaşmış olması, bu krizin artık kendi kendini besleyen bir sarmala dönüştüğünü gösterir: şirket ana borcu ödeyemediği için faiz birikiyor, faiz büyüdükçe toplam borç daha da ödenemez hale geliyor, bu noktada sorun sadece 'eksik ödeme' değil, yapısal bir ödeme gücü krizidir. (3) Belediyenin şirkete olan 183 milyon TL'lik borcu ile şirketin vergi/prim borcunun (230 milyon TL) yakın büyüklükte olması, aslında paranın 'nerede olduğunu' gösterir, belediye bu parayı şirkete ödeseydi, şirket muhtemelen vergi/prim borcunun büyük kısmını kapatabilecekti; yani sorun kaynak yokluğu değil, kaynağın doğru hesaba akmamasıdır. (4) Sayıştay'ın önerdiği çözüm iki aşamalıdır: önce ana paraların yapılandırılması (faizin daha fazla büyümesini durdurmak), sonra da belediyenin şirkete olan geçmiş borcunu ödeyerek şirketi bu sürdürülemez borç yükünden arındırması, yani hem geçmişin temizlenmesi hem yapısal nedenin (eksik hakediş) ortadan kaldırılması gerekir.

Yapılacaklar:
1. Şirketin vergi ve sosyal güvenlik prim borcu için ilgili kurumlarla yapılandırma görüşmesi başlatarak faizin daha fazla büyümesini durdurun.
2. Belediyenin şirkete olan 183 milyon TL'lik birikmiş borcunu, bütçe önceliklendirmesi yaparak kademeli bir ödeme planına bağlayın.
3. Bundan sonraki hakediş ödemelerini, 5018 sayılı Kanun'un 34'üncü maddesindeki öncelik sırasına göre (vergi/prim payı dahil tam tutar) eksiksiz yapılacak şekilde bütçe planlamasına dahil edin.
4. Mali Hizmetler biriminde, şirkete olan hakediş borcu ile şirketin vergi/prim borcu arasındaki ilişkiyi düzenli izleyen bir erken uyarı mekanizması kurarak sorunun bir daha bu boyuta ulaşmasını önleyin.

Uygulama önerisi: Bir belediyenin bütçe yetersizliği, kanunun açıkça önceliklendirdiği vergi ve sosyal güvenlik primi gibi borçların eksik ödenmesiyle çözülemez; bu tercih, borcu ortadan kaldırmaz, sadece gecikme faiziyle katlanarak büyütür ve sonunda ödenemez hale getirir. Denetçinin ölçüsü nettir: belediye şirketine ödenecek hakedişler, şirketin vergi ve prim yükümlülüklerini karşılayacak tam tutarda ve zamanında ödenmek zorundadır, aksi halde ortaya çıkan borç, ana para değil giderek büyüyen bir faiz sarmalına dönüşür.